Krynki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Krynki.
Krynki
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Krynki od strony południowej, po prawej widoczna cerkiew Narodzenia Przenajświętszej Bogurodzicy
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat sokólski
Gmina Krynki
Prawa miejskie przed 1518
Burmistrz Jolanta Gudalewska
Powierzchnia 3,85 km²
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

2 470[1]
644,9 os./km²
Strefa numeracyjna +48 85
Kod pocztowy 16-120
Tablice rejestracyjne BSK
Położenie na mapie gminy Krynki
Mapa lokalizacyjna gminy Krynki
Krynki
Krynki
Położenie na mapie powiatu sokólskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu sokólskiego
Krynki
Krynki
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Krynki
Krynki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Krynki
Krynki
Ziemia53°15′55,00″N 23°46′19,89″E/53,265278 23,772192
TERC (TERYT) 2011044
SIMC 0032655
Urząd miejski
ul. Garbarska 16
16-120 Krynki
Strona internetowa
BIP

Krynkimiasto na Wysoczyźnie Białostockiej, nad Krynką, w województwie podlaskim, w powiecie sokólskim, siedziba gminy Krynki.

Krynki uzyskały lokację miejską przed 1518 rokiem, zdegradowane w 1950 roku[2]. Miasto królewskie lokowane przed 1518 rokiem, położone było w powiecie grodzieńskim województwa trockiego Wielkiego Księstwa Litewskiego[3].

Miejsce obrad sejmików ziemskich województwa mścisławskiego w 1659 roku[4].

W latach 1975–1998 w województwie białostockim.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W 1429 roku zbudowano dwór książęcy przy drodze z Krakowa do Grodna. W 1434 roku w kryńskim dworze zorganizowano spotkanie Władysława Jagiełły z wielkim księciem litewskim Zygmuntem Kiejstutowiczem. W 1509 roku Zygmunt Stary nadał Krynkom herb, a w roku 1522 ufundował kościół. Prawa miejskie nadano w roku 1569 (bądź potwierdzono prawa nadane w początku wieku). Miasto rozwijało się dynamicznie. Pod koniec XVI wieku rozróżniano Stare i Nowe Miasto, powstawały wsie – przedmieścia. Krynki znajdowały się w ekonomii grodzieńskiej.

Przez Krynki wielokrotnie przechodziły rozmaite wojska. W 1706 roku, podczas wojny północnej w mieście zatrzymał się król Szwecji Karol XII.

W Krynkach od początku XVI wieku zaczęli osiedlać się Żydzi. Otrzymali w 1639 przywilej na założenie synagogi, cmentarza i mykwy, a także na rozwijanie handlu, budowę oberż i produkcję alkoholu. W 1789 w mieście mieszkało ok. 700 Żydów. Miejscowa gmina żydowska była większa od białostockiej i należała do najliczniejszych w tej części kraju. W II poł. XVIII wieku administratorem ekonomii grodzieńskiej został słynny reformator, podskarbi Antoni Tyzenhauz. Dzięki niemu przebudowano miasto nadając mu oryginalny układ przestrzenny z sześciobocznym rynkiem (placem gwiaździstym) oraz dwunastoma ulicami promieniście zeń wybiegającymi. Układ ten zachował się do dziś i jest to jedyny taki rynek w Polsce. Po rozbiorach Krynki znalazły się w zaborze rosyjskim.

W XIX wieku rozwinął się w mieście przemysł. Zakładano manufaktury włókiennicze, głównie przez Żydów i Niemców z Królestwa Polskiego. Największa była manufaktura Lipharta (założona w 1860 roku) zatrudniająca 106 pracowników. Rozwój przemysłu spowodował szybki wzrost liczby mieszkańców – do 3336 w 1878 roku. Ponad 80% stanowili Żydzi. Kryzys ekonomiczny lat 80. XIX wieku spowodował upadek włókiennictwa, natomiast przyczynił się do rozwoju garbarstwa. Liczba mieszkańców stale rosła, osiągając 10 000 w 1914 roku (90% stanowili Żydzi). Powstały liczne organizacje żydowskie. W Krynkach działało kilkanaście chederów (podstawowych szkół religijnych) i jedna jesziwa (szkoła średnia).

Na przełomie wieków w miasteczku rozwinął się silny ruch robotniczy, miasto stało się ogniskiem zapalnym ruchów strajkowych. W 1905 roku robotnicy-garbarze na kilka dni opanowali miasto, ogłaszając Republikę Krynecką.

Po I wojnie światowej miasto odbudowywało się z trudem. Duża grupa Żydów wyjechała do Ameryki i Palestyny. Liczba ludności zmalała o połowę.

Po dwuletniej okupacji radzieckiej, w czerwcu 1941 roku miasto zajęli Niemcy. Przez utworzone tam getto przeszło ok. 6 tys. Żydów[5]. 2 listopada 1942 ok. 5 tys. Żydów z Krynek wywieziono do obozu przejściowego w Kiełbasinie pod Grodnem[5][6]. Getto szczątkowe zlikwidowano 24 stycznia 1943[5]. Kryneccy Żydzi trafili do obozu zagłady Treblince[6].

Między 21 a 24 lipcem 1944 roku wojska 35 Korpusu 3 Armii Radzieckiej dowodzone przez generała majora Wiktora Żołudiewa toczyły walki o zdobycie umocnionego węzła obrony niemieckiej w Krynkach i okolicach. W trakcie inspekcji pierwszej linii atakujących wojsk pojazdy dowództwa korpusu dostały się pod ogień niemieckiej artylerii w wyniku czego poległ dowódca korpusu i kilkunastu towarzyszących mu oficerów i żołnierzy. W wyniku walk 3 Korpus wsparty przez siły 40 Korpusu generała lejtnanta Kuzniecowa wyzwolił miasto[7].

Zniszczone miasto nigdy nie odzyskało dawnej świetności. W 1950 roku odebrano mu prawa miejskie, które przywrócono w 2009[8]. W Krynkach stacjonowała strażnica WOP.

Mieszkańcy Krynek trudnią się głównie rolnictwem. Miejscowość jest znana w regionie z produkcji wody mineralnej.

W Krynkach mieszkał pisarz białoruski Sokrat Janowicz.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

  • Piramida wieku mieszkańców Krynek w 2014 roku[1].


Piramida wieku Krynki.png

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

W centralnej części Krynek znajduje się oryginalne, jedyne takie w Polsce i jedno z dwóch na świecie (drugie prawdopodobnie w Paryżu) rondo, od którego odchodzi promieniście 12 ulic.

Synagogi

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Urodzeni w Krynkach[edytuj | edytuj kod]

  • Janka Hienijusz - białoruski lekarz oraz działacz narodowy i polityczny
  • Sokrat Janowicz – polski pisarz narodowości białoruskiej, pisał po polsku i białorusku

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Krynki, w oparciu o dane GUS.
  2. Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 44-45.
  3. Stanisław Alexandrowicz, Geneza i rozwój sieci miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVII w., „Acta Baltico‑Slavica”, t. 7, 1970, s. 92.
  4. Wojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 33, na czas okupacji rosyjskiej sejmiki województwa mścisławskiego przeniesiono z Mścisławia do Krynek
  5. a b c Czesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 259. ISBN 83-01-00065-1.
  6. a b Yitzhak Arad: Belzec, Sobibor, Treblinka. The Operation Reinhard Death Camps. Bloomington: Indiana University Press, 1999, s. 397. ISBN 978-0-253-21305-1.
  7. Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945, Sport i Turystyka, 1988, s. 74, ISBN 83-217-2709-3.
  8. Dz.U. z 2008 r. Nr 137, poz. 860 (Fotokopia).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]