Thomas Jefferson

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Thomas Jefferson
Official Presidential portrait of Thomas Jefferson (by Rembrandt Peale, 1800).jpg
Data i miejsce urodzenia 13 kwietnia 1743
Shadwell, Wirginia
Data i miejsce śmierci 4 lipca 1826
Charlottesville, Wirginia
3. prezydent Stanów Zjednoczonych
Przynależność polityczna Partia Demokratyczno Republikańska
Okres urzędowania od 4 marca 1801
do 4 marca 1809
Poprzednik John Adams
Następca James Madison
2. wiceprezydent Stanów Zjednoczonych
Okres urzędowania od 4 marca 1797
do 4 marca 1801
Poprzednik John Adams
Następca Aaron Burr
1. sekretarz stanu Stanów Zjednoczonych
Okres urzędowania od 26 września 1789
do 31 grudnia 1793
Poprzednik (resort sformowany)
Następca Edmund Jenings Randolph
ThomasJeffersonSignature.png
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Kolekcja cytatów w Wikicytatach Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Thomas Jefferson (ur. 13 kwietnia 1743 w Shadwell w stanie Wirginia, zm. 4 lipca 1826 w Charlottesville) – amerykański prawnik, działacz niepodległościowy, archeolog, architekt, trzeci prezydent USA (1801–1809), jeden z autorów Deklaracji niepodległości Stanów Zjednoczonych, założyciel stanowego Uniwersytetu Wirginii. Pochodził z zamożnej rodziny o wysokim statusie społecznym.

Lata młodości[edytuj | edytuj kod]

Thomas Jefferson urodził się 13 kwietnia[1] 1743 w Shadwell w stanie Wirginia. Jego ojciec Peter Jefferson (1708-1757) – z pochodzenia Walijczyk – był plantatorem. Matka Jane Randolph Jefferson (1720-1776) był pochodzenia szkocko-angielskiego. Ojciec Petera również miał na imię Thomas (1679-1731).

Na poziomie podstawowym uczył się prywatnie. W wieku 17 lat (1760) rozpoczął studia w College of William and Mary w ówczesnej stolicy stanu – Williamsburgu. Była to wówczas jedyna wyższa uczelnia w Wirginii. Po dwuletnich studiach rozpoczął – trwającą 7 lat – praktykę prawniczą.

Kariera polityczna przed prezydenturą[edytuj | edytuj kod]

Stanowy parlament[edytuj | edytuj kod]

Karierę polityczną rozpoczął w wieku 26 lat (1768). Został wtedy członkiem legislatury Kolonii Wirginia (House of Burgesses). Pozostał nim do 1774. Uznawano go za czołowego rzecznika idei republikańskich; uznawał samorządność amerykańskich stanów.

Kongres Kontynentalny[edytuj | edytuj kod]

W latach 1775-1776 był deputowanym do 2. Kongresu Kontynentalnego. Tutaj opracował projekt Deklaracji niepodległości, który po poprawkach został uchwalony 2 lipca 1776 i podpisany dwa dni później.

Thomas Jefferson do końca życia był niezwykle dumny z autorstwa Deklaracji. Kiedyś zapytany o to, jak to się stało, że została napisana i uchwalona tak szybko odpowiedział żartobliwie:

Kiedy sprawa proklamowania niepodległości stanęła przed Kongresem, jego obrady odbywały się w pobliżu stajni wynajmującej konie. Członkowie Kongresu nosili krótkie bryczesy, jedwabne pończochy i trzymali w ręku chusteczki, za pomocą których opędzali się od much obsiadujących im nogi. Było to tak dokuczliwe, że zniecierpliwieni członkowie Kongresu śpieszyli się. Zmusiło to ich do szybkiego złożenia podpisów pod tym wielkim dokumentem.

Stanowy parlamentarzysta i gubernator[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1776 wybrany do Izby Delegatów stanu Wirginii (Virginia House of Delegates), izby niższej Zgromadzenia Narodowego Wirginii (Virginia General Assembly). Stanowy parlament został przekształcony z wcześniejszej legislatury kolonialnej House of Burgesses. W ciągu trzech lat urzędowania przygotował 126 projektów ustaw m.in. o wolności wyznania (1779, uchwalonej w 1786). Ustawa ta zabraniała zmuszania do uczestniczenia i popierania jakiejkolwiek religii i praktyk religijnych. Był także współautorem (wespół z George’em Masonem i Jamesem Madisonem) Konstytucji stanu Wirginia (Constitution of Virginia)[2].

Jako stanowy delegat sprzeciwiał się przyjęciu ustawy, zgodnie z którą najstarszy syn miał dziedziczyć cały majątek ojca. Inny członek Izby proponował kompromis, który dawałby najstarszemu synowi podwójną część majątku. Jefferson odpowiedział: „Jeżeli najstarszy syn mógłby jeść dwukrotnie więcej, pracować dwa razy więcej, mogłoby to być naturalnym świadectwem jego praw do dziedziczenia podwójnej części majątku”.

Pomiędzy 1 czerwca 1779 a 3 czerwca 1781 był 2. gubernatorem Wirginii (Governor of Virginia), wybranym – zgodnie z ówczesnym prawem – przez Zgromadzenie Narodowe Wirginii. Jego zięć Thomas Mann Randolph Jr. również był gubernatorem Wirginii (w latach 1819-1822).

Biografowie prezydenta zgodnie twierdzą, że był słabym mówcą. Jego głos, z powodu defektu gardła i strun głosowych, był suchy i nieprzyjemny. Unikał więc publicznych wystąpień i wolał pisać. Jego teksty były natomiast na wysokim poziomie[3]. Przeciwieństwem Jeffersona był Patrick Henry (1736-1799), jego poprzednik na stanowisku gubernatora Wirginii. Henry znakomicie przemawiał, ale pisał nie najlepiej.

Ambasador we Francji[edytuj | edytuj kod]

Tablica upamiętniająca miejsce zamieszkania Jeffersona w Paryżu

7 maja 1784 mianowano go ministrem pełnomocnym we Francji, by pomógł Benjaminowi Franklinowi i Johnowi Adamsowi w zawarciu układów handlowych i konsularnych z państwami Europy.

10 marca 1785 został, wespół z Franklinem, posłem Stanów Zjednoczonych w Paryżu (United States Ministers Plenipotentiary to France), odpowiednikiem dzisiejszego ambasadora. Benjamin Franklin został odwołany dwa miesiące później (17 maja).

Kiedy Thomas Jefferson przedstawił się ministrowi spraw zagranicznych Francji Charles'owi Gravier de Vergennes'owi jako poseł amerykański, de Vergennes zapytał: „A więc to pan zastępuje monsieur Franklina?”. Jefferson odpowiedział: „Nie. Ja jestem jego następcą. Nikt nie jest w stanie go zastąpić”. Franklin cieszył się w Paryżu szacunkiem. Kiedy jako 80-letni człowiek opuszczał Francję żegnały go tłumy ludzi. Panie, które były obecne, chciały pocałować go na pożegnanie. Jefferson-wdowiec, który przyglądał się tym uściskom i pocałunkom, zaproponował, aby ten przywilej przypadł również i jemu jako następcy Franklina. Sędziwy Franklin odpowiedział mu: „Jesteś na to zbyt młody”.

W maju 1785 r. ambasador Jefferson wynajął Hotel de Langeac jako swą przyszłą siedzibę, za sumę 7500 liwrów rocznie.

Pewnego dnia starsza córka Jeffersona, Marta, napisała list, w którym poinformowała o swoich planach wstąpienia do klasztoru. Zmartwiony Jefferson wziął powóz, pojechał po córkę do klasztoru i przywiózł do domu. Nigdy później nie wspominali o tym incydencie. Kiedyś tylko Marta powiedziała ojcu mimochodem, że chciała wstąpić do klasztoru w obawie przez nadchodzącym końcem świata. Ojciec odpowiedział jej: „Nie obawiaj się końca świata, ale bądź na to przygotowana”.

Z powodu pracy jako dyplomaty nie był obecny na Konwencji Konstytucyjnej, która przygotowała projekt i uchwaliła Konstytucję Stanów Zjednoczonych. Jefferson początkowo z rezerwą odnosił się do Konstytucji obawiając się, iż możliwość wielokrotnego kandydowania na stanowisko Prezydenta będącego jednocześnie Naczelnym Dowódcą doprowadzi do (jak to określał) tyranii.

Podczas urzędowania w Paryżu, mieszkał w rezydencji przy Polach Elizejskich.

Sekretarz stanu USA[edytuj | edytuj kod]

Po swoim zaprzysiężeniu na 1. prezydenta USA, George Washington zaproponował mu objęcie urzędu sekretarza stanu, odpowiednika ministra spraw zagranicznych w innych krajach. Jefferson przyjął tę propozycję i objął urząd 26 września 1789 jako 1. sekretarz stanu z pensją 3,600 dolarów rocznie. Za czasów Jeffersona Departament Stanu liczył dziesięć osób.

Jego sympatia do rewolucji francuskiej przyczyniła się do konfliktu z sekretarzem skarbu Alexandrem Hamiltonem, w wyniku którego Jefferson zrezygnował 31 grudnia 1793 z zajmowanego stanowiska i powrócił do rodzinnej posiadłości Monticello.

W tym czasie w społeczeństwie amerykańskim zaczęły wyłaniać się dwie opcje polityczne, federalistyczna i demokratyczno-republikańska. Jefferson wyrósł na przywódcę tej drugiej. Republikanie, którzy sympatyzowali z rewolucją francuską, sprzeciwiali się centralizmowi federalistów i walczyli o autonomię poszczególnych stanów.

Wiceprezydent USA[edytuj | edytuj kod]

Pieczęć wiceprezydenta

Thomas Jefferson wystartował w wyborach prezydenckich w 1796 roku. Kampania była ostra, a zwolennicy Jeffersona rozpowszechniali ulotkę z napisem: „Thomas Jefferson opracował pierwsze święte zdanie, że wszyscy ludzie rodzą się równi. John Adams twierdzi, że jest to farsa i nieprawda... Którego z nich wolisz mieć za prezydenta?”

W Kolegium Elektorów zdobył 68 głosów (przy 70, jakie trzeba było otrzymać, aby objąć urząd). 71 głosów zdobył ówczesny wiceprezydent John Adams i to on właśnie został zaprzysiężony na 2. prezydenta Stanów Zjednoczonych.

Jako że Jefferson otrzymał drugi wynik w wyborach prezydenckich – został wybrany 2. wiceprezydentem. Na urząd został zaprzysiężony 4 lipca 1797.

Podczas wiceprezydentury pewnego dnia zatrzymał się w Baltimore i wstąpił do głównego hotelu w mieście. Zsiadł z konia, zakurzony, z batem w ręku wszedł do recepcji. Właściciel ocenił wygląd Jeffersona i myśląc, że ma do czynienia ze zwykłym farmerem powiedział: „Nie mamy dla pana pokoju”. Wiceprezydent niedosłyszał i powtórnie zapytał o pokój – ponownie słysząc odmowę. Kiedy Jefferson odjechał, jeden z bogatszych gości hotelu oświadczył, że człowiek, który opuścił hotel, to wiceprezydent USA. Właściciel hotelu wysłał natychmiast służących, aby odnaleźli Jeffersona i zaproponowali najelegantszy apartament. Wiceprezydenta odnaleźli w sąsiednim hotelu i przekazali zaproszenie. Ten jednak powiedział: „Przekażcie swemu panu, że wysoko cenię jego intencje, lecz skoro nie ma miejsca dla brudnego farmera, nie powinien mieć go dla wiceprezydenta”.

Prezydent Stanów Zjednoczonych[edytuj | edytuj kod]

Gabinet Johna Adamsa (1797-1801)
Urząd Nazwisko Kadencja
Prezydent Thomas Jefferson 1801-1809
Wiceprezydent Aaron Burr 1801-1805
George Clinton 1805-1809
Sekretarz stanu James Madison 1801-1809
Sekretarz skarbu Samuel Dexter 1801-1801
Albert Gallatin 1801-1809
Sekretarz wojny Henry Dearborn 1801-1809
Prokurator generalny Levi Lincoln 1801-1804
Robert Smith 1805-1805
John Breckinridge 1805-1806
Caesar A. Rodney 1807-1809
Poczmistrz generalny Joseph Habersham 1801-1801
Gideon Granger 1801-1809
Sekretarz Marynarki Wojennej Benjamin Stoddert 1801-1801
Robert Smith 1801-1809

Kampania w 1800[edytuj | edytuj kod]

W wyborach prezydenckich w 1800 r. obie partie, Demokratyczno-Republikańska i Federalistyczna, wystawiły po dwóch kandydatów, odpowiednio: Thomasa Jeffersona z Aaronem Burrem i Johna Adamsa z Charlesem Cotesworthem Pinckney’em. Federaliści stosowali wszelkie chwyty, aby zdyskredytować Jeffersona, którego słusznie uważali za najgroźniejszego rywala dla urzędującego prezydenta Adamsa:

  • Alexander Hamilton oskarżał Jeffersona o „ateizm w religii i fanatyzm w polityce”;
  • Federalistyczna gazeta „U.S. Gazette” nazywało Jeffersona „pijakiem”, „ojcem licznych murzynów” i „ateistą”;
  • „Connecticut Courent” przewidywał wojnę domową po zwycięstwie Jeffersona, a także „praktykowanie i upowszechnianie: morderstw, gwałtów, zdrad i kazirodztwa”;
  • pastor Timothy Dwight (rektor Uniwersytetu Yale) ostrzegał, że wybór Jeffersona będzie katastrofą narodową, będą palone Biblie na ulicach, a w kościołach będzie śpiewana Marsylianka;
  • dziennik „Columbian Continel” pisał: „Drżyjcie na wypadek wyboru Jeffersona... ruina wasza jest w zasięgu ręki”.

Jego przeciwnicy uważali, że wynalazca krzesła obrotowego może być profesorem college’u, a nie prezydentem.

Sam Jefferson nie pozostawał dłużny, choć nigdy nie stosował takich metod postępowania. Kiedyś, gdy federaliści wyrazili się z aprobatą o jednej z jego decyzji powiedział: „Kiedy dowiedziałem się, że zaaprobowali ją, przyznaję, że zacząłem się martwić, iż uczyniłem coś niewłaściwego i zacytowałem jeden z Psalmów: «Boże, cóż ja takiego uczyniłem, że niegodziwcy chwalą mnie?»”.

Podkreślał, że federaliści – stanowiący ledwie 4% społeczeństwa – kontrolują aż 75% prasy. Twierdził jednak, że prasa federalistyczna pełni pożyteczną funkcję: „Podobnie jak kominy w naszych mieszkaniach, wypuszczają z partii dym, który w przeciwnym razie mógłby zadusić naród”. Zaproponował również – w odpowiedzi na ostre i kłamliwe ataki – by federalistyczna prasa podzieliła się wewnątrz na cztery działy, które będą drukować wiadomości: (1) prawdziwe (2) prawdopodobne (3) możliwe i (4) kłamliwe. Dwie ostatnie kolumny – uważał Jefferson – należy przeznaczyć dla tych czytelników, którzy za swoje pieniądze wolą otrzymać kłamstwo niż pustą kolumnę.

W Kolegium Elektorów kandydaci Partii Demokratyczno-Republikańskiej (Jefferson i Burr) otrzymali po 73 głosy; Adams 65, Pinckney 64, a Jay 1 głos. Ponieważ dwóch kandydatów otrzymało taką samą liczbę głosów – zgodnie z ówczesnymi przepisami dotyczącymi wyboru prezydenta i wiceprezydenta – wyboru dokonywała Izba Reprezentantów, głosując stanami, poprzez wewnętrzne głosowanie stanowej delegacji i oddanie jednego głosu na kandydata (aby zostać wybranym, potrzeba było poparcia bezwzględnej większości stanów, tj. 9). Trzydzieści pięć głosowań nie przyniosło rezultatu (8 stanów za Jeffersonem, 6 za Burrem i 2 wstrzymujące się). Dopiero 36 głosowanie przyniosło rozstrzygnięcie, bowiem część reprezentantów ze stanów Maryland i Vermont popierających Burra, oddało puste głosy i stany jako całość zagłosowały na Jeffersona. Aaron Burr został wybrany wiceprezydentem.

Prezydentura[edytuj | edytuj kod]

Uroczystość zaprzysiężenia odbyła się na Kapitolu, siedzibie Kongresu. Thomas Jefferson na zaprzysiężenie udał się pieszo z pensjonatu pani Conrad w eskorcie wojska. Przysięgę odebrał John Marshall (mianowany przez Adamsa prezes Sądu Najwyższego), polityczny wróg Jeffersona. Na uroczystości nie był obecny ustępujący prezydent John Adams. Po zaprzysiężeniu, Jefferson wrócił do pensjonatu na obiad, ale ponieważ wszystkie stoliki były już zajęte, udał się do pokoju, rezygnując z posiłku.

Był pierwszym prezydentem, którego zaprzysiężenia dokonano w Waszyngtonie i pierwszym prezydentem, którego wyboru dokonała Izba Reprezentantów USA.

Kiedy Jefferson wprowadził się do Białego Domu, rezydencja nadal była nieukończona. Prezydent mówił, że jest to „wielki murowany dom, dostatecznie wielki, by pomieścić dwóch cesarzy, jednego papieża i Wielkiego Lamę”. Swoich jedenastu służących utrzymywał na własny koszt.

W przeciwieństwie do swoich poprzedników nie dbał o protokół i unikał tytułów (do Białego Domu zapraszał jako Pan Jefferson) i dworskości. By uniknąć kłopotliwych sytuacji przy stole, gościom pozwalał siadać tam gdzie chcą, a sam stół zamienił na okrągły. Ambasador brytyjski, Anthony Merry, uznawał za barbarzyństwo brak porządku przy stole. O prezydencie wypowiadał się, że jego ubiór „bardzo upodabnia go do wysokiego, kościstego farmera”.

Był pierwszym prezydentem, który witał gości w Białym Domu uściskiem dłoni, a nie tradycyjnym ukłonem.

Pewnego dnia spotkał się z nowym ambasadorem Turcji. Dyplomata bezskutecznie domagał się od prezydenta, aby rząd amerykański finansował mu harem odpowiedni do jego statusu.

Z okazji Nowego Roku 1802 John Lelend, pastor Kościoła baptystów w Cheshire, podarował prezydentowi ser ważący 1600 funtów. Transport do Białego Domu sera trwał trzy tygodnie, a sam ser był serwowany jeszcze w 1805.

Ponieważ Jefferson był już wdowcem, obowiązki pierwszej damy sprawowała jego córka Martha Randolph. Nie sprowadziła ona swoich dzieci do Federal City (ówczesna nazwa Waszyngtonu) i kiedy wyjeżdżała do rodziny, jej obowiązki przejmowała Dolley Madison, żona sekretarza skarbu. Podczas prezydentury Jeffersona (17 stycznia 1806) urodziło się pierwsze dziecko w Białym Domu: James Madison Randolph, wnuk prezydenta, ósme dziecko Marthy.

W wyborach prezydenckich w 1804 – już na nowych zasadach – otrzymał aż 162 głosy elektorskie, przy 14 głosach dla Charlesa Pinckneya. Na wiceprezydenta został wybrany George Clinton, który pokonał Rufusa Kinga.

W ówczesnych czasach dyplomacja działała bardzo wolno, o czym może świadczyć wypowiedź Jeffersona o ambasadorze w Hiszpanii: „Od dwóch lat nie mam wiadomości od niego. Jeśli nie odezwie się on w ciągu następnego roku, napiszę do niego”.

66-letni Jefferson odmówił kandydowania na trzecią kadencję i swoją prezydenturę zakończył 4 marca 1809, kiedy to zaprzysiężono 4 prezydenta Jamesa Madisona.

Dokonania[edytuj | edytuj kod]

Poprawa stosunków z Francją pozwoliła Jeffersonowi na obcięcie wydatków na wojsko[4]. Zniósł podatki nałożone na whisky, zredukował o 30% zadłużenie kraju. Wysłał eskadrę wojenną, której zadaniem było zwalczanie piratów berberyjskich, napadających na Morzu Śródziemnym na amerykańskie statki handlowe[5].

W 1803 r. nabył od Napoleona Terytorium Luizjany, które stanowi ponad jedną czwartą dzisiejszego obszaru Stanów Zjednoczonych. W celu zbadania nowych terytoriów na zachodnim wybrzeżu, w 1804 r. zorganizował i wysłał ekspedycję Lewisa i Clarka.

Podczas drugiej kadencji głównym celem polityki Jeffersona było uniemożliwienie wplątania Stanów Zjednoczonych w wojny napoleońskie. Obie walczące strony próbowały wmieszać w konflikt amerykańskie statki handlowe. W związku z tym Jefferson nałożył embargo na amerykańskich kupców handlujących z Europą.

Do najważniejszych wydarzeń z prezydentury Jeffersona należy wymienić:

Stany przyłączone do USA[edytuj | edytuj kod]

  • (17) Ohio – 1 marca 1803

Emerytura[edytuj | edytuj kod]

Po prezydenturze Jefferson powrócił do rodzinnej posiadłości Monticello. Pozostawił po sobie 25 tys. listów, które pisał własnoręcznie, choć wynalazł urządzenie umożliwiające pisanie kilku egzemplarzy listów. Tak duża liczba listów była zapewne spowodowana tym, że miał zwyczaj odpisywania na każdy list. Choć listów jest tak wiele, osiągają one na aukcjach duże kwoty. W listopadzie 1986 sprzedano za 396 tys. dolarów list, w którym Jefferson krytycznie pisał o antysemityzmie.

Dom Jeffersona zawsze był pełen gości, którzy przybywali po radę od niego, zostając często na kolację i nocleg. Bywały takie przypadki, że nocowało u niego 70 osób. Wystawne kolacje sprawiły, że jego majątek uszczuplał się. Groziło mu nawet bankructwo, jednak jego zwolennicy zorganizowali zbiórkę i zebrane w ten sposób 16 tys. przeznaczono na spłatę długów.

Pisał książki o różnej tematyce: moralności, botanice, procedurze legislacji, filozofii. Jedyną pozycją wydaną za jego życia były Uwagi o stanie Wirginia. O książkach mawiał, że „są najwspanialszą ze wszystkich rozrywek”. Kiedy podczas wojny amerykańsko-brytyjskiej spalono Bibliotekę Kongresu USA sprzedał 6,487 swoich książek za 23,950 dolarów (co stanowiło około połowy faktycznej ich wartości). Wiele z nich ma odręczną sygnaturę Jeffersona, świadczącą o jego własności. Dziś znajdują się one w zbiorze druków rzadkich.

Już na emeryturze, z inicjatywy Johna Adamsa, nawiązał korespondencję listowną ze swoim przeciwnikiem politycznym. Jefferson po pierwszym liście Adamsa odpisał mu, że list od niego przypomniał mu „najdroższy okres w jego życiu”.

Kiedy zbliżała się pięćdziesiąta rocznica podpisania Deklaracji Niepodległości pojawiły się pomysły, aby doprowadzić do spotkania dwóch prezydentów: Adamsa i Jeffersona, którzy byli jedynymi prezydentami-sygnatariuszami Deklaracji. Niestety, ich stan zdrowia nie pozwolił na to spotkanie. Zrządzeniem losu, obaj panowie zmarli tego samego dnia 4 lipca 1826, dokładnie w pięćdziesiątą rocznicę podpisania Deklaracji Niepodległości.

Przed śmiercią chorował. Na dzień przed śmiercią majaczył: udzielał instrukcji obecnym przy łóżku, aby ostrzegli Komisję Bezpieczeństwa Wirginii o zbliżaniu się wojsk angielskich. Wieczorem, 3 lipca zapytał, czy to już jest 4 lipca. Kiedy obecny przy łóżku przyjaciel przytaknął, Jefferson zapadł w sen. Zmarł przed trzynastą. John Adams zmarł kilka godzin później.

Do końca życia cieszył się zdrowiem, a okulary nosił jedynie w podeszłym wieku i tylko do czytania drobnych druków. Nie miał zaufania do lekarzy i ich wiedzy medycznej. Odmówił także ich pomocy, kiedy złamał rękę. Sam ją złożył, choć nie do końca dobrze, bowiem źle zrośnięte kości utrudniały mu pisanie. Potrafił sam złożyć złamaną nogę jednego z niewolników.

Obelisk przy wejściu na cmentarz

Thomas Jefferson jest pochowany w prywatnej posiadłości Charlottesville w stanie Wirginia. Przy wejściu na cmentarz znajduje się granitowy obelisk, na którym napisano:

„Tu spoczywa Thomas Jefferson, autor Deklaracji Niepodległości Stanów Zjednoczonych, Statutu Wirginii na rzecz Wolności Religii i ojciec Uniwersytetu Wirginii”.

Co ciekawe, napisał to sam Jefferson i uczynił to nad wyraz skromnie; nie umieścił on bowiem wielu funkcji i urzędów, które pełnił.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Thomas Jefferson w trakcie studiów (1760-1762) poznał Rebeccę „Belindę” Burwell (oboje mieli wówczas po 17 lat). Przyszły prezydent wyznawał w listach do niej, że ją kocha. Do małżeństwa jednak nigdy nie doszło.

1 stycznia 1772 poślubił Marthę Skelton z domu Wayles. Pan młody miał wówczas 28 lat, a pani młoda 23. Wesele odbyło się w posiadłości The Forest, należącej do rodziców Marthy. Martha Skelton miała 20 lat, gdy zmarł jej pierwszy mąż Bathurst Skelton (1744-1768); syn Marthy z pierwszego małżeństwa zmarł pół roku przed jej powtórnym ślubem.

Martha Skelton była młodą, piękną i bogatą wdową, o którą starało się wielu adoratorów. Istnieje wiele opowieści o tym, w jakich okolicznościach doszło do zaręczyn państwa Jeffersonów. Niektórzy biografowie prezydenta twierdzą, że trzech najpoważniejszych konkurentów postanowiło losować w jakiej kolejności będą oświadczać się pani Skelton. Jefferson miał wylosować numer jeden. Kiedy Thomas poszedł oświadczyć się, dwaj pozostali mieli czatować przy płocie w oczekiwaniu na rezultat. Kiedy usłyszeli muzykę i śpiew dochodzący z domu, postanowili odejść.

Z kolei John Esten Cook, autor książki „Młodość Jeffersona” (Youth of Jefferson) twierdzi, że Thomas i Martha poznali się jeszcze w czasie studiów. Mieli także ze sobą tańczyć na jedynym z balów, na którym była obecna Belinda. 16-letnia wówczas Martha miała oczarować Jeffersona, jednak wybrała Bathursta Skeltona.

Zaraz po weselu młodzi przenieśli się do posiadłości Jeffersona Monticello. Dom był wówczas w budowie i zamieszkali w prowizorycznym domku. Młodzi spędzili miesiąc miodowy, czytając książki oraz grając na klawesynie, szpinecie i skrzypcach.

Martha nigdy nie pozowała do portretu, toteż nie wiadomo jak wyglądała, choć z relacji współczesnych jej osób wynika, że była ładna, czarująca i towarzyska. Thomas Jefferson bardzo kochał swoją żonę; dwukrotnie odmówił wzięcia udziału w misji dyplomatycznej, aby nie rozstawać się z ukochaną. Zły stan zdrowia Marthy Jefferson sprawił, że zmarła 6 września 1782 mając 33 lata i 322 dni. Na łożu śmierci miała poprosić męża, by ten powtórnie się nie żenił.

Jefferson żył jeszcze 44 lata po śmierci żony i nigdy powtórnie się nie ożenił. Obowiązki pierwszej damy pełniła jego najstarsza córka Martha oraz przyjaciółka Jeffersona Dolley Madison (żona Jamesa Madisona, następcy Jeffersona na stanowisku prezydenta).

Państwo Jefferson mieli szóstkę dzieci, jednak tylko dwie córki dożyły wieku dojrzałego:

  • Martha Jefferson Randolph (1772-1836),
  • Jane Randolph (1774-1775),
  • N/N chłopiec (1777),
  • Mary Wayles, także: Maria Jefferson Eppes, Polly (1778-1804),
  • Lucy Elizabeth (1780-1781),
  • Lucy Elizabeth (1782-1785).

Jako ambasador zakochał się na krótko w pięknej Marii Cosway. Będąc we Francji pisał: „Młodemu człowiekowi jest trudno wstrzymać się od pokusy na widok pięknych dziewczyn zapraszających na każdej ulicy”.

Na temat jego związków zachowało się wiele historii. Jednym z najbardziej rozpowszechnionych oskarżeń był fakt, jakoby ze swoją niewolnicą Sally Hemings miał dzieci. W 1802 gazeta „Recorder” z Richmound w Wirginii opublikowała tekst:

„Jest sprawą szeroko znaną, że powszechnie szanowany przez ludzi człowiek od wielu lat utrzymuje jako swoją konkubinę jedną ze swych niewolnic. Ma ona na imię Sally. Jej najstarszy syn ma na imię Tom. Bardzo podobny jest on do prezydenta... Sally podróżowała do Francji tym samym statkiem co Jefferson i jego córki. Delikatność tej sytuacji musi uderzać każdego rozsądnego człowieka”.

Choć badania DNA nie potwierdzają tych sensacji, wielu biografów nie wyklucza ziarna prawdy w tej historii[potrzebne źródło]. Zwolennicy Jeffersona uważali, że sprawiedliwości stało się zadość, kiedy autor tego artykułu Szkot James Thomas Callender (1758-1803) zmarł rok później utopiwszy się w stanie nietrzeźwym w głębokiej na metr rzece James.

Zdrowie i migreny[edytuj | edytuj kod]

Według wielu źródeł medycznych[7][8][9], Jefferson miał ostre napady migreny przez większość życia. Sam Jefferson określał swoje napady bólu głowy jako gwałtowne i oślepiające. Jego biograf[10] twierdzi, że napady migreny wpływały na jego działalność polityczną, m.in. w okresie kiedy pracował nad Deklaracją Niepodległości Stanów Zjednoczonych. Był w stanie czytać tylko w nocy, przy delikatnym świetle świecy. Informacje o migrenie można też znaleźć w jego własnych opublikowanych listach[11]. W liście do ministra finansów, Alberta Gallatina, w 1807 r. pisał: „W rzeczywistości mam tylko kilka chwil rano, kiedy mogę pisać, czytać lub myśleć, ponieważ muszę się zamykać w ciemnym pokoju wcześnie przed południem aż do nocy, bo mam okresowe bóle głowy...”. Rok później pisze do swojej wnuczki (kwiecień 1808): „...jak już pisałem w zeszłym tygodniu ... mam napady okresowego bólu głowy. To jest już 10. dzień. Bóle są dość umiarkowane, a wczoraj nie trwały więcej niż 3 godziny”.

Światopogląd[edytuj | edytuj kod]

Religia[edytuj | edytuj kod]

Całe swoje życie Jefferson głęboko interesował się teologią, Biblią i moralnością. Jego poglądy najbliższe były unitarianizmowi i deizmowi. W jednym ze swoich listów do dr. Benjamina Waterhouse'a pisał: „Cieszę się, że w tym błogosławionym kraju wolnej myśli i przekonań[12], który nie podporządkował swojego wyznania i sumienia królom lub kapłanom, prawdziwa nauka o tylko jednym Bogu odżywa, a ja ufam, że nie ma żadnego młodego człowieka żyjącego dzisiaj w Stanach Zjednoczonych, który nie umrze jako unitarianin.”

Thomas Jefferson jest również autorem tzw. Biblii Jeffersona, czyli dzieła pt. „Życie i nauka Jezusa z Nazaretu”, w której zawarł opis życia i nauk Jezusa, pozbawionych nadnaturalnych wydarzeń.

Stosunek do niewolnictwa[edytuj | edytuj kod]

Choć był jednym z największych posiadaczy niewolników Wirginii, był przeciwnikiem niewolnictwa. Jedną z jego pierwszych propozycji w legislaturze stanowej była ustawa o zniesieniu niewolnictwa, która jednak nie została przyjęta. W projekcie Deklaracji Niepodległości również potępił niewolnictwo, jednak fragment ten został wykreślony przez delegatów[13].

W orędziu z 2 grudnia 1806 wyraził satysfakcję z nadchodzącego terminu możliwości zakazu sprowadzania niewolników[14] gratulując współobywatelom zaprzestania gwałcenia praw człowieka (violations of human rights)[15] Stosowną ustawę (wchodzącą w życie 1 stycznia 1808) podpisał 2 marca 1807.[16]

Istnieją dowody na to, że bardzo dobrze traktował swoich niewolników. Kiedy powrócił z Francji, jego niewolnicy mieli łzy radości w oczach.

Pewnego razu, jadąc ze swoim wnukiem Thomasem, spotkali na drodze niewolnika sąsiadów. Niewolnik zdjął kapelusz i ukłonił się prezydentowi. Jefferson również uchylił kapelusza i ukłonił się. Ponieważ wnuk nie zareagował na gest niewolnika, Jefferson powiedział: „Dlaczego pozwalasz, aby niewolnik był bardziej dżentelmeński od ciebie?”.

Park imienia Jeffersona w dzielnicy Jefferson Park w Chicago

Order Cyncynata[edytuj | edytuj kod]

Jefferson był przeciwnikiem Orderu Cyncynata, uważając go za sprzeczny z równością obywatelską.

Archeolog[edytuj | edytuj kod]

Jefferson był także pionierem w dziedzinie archeologii[17]. W 1784 r. w swojej posiadłości przeprowadził pierwsze naukowe wykopaliska, przecinając kurhan rowem sondażowym, aby dowiedzieć się w jakim celu został on wzniesiony. Dzięki dokładności w prowadzeniu badań zdołał wyróżnić warstwy w swym wykopie. Zauważył również, że kości z dolnych warstw były gorzej zachowane, co mogło oznaczać, że miejsce to było używane jako miejsce pochówków w różnych okresach. Jefferson nie wykluczył, że kurhany były dziełem Indian, doszedł jednak do wniosku, że do rozstrzygnięcia tego problemu potrzeba więcej materiałów archeologicznych.

Architekt[edytuj | edytuj kod]

Jefferson działał również jako architekt, propagując w Stanach Zjednoczonych klasycyzm, który jego zdaniem uosabiał demokrację. Pod inicjałami „A.Z.” wysłał swoją pracę do konkursu na projekt siedziby prezydenta USA w Federal City. Konkurs wygrał jednak James Hoban.

Opracował plany swojej posiadłości, budynków Uniwersytetu Wirginii oraz nowej stolicy stanu – Richmond. Zaprojektował także oryginalny system centralnego ogrzewania.

Był członkiem honorowym Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk[18].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Według kalendarza juliańskiego datą urodzenia Jeffersona był 2 kwietnia 1743. W 1752, a więc za życia Jeffersona, wprowadzono w Wielkiej Brytanii i jej posiadłościach kalendarz gregoriański w którym dacie tej odpowiada to 13 kwietnia.
  2. Constitution of Virginia 1776
  3. Zapoczątkował tym samym tradycję odczytywania w Kongresie orędzi prezydenckich o stanie państwa (Information of the State of the Union, jego poprzednicy Waszyngton i Adams wygłaszali je osobiście). Interpretowano ją jako przejaw podziału władz. Ponieważ Konstytucja pozostawia bez sprecyzowania formę orędzia jedynie zobowiązując prezydenta do okresowego kierowania ich do Kongresu (Art. 1 § 3) Woodrow Wilson przywrócił osobiste wygłaszanie (Woodrow Wilson Ustrój państwowy Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej Warszawa 1917).
  4. "Jefferson był zdecydowanym przeciwnikiem utrzymywania floty wojennej tak ze względów politycznych, jak i finansowych. Uważał bowiem, że funkcjonowanie floty osłabia ducha demokratycznego, gdyż wzmacnia silę rządu federalnego, ponadto zaś pociąga znaczne sumy konieczne dla jej budowy i utrzymania. Gdy został prezydentem postanowił ograniczyć wydatki na flotę, chcąc w ten sposób doprowadzić do likwidacji długu publicznego. Sprzedaż wszystkich okrętów, prócz siedmiu jednostek, doprowadziła do1 zmniejszenia wydatków na flotę w 1801 r. z 3,5 mln do 900 tys. dolarów. W czasie drugiej kadencji Jefferson postanowił zmienić również charakter marynarki amerykańskiej, nadając jej cechy wybitnie defensywnej siły. Zamiast budować bądź utrzymać już istniejące duże jednostki, postanowił wyposażyć marynarkę w małe kanonierki służące tylko obronie wybrzeża. W latach 1805 – 1807 zbudowano ich ponad 250, prawdą jednak pozostaje, iż zupełnie nie sprawdziły się one w wojnie 1812 r. z Wielką Brytanią." (Krzysztof Michałek Dyplomaci i okręty Warszawa PWN 1987 ISBN 8301071397 s. 58)
  5. Thomas Jefferson and the Mediterranean Pirates
  6. Sprawa Marbury vs. Madison, Sąd Najwyższy USA 1803; Jefferson był przeciwny tej innowacji uważając, iż interpretatorem powinien być prezydent.
  7. Gary L. Cohen i Loren A. Rolak, Thomas Jefferson’s headaches: Where they Migraines, Headache: The Journal of Head and face Pain, 46, marzec 2006, 492-497.
  8. Pearce JMS. The headaches of Thomas Jefferson. Cephalalgia. 2003;23:472-473.
  9. Battle JD. The “periodical head-achs” of Thomas Jefferson. Cleve Clin Q. 1983;51:531-539.
  10. In Defense of Thomas Jefferson: The Sally Hemings Sex Scandal By William G. Hyland, St Martin’s Press, New York, 2009, ISBN 978-0-312-56100-0.
  11. Betts EM, Bear JA Jr (eds.): The Family Letters of Thomas Jefferson. Columbia, MO: University of Missouri Press;1990.
  12. Artykuł 6.3 Konstytucji USA zabrania indagowania o wyznanie kandydatów na urzędników (no religious test shall ever be required as a qualification to any office or public trust under the United States) zaś 1 Poprawka z 1791 zabrania m.in. wprowadzania religii panującej lub ograniczenia swobody wyznania (Congress shall make no law respecting an establishment of religion, or prohibiting the free exercise thereof). Jako prezydent Jefferson oświadczył, w odpowiedzi na petycję o ustanowienie "dnia postu" iż Konstytucja obdarza Prezydenta wyłącznie świeckimi uprawnieniami. ("Konstytucja USA 1787-1987. Historia i współczesność" Warszawa 1987)
  13. Na liście zarzutów przeciw królewskiemu rządowi Jefferson umieścił też zdania Prowadzi on okrutną wojnę skierowaną przeciwko ludzkiej naturze, gwałcąc jej najświętsze prawa do życia i wolności odległych mu ludzi, którzy nigdy go nie urazili, więżąc ich i trzymając w niewoli na innej półkuli, lub narażając na śmierć przewożąc ich do wspomnianego miejsca. Ta piracka wojna, hańba rządów niewiernych, jest wojną chrześcijańskiego króla Wielkiej Brytanii. (w oryginale He has waged cruel war against human nature itself, violating it's most sacred rights of life and liberty in the persons of a distant people who never offended him, captivating and carrying them into slavery in another hemispere, or to incure miserable death in their transportation hither. This piratical warfare, the opprobium of infidel powers, is the warfare of the Christian king of Great Britain. Cyt. za : Jefferson's draft of the Declaration of Independence, 28 June, 1776). Wcześniej, 20 października 1774, I Kongres Kontynentalny uchwalił Artykuły Asocjacji zawierające m.in. wezwanie do bojkotu handlu ludźmi, stąd zdawać się mogło że II Kongres postąpi podobnie. Po odrzuceniu odnośnego fragmentu projektu Deklaracji Jefferson w swoich notatkach oskarżał przedstawicieli zarówno Południa, jak i Północy mimo że nie posiadali oni sami niewolników, brali udział w obrocie nimi (Bartłomiej Nowak, Stany Zjednoczone Ameryki doby Kongresu Kontynentalnego s. 126)
  14. Art. 1 § 9 Konstytucji ustanawiał taką możliwość najwcześniej na rok 1808 : Do roku 1808 Kongres nie zabroni imigracji lub przywozu osób, które jakikolwiek z istniejących obecnie stanów uzna za stosowne dopuścić; przywóz może być jednak obłożony podatkiem lub cłem w granicach do dziesięciu dolarów od osoby.
  15. Thomas Jefferson : Sixth Annual Message to Congress
  16. Act Prohibiting Importation of Slaves, w 1819 i 1820 zaostrzony przez uznanie takiego handlu za piractwo (An act to protect the commerce of the United States, and to punish the crime of piracy). Jeszcze przed wejściem w życie tego aktu z dniem 1 maja 1807 zakazany został handel ludźmi w koloniach brytyjskich Ustawą Parlamentu z 25 marca 1807 An Act for the Abolition of the Slave Trade. Porozumienie zwane Webster–Ashburton Treaty o zwalczaniu tego handlu USA i Wielka Brytania zawarły 9 sierpnia 1842.
  17. Dorota Ławecka, Wstęp do archeologii, Warszawa 2002, s. 12.
  18. Aleksander Kraushar, Towarzystwo Warszawskie Przyjaciół Nauk 1800-1832. Monografia historyczna osnuta na źródłach archiwalnych. Ks. 4, Czasy polistopadowe. Epilog. 1831-1836, 1906, s. 484-485.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]


Poprzednik
Patrick Henry
Gubernator stanu Wirginia
1779-1781
Następca
William Fleming
Poprzednik
Benjamin Franklin
Royal Standard of King Louis XIV.svg Amerykański minister pełnomocny we Francji
1785-1789
Royal Standard of King Louis XIV.svg Następca
William Short
Poprzednik
John Jay
sekretarz spraw zagr.
Sekretarz stanu USA
1789-1793
Następca
Edmund Randolph
Poprzednik
Kandydat Demokratycznych Republikanów na urząd Prezydenta USA
1797 (został wiceprezydentem)
1800 (zwycięstwo)
1804 (zwycięstwo)
Następca
James Madison