Szabat

Szabat
Stół przygotowany na szabat
Dzień	od zmierzchu w piątek, do zmierzchu w sobotę
Typ święta	żydowskie, chrześcijańskie
Znaczenie	upamiętnia stworzenie świata, exodus

Szabat, szabas, sabat, sobota (hebr. שַׁבָּת, odpoczynek) – w judaizmie i tradycji chrześcijańskiej ostatni (siódmy) dzień każdego tygodnia (czyli sobota).

W judaizmie i niektórych kościołach chrześcijańskich obchodzony jako dzień święty – na pamiątkę tego, że dnia siódmego po zakończeniu aktu stworzenia Bóg odpoczywał. Szabat zaczyna się tak jak pozostałe dni tygodnia kalendarza żydowskiego, według Księgi Rodzaju, wieczorem i trwa od zachodu słońca w piątek do zachodu słońca w sobotę. Już w Tanach (Biblii Hebrajskiej) posiadał to określenie. Pozostałe dni tygodnia w kalendarzu żydowskim określane są do dzisiaj liczbą porządkową.

Żydzi ortodoksyjni nie wykonują w szabat czynności, które Halacha określa jako pracę. Żydzi konserwatywni nie przestrzegają ściśle zasad szabatu, żydzi wyznający judaizm liberalny dają pierwszeństwo zaleceniom etycznym, a przestrzeganie i odprawianie obrzędów rytualnych pozostawiają do własnej odpowiedzialności.

W części wyznań chrześcijańskich niedziela, a w islamie modlitwa piątkowa, zastąpiły szabat.

Znaczenie i pochodzenie pojęcia

Wyrazy šabbat i šabbaton pochodzą od hebrajskiego czasownika šbt – „skończyć, ustępować, zakończyć”, które z dopełnieniem przyjmuje znaczenia „coś zakończyć, od czegoś odpocząć, świętować". Kauzatywnie šbt może oznaczać „pozwolić na zakończenie". Rzeczownik šabbat jest rodzaju żeńskiego, oznaczał pierwotnie określony stały czas odpoczynku w związku z żydowskimi świętami obchodzonymi w ciągu roku (Pesach: Ks. kpł. 23,6; 11,15; Rosz ha-Szana: Kpł. 23,24; Jom Kippur: Kpł. 23,32; Sukkot: Kpł. 23,39). W Tanach šabbat w połączeniu z hajom – „dzień" – oznacza kolejny siódmy dzień tygodnia. Z upływem czasu przyjmuje ten dzień nazwę szabat. Jest to widoczne przy porównaniu Kpł 24,8 z 1 Krn 9,32. Rzeczownik šabbat, šabbaton oznacza zawsze regularny dzień odpoczynku, w którym praca jest surowo zabroniona.

Szabat w różnych wyznaniach

Judaizm

Żydzi gromadzący się w dzień szabatu przed synagogą (ok. 1800)

Szabat jest najważniejszym żydowskim świętem. Jest świętem na cześć Boga Stworzyciela i Przymierza, które zawarł z Izraelem. Ma również przypominać Żydom wyzwolenie z niewoli egipskiej. Znosi on wiele obowiązków związanych z innymi świętami, postami oraz okresem żałoby. Przepisy związane z szabatem nakazują żydom powstrzymać się od zakazanych aktywności. Mówi się o obowiązku radości w szabat (oneg szabat) i przestrzegania praw szabatu (kawod szabat). Radość soboty, która ma być też przedsmakiem ery mesjańskiej, Talmud zaleca osiągać przez takie przyjemności jak jedzenie, śpiewanie, zebrania towarzyskie, a zwłaszcza spędzanie czasu z rodziną i pożycie seksualne z małżonkiem. Ponadto zalecane jest odwiedzenie synagogi, śpiewanie hymnów zmirot, czytanie i dyskutowanie Tory i komentarzy.

Szabat zaczyna się o zmierzchu w piątek i trwa do zmierzchu w sobotę, jego godziny są więc ruchome i zależą od pory roku i szerokości geograficznej. Tradycyjnie przed szabatem gospodyni zapala dwie świece. Do obowiązków należy dwukrotna recytacja modlitwy kidusz: na początku szabatu przed pierwszym posiłkiem, oraz po porannej modlitwie, a także recytacja hawdali na zakończenie szabatu. W szabas należy spożyć trzy posiłki (seuda szliszit).

W sobotę wyznawcy judaizmu mają obowiązek zaprzestania większości codziennych obowiązków, a zwłaszcza powstrzymania się od szczególnych czynności określonych mianem melachot. Zakazana jest praca zarobkowa, sprzątanie, rozniecanie ognia (i używanie elektryczności), a także podróżowanie na większe odległości. Nie wolno też nakłaniać innych (zwłaszcza żydów) do wykonywania tych obowiązków zarówno pośrednio, jak i bezpośrednio. Jednak w wypadku zagrożenia życia ludzkiego (pikuach nefesz) dla ratowania osoby w niebezpieczeństwie każdą z tych reguł wolno, a nawet należy złamać.

Chrześcijaństwo

Główny nurt chrześcijaństwa biblijne przykazanie wypełnia poprzez święcenie niedzieli (na pamiątkę zmartwychwstania). Sobotę zachowują jako Dzień Pański niektóre społeczności chrześcijańskie (m.in.: Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego oraz baptyści dnia siódmego).

Dla większości chrześcijan szabatem (rozumianym jako dzień święty) jest pierwszy dzień tygodnia – niedziela (ustanowiona jako dzień święty w 364 roku n.e. przez synod w Laodycei, kiedy to wydano też kanoniczny zakaz święcenia soboty). Zwyczaj niedzielnych zgromadzeń swoich uczniów rozpoczął, wg. Ewangelii Jana sam zmartwychwstały Chrystus (Ewangelia Jana 20,19 i 20,26), a kontynuował go pierwotny kościół (Dzieje Apostolskie 20,7). Dzień ten dla chrześcijan jest pamiątką zmartwychwstania oraz zesłania Ducha Świętego.

Zgodnie ze słowami Jezusa Chrystusa, "to szabat jest ustanowiony dla człowieka" (Mk 2,27), chrześcijanie dbają o to aby ten dzień (zwany Dniem Pańskim - Księga Objawienia 1,10) był poświęcony Bogu, aby był dniem wolnym od pracy, dniem radości i wesela. Jest to bowiem dzień pobłogosławiony i przeznaczony przez Boga na odpoczynek. Zgodnie z Listem do Hebrajczyków "szabat pozostaje" i wskazuje wierzącym na przyszły wieczny odpoczynek.

Szabat w Biblii

Bóg odpoczywający w dzień szabatu (drzeworyt autorstwa Wasilija Korenia, 1696)

Pierwsza wzmianka dotycząca siódmego dnia, określonego mianem dnia świętego, znajduje się w Księdze Rodzaju. W drugim rozdziale występuje stwierdzenie mówiące o tym, iż w siódmym dniu Bóg odpoczął po całym trudzie stworzenia Świata; po ukończeniu swego dzieła Bóg pobłogosławił dzień siódmy i poświęcił go (Rdz 2,2-3).

Według Starego Testamentu zwyczaj obchodzenia cotygodniowego szabatu został wprowadzony u Izraelitów na pustkowiu Sin w drugim miesiącu po wyjściu z Egiptu do Ziemi Obiecanej (Wj 16,22-30). Miesiąc później nakaz świętowania szabatu Jahwe podał Mojżeszowi w Dekalogu na górze Synaj (Wj 20,8-11). Księga Wyjścia wzmiankuje, iż Jahwe rozmawiając z Mojżeszem nakazał świętowanie szabatu, gdyż jest to znak między Bogiem, a wszystkimi pokoleniami Izraela. Zachowujcie szabat, który winien być dla was świętością. I ktokolwiek by go znieważył, będzie ukarany śmiercią, i każdy, kto by wykonywał pracę w tym dniu, będzie wykluczony ze swego ludu. Przez sześć dni będzie się wykonywać pracę, ale dzień siódmy będzie szabatem odpoczynku, poświęconym dla Jahwe, i dlatego ktokolwiek by wykonywał pracę w dniu szabatu, winien być ukarany śmiercią. Synowie Izraela winni pilnie przestrzegać szabatu jako obowiązku i przymierza wiecznego poprzez pokolenia. To będzie znak wiekuisty między Mną a synami Izraela, bo w sześciu dniach Jahwe stworzył niebo i ziemię, a w siódmym dniu odpoczął i wytchnął. W Księdze Kapłańskiej wśród świąt ustanowionych przez Boga dla Izraelitów, szabat znajduje się na pierwszym miejscu; jest on nazwany uroczystym, świętym zwołaniem, w którym nie należy wykonywać żadnej pracy.

W każdy szabat oprócz codziennej, ustawicznej ofiary należało składać w Przybytku Mojżeszowym na ołtarzu całopalenia dwa jagnięta roczne bez skazy oraz dwie dziesiąte efy najczystszej mąki zaprawionej oliwą, jako ofiarę z pokarmów i należącą do tego ofiarę z płynów (Lb 28,9-10). W tym dniu obowiązki w Przybytku obejmowała nowa grupa kapłanów, wymieniano również 12 chleby pokładne. Nakaz Boży mówiący o przestrzeganiu Dekalogu, w tym święcenia szabatu jest po raz drugi powtórzony w Księdze Powtórzonego Prawa (Pwt 5,12). Kwestia przestrzegania Szabatu jest kilka razy poruszona przez starotestamentowego proroka Izajasza. Poruszył on temat dotyczący zachowywania szabatu w następujących słowach: Jeśli powściągniesz twe nogi od przekraczania szabatu, żeby w dzień mój święty spraw swych nie załatwiać, jeśli nazwiesz szabat rozkoszą, a dzień święty Jahwe – czcigodnym, jeśli go uszanujesz przez unikanie podróży, tak by nie przeprowadzać swej woli, ani nie omawiać spraw swoich, wtedy znajdziesz twą rozkosz w Jahwe (Iz 58,13-14). Księga Izajasza kończy się zapowiedzią Boga Jahwe, iż w każdy nów i każdego tygodnia w szabat przyjdzie każdy człowiek, aby Mu oddać pokłon (Iz 66,23). Temat szabatu występuje również w Księdze Ezechiela. Prorok Ezechiel pisze: "Dałem im także szabaty, aby był znakiem między Mną a nimi, aby poznano, że Ja jestem Jahwe, który ich uświęca".

Nowy Testament podaje, że w szabat Jezus Chrystus cudownie uzdrawiał chorych i wypędzał z ludzi demony. Ewangelia Mateusza przytacza słowa Jezusa: nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić. Zaprawdę bowiem powiadam wam: dopóki niebo i ziemia nie przeminą, ani jedna jota, ani jedna kreska nie zmieni się w Prawie, aż się wszystko spełni. Ktokolwiek więc zniósłby jedno z tych przykazań, choćby najmniejszych, i uczyłby tak ludzi, ten będzie najmniejszy w królestwie niebieskim. A kto je wypełnia i uczy wypełniać, ten będzie wielki w królestwie niebieskim (Mt 5,17-19). Księgi Nowego Testamentu podają kilka przykładów, że Jezus Chrystus wraz z Apostołami przestrzegał szabatu, nauczając w ten dzień w synagogach. Podczas gdy Chrystus przebywał wraz ze swymi uczniami na Górze Oliwnej zapowiadając znaki oblężenia i zburzenia Jerozolimy, zaznaczył, aby modlili się, by ucieczka ich nie wypadła w zimie albo w szabat (Mt 24,20).

Jezus Chrystus rozmawiając z faryzeuszami, stwierdził, że szabat został ustanowiony dla człowieka, a nie człowiek dla szabatu (Mk 2,27). Zatem dzień odpoczynku ustanowiony przez Boga ma służyć dla dobra rodzaju ludzkiego, jest błogosławieństwem. Jest to czas, w którym człowiek powinien oderwać się od codziennych i przyziemnych spraw. Czas szabatu należy przeznaczyć na szukanie Boga w swoim życiu, czytanie o nim, poznawanie jego woli i zgłębianie planu odkupienia. Łukasz Ewangelista podaje, iż pewne niewiasty towarzyszyły Chrystusowi w drodze z Galilei. Po jego śmierci obejrzały grób, następnie po powrocie przygotowały wonności i olejki, lecz zgodnie z przykazaniem zachowały odpoczynek szabatu (Łk 23,56). Nawiązując do swej osoby, Chrystus stwierdził, że Syn Człowieczy jest Panem Szabatu (Mk 2,28).

Zobacz też

• Droga Szabatowa
• Winda szabatowa
• Szmita

Linki zewnętrzne

• Szabat Szalom – instrukcje obchodzenia szabatu
• Melachot – kategorie czynności zakazanych w szabat