Safed

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Safed
צפת
Widok na Safed, 2009
Widok na Safed, 2009
Herb
Herb Safedu
Dewiza: brak
Państwo  Izrael
Dystrykt Północny
Burmistrz Ilan Shohat
Powierzchnia 29,248 km²
Wysokość 900 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość
30 100
1029 os./km²
Nr kierunkowy +972 4
Kod pocztowy 13-100
Położenie na mapie Izraela
Mapa lokalizacyjna Izraela
Safed
Safed
Ziemia 32°57′56″N 35°29′59″E / 32.965555555556, 35.499722222222Na mapach: 32°57′56″N 35°29′59″E / 32.965555555556, 35.499722222222
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Safed (hebr. צפת, Cfat; arab. صفد, Safed; oficjalna pisownia w ang. Zefat) – miasto w Izraelu położone w Dystrykcie Północnym. Położone na wysokości około 900 metrów n.p.m. jest najwyżej położonym miastem w Galilei[1]. Ze względu na górzystą okolicę Safed doświadcza ciepłych lat i mroźnych zim, podczas których występują opady śniegu[2]. Od XVI wieku Safed jest uznawany za jedno z czterech świętych miast judaizmu (obok Jerozolimy, Tyberiady i Hebronu)[3]. Od tego czasu miasto stanowi także centrum żydowskiego mistycyzmu koncentrującego się wokół Kabały.

Ze względu na piękne otoczenie gór i sosnowych lasów, Safed stał się ulubionym miejscem wypoczynku letniego Izraelczyków i turystów zagranicznych.

Spis treści

Położenie [edytuj]

Safed (przy współrzędnych 32°57′56″N 35°29′59″E / 32.965555555556, 35.499722222222) leży w północno-wschodniej części Dystryktu Północnego. Miasto położone jest we wschodniej części Górnej Galilei na północy Izraela, w odległości około 18 km na północ od Tyberiady i 50 km na północny wschód od Hajfy.

Klimatogram dla Safed
St Lu Ma Kw Ma Cz Li Si Wr Pa Li Gr
 
 
159
 
9
4
 
 
130
 
10
4
 
 
95
 
13
6
 
 
43
 
20
11
 
 
6
 
25
14
 
 
0
 
28
17
 
 
0
 
30
19
 
 
0
 
30
19
 
 
2
 
28
18
 
 
25
 
24
15
 
 
86
 
17
10
 
 
138
 
12
6
Temperatury w °C
Opad całkowity w mm
Źródło: Israel Meteorological Service

Powierzchnia miasta wynosi 29,248 km². Rozciągłość zabudowań miejskich w kierunku południkowym wynosi ok. 6 km, a w kierunku równoleżnikowym ok. 6 km[4].

W otoczeniu miasta znajduje się miasteczko Rosz Pina, moszawy Elifelet, Kahal, Amirim, Kfar Szamaj, Meron i Dalton, kibuce Ami'ad i Kadarim, wioski komunalne Bar Jochaj, Birija i Amuka, oraz arabska wioska Kaddita.

Środowisko naturalne [edytuj]

Jest położone na stokach góry Har Kana’an, w pobliżu wschodniej krawędzi masywu górskiego Meron, od którego jest oddzielony głęboką doliną strumienia Amud. Na wschód od miasta teren stromo opada do depresji Doliny Jordanu. Okoliczne górskie pasma zostały zalesione w latach 50. XX wieku. Obecnie jest to najdłuższy w kraju pas leśny tworzący w sumie 2000 ha lasów – Bar’am, Ein Zeitim i Biriya. Lasy te są pieczołowicie chronione i pielęgnowane[5].

Klimat [edytuj]

Safed ma klimat śródziemnomorski, który charakteryzuje się gorącymi i suchymi latami oraz zimnymi i deszczowymi zimami. Średnia temperatura latem wynosi 24 °C, a zimą 5 °C (średnia z lat 1988-2000). Suma rocznych opadów atmosferycznych wynosi 682 mm. Zimą zdarzają się opady śniegu[6].

Demografia [edytuj]

Zgodnie z danymi Izraelskiego Centrum Danych Statystycznych w 2006 w mieście żyło 28,1 tys. mieszkańców, z czego 85,8% Żydzi a reszta inne narodowości[7].

Populacja miasta pod względem wieku (dane z 2006):

Wiek (w latach) Procent populacji
0-4 13,1%
5-9 11,7%
10-14 10,1%
15-19 9,0%
20-29 14,6%
30-44 15,0%
45-59 13,9%
ponad 60 12,6%

Źródło danych: Central Bureau of Statistics.

Historia [edytuj]

Ruiny twierdzy krzyżowców Saphet
Widok na Safed, 1908
Osmańska twierdza Seraja
Pomnik poległych żydowskich żołnierzy w bitwie o Safed

Wiele osób mylnie sądzi, że Safed był wzmiankowany po raz pierwszy w spisie miast zdobytych przez faraona Totmesa III w XV wieku p.n.e., jednak w rzeczywistości jest tam mowa o mieście Zephath, które znajduje się na południu, a nie o Safedzie na północy kraju. Istnieje legenda, że Safed zostało założone przez syna Noego po potopie[8]. Brak dowodów potwierdzających prawdziwość legendy, gdyż Safed nie było wzmiankowane ani w Starym, ani w Nowym Testamencie. Jedynie egzegeci sugerują, iż mówi o nim Chrystus w przypowieści o mieście położonym na górze (por. Ewangelii Mateusza 5:14). Według relacji Józefa Flawiusza osada Safed została ufortyfikowana podczas powstania żydowskiego w 66 roku. Miał to być punkt obrony przed rzymskimi wojskami cesarza Wespazjana. Wojna została przegrana przez Żydów. Po zburzeniu Jerozolimy w roku 70, w Safedzie osiedlić się miały rodziny kapłańskie (Jaqim i Paszhur), jak również liczni Tanna’im oraz Amora’im (uczeni w Prawie). Talmud Jerozolimski wspomina, że na szczycie wzgórza Kena’an rozpalano ogniska wraz z nastaniem nowiu księżyca. Był to oficjalny znak do rozpoczęcia celebracji największych świąt żydowskich.

W 1099 roku krzyżowcy (I wyprawa krzyżowa) zdobyli Palestynę. W 1140 król Jerozolimy Fulko V wybudował tutaj fortecę Saphet, w której od 1168 mieszkali templariusze[2]. Twierdza została zdobyta przez Saladyna w 1188, i przez krzyżowców w 1240. Ostatecznie 25 lipca 1266 sułtan Bajbars zdobył Safed i wymordował załogę templariuszy oraz Żydów. Osada została przekształcona w muzułmańską wioskę Safed lub Safat. Rabin Samuel ben Samson, który w XIII wieku odwiedził Safed, opisał istniejącą tam żydowską gminę liczącą co najmniej pięćdziesięciu członków[9]. Chrześcijańscy pielgrzymi odwiedzający Ziemię Świętą w XIV i XV wieku wspominali o istnieniu w Safedzie wspólnot żydowskiej i samarytańskiej. Była to wówczas bardzo biedna osada. Po wygnaniu Żydów z Hiszpanii w 1492, wielu słynnych sefardyjskich rabinów przyjechało do Palestyny i zamieszkało w Safedzie. W ten sposób Safed stał się kluczowym ośrodkiem żydowskiego mistycyzmu, znanego jako Kabała[8]. Od tego czasu Safed stało się ważnym ośrodkiem studiów biblijnych i jednym z czterech świętych miast judaizmu.

W 1517 Palestyna weszła w skład Imperium osmańskiego. W latach 1553-1554 w Safedzie było 1121 muzułmańskich gospodarstw domowych, 222 muzułmańskich kawalerów, 54 muzułmańskich przywódców religijnych, 716 żydowskich gospodarstw domowych, 56 żydowskich kawalerów i 9 osób niepełnosprawnych[10]. W 1555 w mieście żyło około 8 tys. Żydów. Wiek XVI to okres rozkwitu mistyki żydowskiej w Safedzie: wielki rabin Josef Caro, Salomon ben Mojżesz ha-Levi Alkabez, kabalista Rabbi Izaak ben Salomon Luria i inni. W 1577 Eliezer Aszkenazi i jego syn Izzak z Pragi założyli w mieście pierwszą na Bliskim Wschodzie drukarnię[3] (pierwszą wydaną książką był komentarz Jom Tov Zahalon do Księgi Estery)[11]. W 1584 w mieście były zarejestrowane 32 synagogi[12].

W XVII wieku nastąpił stopniowy upadek gospodarczy i liczebnościowy społeczności żydowskich w Galilei. Proces ten nie ominął także Safedu. W 1625 Francesco Quaresmi opisał Safed, pisząc, że miasto jest zamieszkałe „głównie przez Hebrajczyków, którzy mają swoje synagogi i szkoły, na których utrzymanie zbierane są składki przez Żydów w innych częściach świata”[13]. W 1628 miasto zniszczyli Druzowie, a w pięć lat później Turcy. W 1660 miasto ponownie zajęli Druzowie, którzy dopuścili się masakry mieszkańców. Zniszczone miasto zostało jednak szybko odbudowane i w 1665 przyjechał do niego słynny żydowski kabalista Sabbataj Cwi. Wybuch epidemia dżumy w 1742 i trzęsienie ziemi w 1759 doprowadziły miasto do ruiny i zdziesiątkowania mieszkańców. Społeczność żydowska zmniejszyła się zaledwie do siedmiu rodzin. Nowy rozkwit miasto zaczęło przeżywać wraz z przybyciem rosyjskich chasydów w 1776 i 1781, a następnie w 1809 i 1810 z przybyciem uczniów Eliasz ben Salomon Zalmana z Litwy[14]. W latach 1812-1814 kolejna epidemia dżumy zdziesiątkowała Safed (zmarło około 80% żydowskich mieszkańców miasta). W 1834 arabscy buntownicy wzniecili powstanie i przez kilka tygodni plądrowali Safed. 1 stycznia 1837 trzęsienie ziemi zniszczyło miasto, zabijając 2158 mieszkańców (północna żydowska część miasta została niemal całkowicie zniszczona)[15]. W 1838 druzyjscy rebelianci po raz kolejny napadli na Safed, zabijając w ciągu trzech dni rabunków wielu z żydowskich mieszkańców. W 1840 władze tureckie zdołały przywrócić porządek w Galilei i przywróciły spokój w Safedzie. Pomimo to w 1847 miasto znowu dotknęła dżuma. W drugiej połowie XIX wieku w Safedzie osiedlili się nowi żydowscy imigranci z Persji, Maroka i Algierii. Żydowski filantrop Moses Montefiore siedmiokrotnie odwiedził miasto, finansując odbudowę wielu zniszczonych zabytków (jednak kolejne trzęsienia ziemi zniszczyły te budynki).

Po I wojnie światowej Safed wraz z całą Palestyną przeszedł pod panowanie brytyjskie. Napływ coraz większej liczby żydowskich imigrantów powodował wzrost napięć etnicznych pomiędzy Żydami i Arabami. Z tego powodu w 1929 wybuchły arabskie zamieszki, podczas których do najbardziej krwawych zajść doszło w Safedzie i Hebronie. W pogromie w Safedzie zostało zabitych 18 żydowskich mieszkańców, a 80 zostało rannych[16]. Wówczas Arabowie stali się większością w Safedzie[17]. 29 listopada 1947 Rezolucja Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 181 przyjęła plan podziału Palestyny na dwa państwa: żydowskie i arabskie. Miasto Safed miało znaleźć się w państwie żydowskim[18]. Społeczność żydowska zaakceptowała Rezolucję nr 181, jednak Arabowie ją odrzucili doprowadzając do wybuchu wojny domowej w Mandacie Palestyny. Na początku 1948 w Safedzie mieszkało niecałe 10 tys. Arabów i około 1,7 tys. Żydów, w większości osób religijnych i starszych[2]. W lutym 1948 arabskie milicje odcięły dostawy żywności do żydowskiej dzielnicy Safedu. 16 kwietnia Brytyjczycy przeprowadzili ewakuację swoich sił z miasta, przekazując arabskim milicjom dwa forty policji (Fort Tegart). Tego samego dnia około 200 lokalnych arabskich milicjantów wspieranych przez ponad 200 żołnierzy Arabskiej Armii Wyzwoleńczej próbowało przejąć kontrolę nad żydowską dzielnicą, zostali jednak powstrzymani przez około 200 członków żydowskiej organizacji paramilitarnej Hagana[19]. 6 maja Hagana rozpoczęła operację „Jiftach”, w ramach której planowano zajęcie arabskiej części Safedu. Tymczasem Arabska Armia Wyzwoleńcza planowała na 10 maja zajęcie żydowskiej dzielnicy miasta. W tym celu Arabowie rozlokowali na sąsiednim wzgórzu artylerię i rozpoczęli ostrzał. Jednak dzień wcześniej przed planowanym arabskim atakiem, do Safedu dotarły siły żydowskich kompanii szturmowych Palmach. Walki o miasto należały do jednych z najbardziej dramatycznych wydarzeń całej wojny. 10 maja Safed znalazł się w rękach żydowskich, a wszyscy arabscy mieszkańcy zbiegli w kierunku Libanu.

W państwie Izrael miasto Safed szybko się rozwijało. Przybywało mieszkańców, dla których potrzeb budowano nowe osiedla mieszkaniowe. 15 maja 1974 wycieczka 102 dzieci ze szkoły w Safedzie została wzięta jako zakładnicy przez terrorystów z Demokratycznego Frontu Wyzwolenia Palestyny w Ma'alot-Tarszicha. Podczas szturmu sił specjalnych zginęło 25 zakładników, w tym 22 dzieci, a 68 osób zostało rannych. Wydarzenie to nazwano masakrą w Ma’alot[20]. Podczas II wojny libańskiej w lipcu 2006 na Safed spadło wiele rakiet Katiusza wystrzelonych przez Hezbollah z terytorium Libanu. W wyniku ostrzału zginęła 1 osoba, a ranne zostały co najmniej 44 osoby[21].

Nazwa [edytuj]

Hebrajska nazwa miasta Cfat (hebr. צפת) pochodzi od hebrajskiego słowa „cfe” oznaczającego „obserwować”. Wskazuje to na wysokie położenie miasta w górach, skąd można obserwować całą okolicę. Istnieje także tłumaczenie, że nazwa Cfat jest skrótem od słów „Cicit-Pe’a-Tefilin” i prawdopodobnie ma symboliczne znaczenie blasku pobożności objawiającej się przez przestrzeganie zasad judaizmu, m.in. noszenie cicit i tefilin[22].

Symbole [edytuj]

Herb Safedu
Ratusz miejski Safedu
Uliczki Starego Miasta Safedu
Nowoczesne osiedla mieszkaniowe Safedu

Godło Safedu zostało oficjalnie opublikowane w 1958. Z perspektywy przypomina sefardyjski zwój Tory, co symbolizuje, że miasto od najdawniejszych czasów było wspaniałym centrum studiów nad Torą. Symbole występujące ponieżej mają głęboką symbolikę. Gałązka oliwna nawiązuje do historii obszar Safedu, w którym uprawiano gaje oliwne i produkowano wyśmienitą oliwę dostarczaną do Świątyni Jerozolimskiej. Gołąb przelatuje nad falami Jeziora Tyberiadzkiego. Paleta malarska przypomina, że z Safedu pochodziło wielu malarzy i artystów. Powyżej znajdują się góry, które zwracają uwagę na geografię okolicy i pobliską górę Meron. Po jej bokach są owoce granatu, które są symbolem wiary i dobrych uczynków. Symbol granatu jest często wykorzystywany jako ozdoba zwojów Tory. Napis w języku hebrajskim צפת (skrót od „Cicit-Pe’a-Tefilin”)[22].

Oficjalna flaga miasta jest w kolorze pomarańczowym z czarnym godłem pośrodku. Czasami stosowane są także flagi w kolorach białym, żółtym, niebieskim i zielonym, z granatowym godłem pośrodku.

Polityka [edytuj]

Burmistrzem miasta jest Ilan Shohat.

Współpraca międzynarodowa [edytuj]

Safed posiada dwa miasta partnerskie: Lille we Francji oraz Guarda w Portugalii.

Architektura [edytuj]

Zabytki [edytuj]

Stara część Safedu została zdominowana przez liczne galerie sztuki, w których można obejrzeć i kupić różne pamiątki tworzone przez lokalnych artystów. W tej interesujacej dzielnicy artystów znajduje się muzeum drukarstwa z rzadkimi inkunabułami przedstawiajacymi historię alfabetu hebrajskiego. Jednak największą atrakcją Safedu są historyczne synagogi:

  • Synagoga Abuhav – nazwana na cześć znanego XV-wiecznego hiszpańskiego Rabbi Icchaka Abuhava. Tradycja mówi, że zaprojektował on synagogę jeszcze w Hiszpanii. Gdy jego uczniowie przyjechali do Palestyny, wybudowali synagogę według projektu swojego nauczyciela.
  • Sefardyjska synagoga Ari – tradycja mówi, że w tym miejscu po modlitwie Rabina ha-Arì'ego pojawiło się Siedmiu Pasterzy Izraela (Abraham, Izaak, Jakub, Józef, Mojżesz, Aaron i Dawid), by odczytać fragmenty Tanach, które były w owym dniu przewidziane w liturgii synagogalnej.
  • Aszkenazyjska synagoga Ari – wybudowana w miejscu, w którym Rabbi Arizal i jego uczniowie rozpoczęli praktyki kabalistyczne.
  • Synagoga Josefa Karo – wybudowana jako dom nauki (beit midrash) i miejsce spotkań sefardyjskiego sądu rabinackiego. Obecnie wykorzystywana jako synagoga.
  • Synagoga Alsheich – jedyny budynek ocalały w Safedzie po trzęsieniu ziemi 1759 i 1837.
  • Synagoga Avreitsh – upamiętnia Rabbi Abrahama Dv, który starał się o pomoc finansową dla zniszczonego Safedu po trzęsieniu ziemi w 1837[23].

W najwyższym miejscu Safedu znajdują się ruiny twierdzy krzyżowców, która później została przebudowana w muzułmańską cytadelę. Na jej terenie znajduje się pomnik upamiętniający poległych żołnierzy izraelskich[24].

Dla wierzących Żydów wielkie znaczenie ma stary cmentarz w Safedzie, na którym znajdują się grobowce słynnych rabinów z XVI wieku. Jeden z nich to grobowiec tradycyjnie uznawany za grób proroka Ozeasza[25].

Kultura [edytuj]

Wielką atrakcją Safedu jest Centrum Edukacyjne Tzaddik, w którym między innymi można obejrzeć niezwykły model Trzeciej Świątyni Jerozolimskiej[26]. W mieście odbywa się corocznie Festiwal Klezmer, na którym występują zespoły z całego świata grające muzykę klezmerską[27].

Edukacja i kultura [edytuj]

W Safedzie znajduje się 18 szkół podstawowych i 7 szkół średnich, w których ogółem uczy się 6,3 tys. dzieci.

Gospodarka [edytuj]

Zgodnie z danymi Izraelskiego Centrum Danych Statystycznych w Safedzie w 2000 było 6450 zatrudnionych pracowników i 523 pracujących na własny rachunek. Pracownicy otrzymujący stałe pensje zarabiali w 2000 średnio 4476 NIS, i otrzymali w ciągu roku podwyżki średnio o 8,1%. Przy czym mężczyźni zarabiali średnio 5631 NIS (podwyżka o 10,2%), a kobiety zarabiały średnio 3330 NIS (podwyżka o 2,3%). W przypadku osób pracujących na własny rachunek średnie dochody wyniosły 4843 NIS. W 2000 roku w Safedzie było 425 osób otrzymujących zasiłek dla bezrobotnych i 3085 osób otrzymujących świadczenia gwarantowane.

Komunikacja [edytuj]

Wzdłuż południowej i zachodniej granicy miasta przebiega droga ekspresowa nr 89 (Naharijja-Elifelet), którą jadąc na północny zachód dojeżdża się do moszawu Meron, lub jadąc na wschód dojeżdża się do skrzyżowania z drogą ekspresową nr 90 (Metulla-Ejlat) i moszawu Elifelet. Droga nr 8900 prowadzi na wschód do miasteczka Rosz Pina. Głównym środkiem transportu w Safedzie są autobusy – linie korporacji Egged.

W odległości około 15 km od miasta znajduje się port lotniczy Rosz Pina.

Wojsko [edytuj]

W północnej części miasta znajdują się trzy bazy wojskowe Sił Obronnych Izraela. Jest tutaj siedziba sztabu Północnego Dowództwa oraz bazy batalionów łączności, inżynieryjnego oraz bateria rakiet przeciwlotniczych.

Osoby związane z miastem [edytuj]

Panorama Safedu. W oddali widać Jezioro Tyberiadzkie
Panorama Safedu. W oddali widać Jezioro Tyberiadzkie
Panorama dzielnicy artystów w Safedzie
Panorama dzielnicy artystów w Safedzie

Przypisy

  1. ↑ Safed (ang.). W: Jewish Virtual Library [on-line]. [dostęp 2010-10-26].
  2. ↑ 2,0 2,1 2,2 Zev Vilnay: Tsefat - A Guide to Israel. Jerusalem: HaMakor Press, 1972, s. 522–532.
  3. ↑ 3,0 3,1 Joseph Jacobs, Judah David Eisenstein: Palestine, holiness of (ang.). W: Jewish Encyclopedia [on-line]. [dostęp 2011-10-26].
  4. ↑ Dane z wikimapia.org.
  5. ↑ Zefat (pol.). W: izrael.badacz.org [on-line]. [dostęp 2008-02-20].
  6. ↑ Climate data for several places in Israel (hebr.). W: Israel Meteorological Service [on-line]. [dostęp 2011-10-26].
  7. ↑ Israel Central Bureau of Statistics (ang.). W: Israel Central Bureau of Statistics [on-line]. [dostęp 2008-02-02].
  8. ↑ 8,0 8,1 Encyclopedia Judaica, Safed. Jerusalem: Keter, 1972, s. vol. 14, s. 626.
  9. ↑ Solomon Schechter: Studies in Judaism: Second Series. Gorgias Press LLC, 2003, s. 206. ISBN 1593330391.
  10. ↑ Bernard Lewis. Studies in the Ottoman Archives-I. „Bulletin of the School of Oriental and African Studies”. 16, s. 469–501, 1954. London: University of London. doi:10.1017/S0041977X00086808. 
  11. ↑ Seventeenth Century [1566-1700] (ang.). W: MATRIX Classes [on-line]. [dostęp 2008-02-19].
  12. ↑ Abraham David, Dena Ordan: To Come to the Land: Immigration and Settlement in 16th-Century Eretz-Israel. University of Alabama Press, 2010, s. 117. [dostęp 2011-10-27]. (ang.)
  13. ↑ Edward Robinson: Biblical Researches in Palestine, Mount Sinai and Arabia Petraea: a journal of travels in the year 1838. Crocker and Brewster, 1841, s. 333. [dostęp 2011-10-27]. (ang.)
  14. ↑ Arie Morgenstern: Hastening Redemption: Messianism and the Resettlement of the Land of Israel. Oxford: Oxford University Press, 2007. ISBN 0195305787.
  15. ↑ N.N. Ambraseys. The earthquake of 1 January 1837 in Southern Lebanon and Northern Israel. „Annali di Geofisica”. XL (4), s. 933, 1997. London (ang.). [dostęp 2011-10-27]. 
  16. ↑ Neil Kaplan: Early Arab-Zionist Negotiation Attempts, 1913-1931. Londyn: Routledge, 1983, s. 82. ISBN 0714632147.
  17. ↑ Safed (ang.). W: Answers com [on-line]. [dostęp 2008-02-20].
  18. ↑ A Survey of Palestine: Prepared in December, 1945 and January, 1946 for the Information of the Anglo-American Committee of Inquiry. Institute for Palestine Studies, 1991, s. 12-13. ISBN 0887282113.
  19. ↑ Benny Morris: 1948. A History of the First Arab-Israeli War. New Haven: Yale University Press, 2008, s. 157. ISBN 978-0-300-12696-9.
  20. ↑ 1974: Dozens die as Israel retaliates for Ma’alot (ang.). W: BBC News [on-line]. [dostęp 2011-10-27].
  21. ↑ Background Information on Cities Affected by Rocket Attacks (ang.). W: The Israel Project [on-line]. [dostęp 2008-02-13].
  22. ↑ 22,0 22,1 Zefat (Israel) (ang.). W: Flags of the World [on-line]. [dostęp 2011-10-27].
  23. ↑ Historical Synagogues (ang.). W: Tsfat Found [on-line]. [dostęp 2008-02-19].
  24. ↑ Museums&Galleries (ang.). W: Tsfat Found [on-line]. [dostęp 2008-02-19].
  25. ↑ Zefat site (ang.). [dostęp 2008-02-19].
  26. ↑ Tzaddik Educational Visitors Center: The Tzaddik Center (ang.). [dostęp 19 lutego 2008].
  27. ↑ Klezmer Festival Website (ang.). [dostęp 19 lutego 2008].
  28. ↑ Ascent: Sages of Safed (ang.). [dostęp 20 lutego 2008].

Bibliografia [edytuj]

  • David Rossoff, Safed. The Mystical City, Spring Valley, New York 1991.

Linki zewnętrzne [edytuj]

Źródło „http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Safed&oldid=35125114”