Abraham Lincoln

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Abraham Lincoln
Abraham Lincoln O-116 by Gardner, 1865-crop.png
Prezydent Abraham Lincoln 5 lutego 1865 roku
Data i miejsce urodzenia 12 lutego 1809
Hodgenville (hrabstwie LaRue)
Data i miejsce śmierci 15 kwietnia 1865
Waszyngton
16. prezydent Stanów Zjednoczonych
Przynależność polityczna Partia Republikańska
Okres urzędowania od 4 marca 1861
do 15 kwietnia 1865
Wiceprezydent Hannibal Hamlin, Andrew Johnson
Poprzednik James Buchanan
Następca Andrew Johnson
Abraham Lincoln Signature.png
Abraham Lincoln wraz ze swymi generałami podczas wojny secesyjnej
Litografia przedstawiająca moment zabójstwa Lincolna. Od lewej: Henry Rathbone, Clara Harris, Mary Todd Lincoln, Abraham Lincoln i John Wilkes Booth
7 lipca 1865, egzekucja skazanych za spisek na życie Lincolna (Mary Surratt, Lewis Powell, David Herold i George Atzerodt)

Abraham Lincoln (ur. 12 lutego 1809 w Hodgenville (hrabstwie LaRue), zm. 15 kwietnia 1865 w Waszyngtonie) – szesnasty prezydent Stanów Zjednoczonych Ameryki.

Młodość i edukacja[edytuj | edytuj kod]

Abraham Lincoln urodził się 12 lutego 1809 roku w Hodgenville, jako syn Thomasa Lincolna i jego pierwszej żony Nancy Hanks[1]. Jego ojciec był cieślą i podobnie jak matka Lincolna, pochodził z Wirginii[1]. W 1811 roku rodzina Lincolnów przeniosła się do Knob Creek, natomiast po pięciu latach pobytu tam, przeprowadziła się do Pigeon Creek[1]. Dwa lata później, zmarła matka Lincolna, a wkrótce potem jego ojciec powtórnie się ożenił z Sarah Bush Johnstone[1]. Macocha przyszłego prezydenta, nakłaniała go do pobierania nauki[1]. Ponieważ rodzina mieszkała na ternach pogranicza, uczęszczanie do szkoły było mocno utrudnione i z tego powodu Lincoln nigdy żadnej szkoły nie ukończył – był jednak samoukiem[1].

W latach 20. XIX wieku, Lincoln rozpoczął pracę zarobkową – pracował m.in. na roli oraz na promie[2]. Wiosną 1830 rodzina przeprowadziła się do Macon i tam przyszły prezydent został zatrudniony jako buchalter w New Salem[2]. W tym czasie czytał dużo książek i uczył się angielskiego pod okiem Mentora Grahama[2]. W 1832 wziął krótki udział w Wojnie Czarnego Jastrzębia, a także ubiegał się o miejsce w legislaturze stanowej[2]. Po porażce wyborczej usiłował prowadzić własny interes, a rok później został mianowany kierownikiem jednoosobowej poczty, a następnie zastępcą mierniczego hrabstwa[3].

Kariera polityczna[edytuj | edytuj kod]

W 1834 roku Lincoln postanowił ponownie ubiegać się o miejsce w legislaturze stanu Illinois[3]. Tym razem zwyciężył i wygrywał kolejne wybory w latach: 1836, 1838 i 1840[3]. W 1846 roku wygrał wybory do Izby Reprezentantów, w której zasiadał przez jedną kadencję, jako jedyny przedstawiciel Partii Wigów ze swojego stanu[4]. Dwa lata później poparł kandydata swojej partii – Zachary’ego Taylora, licząc na posadę rządową[5]. Ponieważ żadnej nie otrzymał, wycofał się z życia politycznego na 5 lat i zajął się praktyką prawniczą[5]. W 1855 bezskutecznie starał się dostać do Senatu, a rok później wstąpił do nowo utworzonej Partii Republikańskiej[5]. Ubiegał się o nominację na wiceprezydenta w wyborach w 1856, jednak przegrał z Williamem Lewisem Daytonem[5]. Pomiędzy 21 sierpnia a 15 października 1858 prowadził ożywione debaty na temat niewolnictwa z senatorem Stephenem Douglasem, które przysporzyły mu popularności[6]. Pomimo tego, nie udało mu się wygrać wyborów do Senatu, gdzie przegrał właśnie z Douglasem[6].

Konwencja Partii Republikańskiej zebrała się w Chicago w dniach 16-18 maja 1860 roku[7]. Głównymi konkurentami w rywalizacji o nominację prezydencką w wyborach byli Abraham Lincoln i William H. Seward[7]. W trzecim głosowaniu Lincoln uzyskał wymaganą większość, natomiast kandydatem na wiceprezydenta został Hannibal Hamlin[8]. Partia Demokratyczna była podzielona na dwa obozy: frakcja z Północy nominowała Stephena Douglasa, natomiast frakcja z Południa – Johna Breckinridge’a[8]. Czwartym kandydatem był John Bell – przedstawiciel Konstytucyjnej Partii Unii[8]. W głosowaniu powszechnym zwyciężył Lincoln i uzyskał 180 głosów elektorskich (ok. 60%), wobec 12 głosów dla Douglasa, 72 głosów dla Breckinridge’a i 39 głosów dla Bella[9].

Prezydentura[edytuj | edytuj kod]

Jeszcze w czasie prezydentury Buchanana, 4 lutego 1861, 7 stanów południowych utworzyło w Montgomery Skonfederowane Stany Ameryki[9]. Ich prezydentem został Jefferson Davis, a wiceprezydentemAlexander Stephens[10]. Pomimo, że Lincoln oficjalnie nie wypowiadał się na temat niewolnictwa, instruował potajemnie republikanów, aby w Kongresie nie szli na żadne ustępstwa[9]. W przemówieniu inauguracyjnym zapowiedział, że będzie dążył do zachowania jedności kraju, jednocześnie apelując do Konfederacji, aby powróciła do Unii[11]. Powołał rząd złożony zarówno z dawnych wigów (m.in. sekretarz stanu William Seward), jak i demokratów (np. sekretarz wojny Edwin M. Stanton)[11].

Na samym początku urzędowania, William Seward zaproponował Lincolnowi, by zjednoczyć kraj za pomocą wojny z mocarstwem europejskim: Anglią, Francją, Hiszpanią lub Rosją[10]. Prezydent odrzucił ten postulat[10]. 12 kwietnia 1861 wojska konfederackie zaatakowały Fort Sumter w Karolinie Południowej i dwa dni później go zajęły, co jest uznawane za początek wojny secesyjnej[12]. Zadaniem dyplomacji amerykańskiej było wówczas zapobieżenie interwencji z zewnątrz[12]. 15 kwietnia 1861 Lincoln wydał nakaz wojskom federalnym odzyskania fortów, które zajęli konfederaci, a cztery dni później wprowadził blokadę morską wobec statków Południa (blokadą objęto także wybrzeża stanów Wirginia i Karolina Północna)[13]. Anglia i Francja ostro sprzeciwiły się tej decyzji, broniąc swoich interesów handlowych[13]. Miesiąc później Londyn i większość pozostałych europejskich stolic ogłosiła neutralność wobec obu walczących stron[12]. Pod koniec 1862 roku, Sąd Najwyższy ogłosił, że wprowadzenie blokady było prawne i było skutkiem stanu wojny domowej w Stanach Zjednoczonych[14]. Południe nie dysponowało zbyt silną flotą, zatem usiłowało korzystać z usług okrętów kaperskich, korzystając z faktu, że Stany Zjednoczone nie sygnowały deklaracji paryskiej w 1856 roku[14]. Wobec tego władze Północy natychmiast rozpoczęły starania, by sygnować deklarację[15]. Ostatecznie USA podpisały deklarację, choć, jak się później okazało, nie miało to większego znaczenia dla przebiegu wojny[16].

Pod koniec 1861 roku, prezydent Jefferson Davis i jego dwaj dyplomaci James Murray Mason i John Slidell wypłynęli brytyjskim statkiem do Southampton[16]. Ich statek został jednak zatrzymany przez okręt amerykański, a kapitan Charles Wilkes aresztował polityków konfederackich[17]. Wielka Brytania zażądała zwolnienia dyplomatów, jednocześnie przygotowując ośmiotysięczną armię na wysłanie do Kanady[17]. 28 grudnia Seward zdecydował się ich zwolnić, twierdząc że zostali oni bezprawnie zatrzymani na neutralnym terenie, bez sprowadzenia statku z powrotem do portu[17]. 1 stycznia 1862 Masona i Slidella przewieziono na Bermudy, skąd wrócili do Wielkiej Brytanii pod koniec miesiąca[18].

W listopadzie 1861 Lincoln przyjął rezygnację generała Winfielda Scotta i zastąpił go George’m McClellanem[18]. W następnym roku, prezydent był ostro atakowany przez przeciwników wojny i południowców, a także przez abolicjonistów[19]. Podkreślał wówczas, że jego głównym celem wcale nie jest walka z niewolnictwem, ale walka o utrzymanie jedności kraju[19].

W połowie 1863 w Wielkiej Brytanii znowu wzrosły nastroje prokonfederackie, dzięki zwycięstwu generała Roberta Lee w Pensylwanii i Maryland[20]. Po ostrej debacie w Izbie Gmin, uznano że kraj nie będzie uznawał Skonfederowanych Stanów Ameryki[20]. We Francji panowały podobne nastroje, co w Wielkiej Brytanii, zwłaszcza że w, sympatyzującym z Południem, Meksyku rządził Maksymilian I – cesarz mianowany przez Francuzów[20]. Zarówno we Francji jak w i Anglii, budowano okręty dla Konfederatów, jednak po protestach ze strony dyplomacji amerykańskiej, statki nie opuściły portów[21]. Władze Południa wiedziały, że bez poparcia mocarstw europejskich nie mają szans w wojnie z uprzemysłowioną Północą[21]. Po namowach sekretarza stanu Judaha Benjamina, prezydent Jefferson Davis zgodził się wysłać do Europy specjalnego posła Duncana Kennera, który miał zapewnić o zniesieniu niewolnictwa na Południu i stałych dostawach bawełny mocarstwom europejskim[22]. Posłowie Slidell i Mason współpracując z Kelnerem, zabiegali o audiencje u władców Wielkiej Brytanii i Francji[22]. Cesarz Napoleon III przychylnie odniósł się do inicjatywy, o ile poprze je również Wielka Brytania[22]. Premier lord Palmerston był jednak powściągliwy i starał się nie zobowiązywać do niczego[22].

Po powstrzymaniu działań ofensywnych generała Lee w Karolinie Południowej, Północnej i Georgii, prezydent Lincoln podniósł kwestię niewolnictwa w kontekście wojny[22]. Nie chciał tego robić wcześniej, by nie rozdrażnić stanów przygranicznych (Wirginia, Maryland, Kentucky i Missouri), które zachowały niewolnictwo, ale nie dokonały secesji[23]. 22 lipca 1862 prezydent przedstawił, na posiedzeniu gabinetu, wniosek o proklamacji zniesienia niewolnictwa[24]. Sprzeciwił się temu Seward, który uważał że może to spowodować bunt na Południu, a przez to zatrzymanie produkcji bawełny, co może z kolei skutkować interwencją zbrojną mocarstw europejskich[24]. Lincoln postanowił się wstrzymać i ogłosił tę decyzję dopiero 22 września[24]. Dekret prezydenta mówił, że wszyscy czarnoskórzy niewolnicy ze stanów walczących będą wolni od 1 stycznia 1863 roku[24]. Seward krytykował takie posunięcie, zarzucając, że Lincoln znosi niewolnictwo na obszarach, gdzie nie sięga jego władza, natomiast na obszarze Unii, utrzymuje status quo[24]. Dzięki takim posunięciom, około 180 tys. Afroamerykanów wstąpiło do armii wojsk Północy i walnie przyczyniło się do zwycięstw nad Konfederacją[24]. Po zakończeniu wojny, 11 kwietnia 1865 Lincoln stwierdził, że czarnoskórym należy się nie tylko wolność, ale także ograniczone prawa obywatelskie[24].

Lincoln angażował się osobiście w sprawy wojskowe i strategiczne[25]. 7 listopada 1862 roku zdymisjonował generała George’a McClellana, którego zastąpił Ambrose Burnside[25]. Na początku 1863, po klęsce pod Fredericksburgiem, Burnside został zastąpiony Josephem Hookerem[25]. Pół roku później Hookera zastąpił George Meade[25]. W dniach 1-3 lipca 1863 roku rozegrała się bitwa pod Gettysburgiem, która uznawana jest za największe starcie wojsk Unii i Konfederacji w czasie całej wojny secesyjnej[25]. Po porażce, generał Lee wycofał się do Richmond, natomiast prezydent nakazał generałowi Meade’owi, by ścigał wojsko Południa[25]. Meade odmówił, twierdząc że poniósł zbyt wielkie straty, co zdenerwowało prezydenta[25]. 19 listopada Lincoln wygłosił przemowę getysburską, w której oddał hołd poległym i stwierdził, że dokończenie ich dzieła spoczywa na barkach żywych[25]. W tym samym czasie generał Ulysses Grant wyparł Konfederatów z Tennessee, po III bitwie pod Chattanoogą[26]. Został za to awansowany na głównego dowódcę wojsk Unii, 12 marca 1864[26].

Na początku czerwca 1864, w Baltimore odbyła się konwencja Partii Republikańskiej, mająca wybrać kandydata na prezydenta w zbliżających się wyborach[26]. Lincoln uzyskał nominację w pierwszym głosowaniu, a kandydatem na wiceprezydenta został Andrew Johnson[27]. Część Partii Republikańskiej, pozostająca w opozycji do Lincolna, zebrała się tydzień później w Cleveland i wybrała swoim kandydatem generała Johna Frémonta[27]. Wkrótce potem wycofali się z tej decyzji i wsparli urzędującego prezydenta[27]. Partia Demokratyczna wystawiła kandydaturę George’a McClellana[27]. Głównym tematem kampanii republikanów było zniesienie niewolnictwa w formie trzynastej poprawki do Konstytucji, która została uchwalona przez Senat w kwietniu 1864 i przez Izbę Reprezentantów w styczniu 1865[27]. Lincoln zwyciężył w głosowaniu powszechnym i uzyskał 212 głosów w Kolegium Elektorskim, wobec 21 głosów dla McClellana[27]. Elektorzy ze stanów konfederackich nie wzięły udziału w głosowaniu[27].

Wojska generała Williama Shermana odnosiły kolejne sukcesy – 3 kwietnia 1865 zajęły Richmond w Wirginii, a 9 kwietnia otrzymały wiadomość, że generał Lee poddał się pod Appomattox[28].

Obejmując urząd na drugą kadencję, Lincoln planował odbudowę kraju[29]. Zamierzał zawetować ustawę Wade’a-Davisa, która zakładała powrót do Unii stanów południowych, pod warunkiem złożenia przysięgi lojalności[29]. 3 lutego 1865 spotkał się nieoficjalnie z przedstawicielami Konfederacji, gdzie obiecał amnestię i niepodejmowanie środków karnych wobec buntowników[29]. Proponując pięcioletni okres wprowadzania 13. poprawki, nalegał na ponowną akceptację Konstytucji USA[29]. Postulował także odszkodowania dla właścicieli ziemskich, którzy mieli utracić niewolników[29].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Zamach na Abrahama Lincolna.

14 kwietnia 1865 prezydent Lincoln i generał Grant z małżonkami mieli wziąć udział w spektaklu Toma TayloraNasz amerykański kuzyn[29]. Ponieważ Grantowie nie mogli w nim uczestniczyć, zaproszenie przyjął major Henry Rathborne wraz z córką[29]. Po godzinie 22 do niestrzeżonej loży prezydenckiej, wtargnął 26-letni aktor John Wilkes Booth, który gorąco popierał niewolnictwo[30]. Trzymając w rękach pistolet i sztylet, strzelił Lincolnowi w tył głowy, a majora Rathborne’a dźgnął w ramię, a następnie zeskoczył na scenę mówiąc: „sic semper tyrannis” (łac. „tak to się zawsze dzieje tyranom”)[30]. Rannego prezydenta przeniesiono do pobliskiego pensjonatu Williama Petersona, lecz nie było możliwości udzielić pomocy Lincolnowi[30]. Prezydent zmarł po godzinie 7 rano, 15 kwietnia 1865[30]. Został pochowany w rodzinnym mieście Springfield[30].

Zdaniem jego biografa i przyjaciela Williama Herndona, Lincoln cierpiał już wówczas na zaawansowane powikłania na skutek długotrwałego, źle leczonego syfilisu i mógłby nie dożyć do końca kadencji[31].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Na początku lat 30. Lincoln poznał Ann Rutledge, która była córką właściciela tawerny[3]. Para zaręczyła się, lecz Rutledge zmarła na tyfus, przed planowanym ślubem[3]. Około 1840 roku Lincoln poznał Mary Todd z Lexington[4]. Początkowo ich ślub zaplanowany był na 1 stycznia 1841 roku, lecz z niejasnych przyczyn nie odbył się[4]. Para pobrała się 4 listopada 1842 w kościele episkopalnym w rodzinnym mieście panny młodej[4]. Lincolnowie mieli czterech synów: Roberta, Edwarda, Williama i Thomasa[4].

Poglądy[edytuj | edytuj kod]

Już w młodości, podróżując do Nowego Orleanu, Lincoln zaobserwował, że niewolnicy są traktowani okrutnie przez swoich właścicieli[2]. Kiedy zasiadał w legislaturze stanu Illinois, jego stanowisko w kwestii niewolnictwa jeszcze bardziej się zaostrzyło – kiedy pojawił się wniosek potępiający abolicjonizm, Lincoln stwierdził, że niewolnictwo jest niesprawiedliwe społecznie[3]. Kiedy zasiadał w Izbie Reprezentantów, sprzeciwiał się, by niewolnictwo rozszerzać na inne stany, a także napisał poprawkę do ustawy uwalniającą wszystkie dzieci niewolników urodzone po 1 stycznia 1850 roku[4]. Mimo swoich abolicjonistycznych poglądów twierdził, że należy „utrzymać supremację białej rasy”[6].

Pod względem religijnym Lincoln w młodości był sceptykiem[32]. Jego poglądy były najbardziej zbliżone do chrześcijaństwa, jednak nigdy nie zdefiniował siebie jako chrześcijanina[33]. Wierzył jednak w wszechmogącego Boga, co podkreślał we większości ze swoich przemówień[33]. Twierdził, że nigdy nie był członkiem żadnego Kościoła, choć podkreślał, że wierzy w treść zawartą w Świętych księgach[34]. Miał on także zostać w tajemnicy ochrzczony przez wielebnego Kościoła Chrystusowego Johna O'Kane'a[34]

Kultura masowa[edytuj | edytuj kod]

Odniesienia do faktów, spekulacji bądź legend dotyczących życia 16. prezydenta Stanów Zjednoczonych pojawiły się m.in. w filmach Skarb narodów: Księga Tajemnic (2007), Spisek (2010) oraz Abraham Lincoln: Łowca wampirów (2011). W 2012 r. premierę miał kolejny obraz biograficzny Lincoln w reżyserii Stevena Spielberga, w którym w tytułowego bohatera wcielił się Daniel Day-Lewis[35].

W kreskówkach zwykło przedstawiać się Lincolna w ekstremalnie długim cylindrze. W rzeczywistości cylinder Lincolna nie różnił się bardzo w stylu od innych, modnych dla jego czasów. Wysoki wzrost i pociągła twarz sprawiały wrażenie jakby nakrycie głowy było ekstrawaganckie[potrzebne źródło].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 308.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 309.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 310.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 311.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 312.
  6. 6,0 6,1 6,2 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 313.
  7. 7,0 7,1 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 314.
  8. 8,0 8,1 8,2 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 315.
  9. 9,0 9,1 9,2 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 316.
  10. 10,0 10,1 10,2 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 319.
  11. 11,0 11,1 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 318.
  12. 12,0 12,1 12,2 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 320.
  13. 13,0 13,1 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 321.
  14. 14,0 14,1 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 322.
  15. L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 323.
  16. 16,0 16,1 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 324.
  17. 17,0 17,1 17,2 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 325.
  18. 18,0 18,1 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 326.
  19. 19,0 19,1 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 327.
  20. 20,0 20,1 20,2 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 328.
  21. 21,0 21,1 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 329.
  22. 22,0 22,1 22,2 22,3 22,4 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 330.
  23. L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 331.
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 24,5 24,6 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 332.
  25. 25,0 25,1 25,2 25,3 25,4 25,5 25,6 25,7 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 333.
  26. 26,0 26,1 26,2 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 334.
  27. 27,0 27,1 27,2 27,3 27,4 27,5 27,6 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 335.
  28. L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 336.
  29. 29,0 29,1 29,2 29,3 29,4 29,5 29,6 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 337.
  30. 30,0 30,1 30,2 30,3 30,4 L. Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. s. 338.
  31. Deborah Hayden: Pox. Genius, Madness, and the Mysteries of Syphilis. Basic Books, 2004, s. 126.
  32. Douglas Wilson: Honor's Voice: The Transformation of Abraham Lincoln. Randon House Digital, 1999, s. 84-85. ISBN 978-0-307-76581-9.
  33. 33,0 33,1 Mark Noll: A History of Christianity in the United States and Canada. Wm. B. Eerdmans, 1992, s. 321-322.
  34. 34,0 34,1 Jim Martin. The Secret Baptism of Abraham Lincoln. „Restoration Quarterly”. 38/2, 1996. Abilene Christian University. OCLC 226370454 (ang.). 
  35. Lincoln (ang.). The Internet Movie Database. [dostęp 2012-09-09].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]