Choroszcz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Choroszcz
Panorama z wzniesienia „Szubienica”
Panorama z wzniesienia „Szubienica”
Herb Flaga
Herb Choroszczy Flaga Choroszczy
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat białostocki
Gmina Choroszcz
gmina miejsko-wiejska
Aglomeracja białostocka
Prawa miejskie 1507
Burmistrz Robert Wardziński
Powierzchnia 16,79 km²
Wysokość 130-175 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

5 818[1]
346,5 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 85
Kod pocztowy 16-070
Tablice rejestracyjne BIA
Położenie na mapie powiatu białostockiego
Mapa lokalizacyjna powiatu białostockiego
Choroszcz
Choroszcz
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa lokalizacyjna województwa podlaskiego
Choroszcz
Choroszcz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Choroszcz
Choroszcz
Ziemia53°08′35″N 22°59′08″E/53,143056 22,985556
TERC
(TERYT)
3202602014
Urząd miejski
ul. Dominikańska 2
16-070 Choroszcz
Strona internetowa

Choroszczmiasto w woj. podlaskim, w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Choroszcz. Położone nad rzeką Horodnianką. Jest zaliczane do aglomeracji białostockiej. Według danych z 30 czerwca 2015 miasto liczyło 5795 mieszkańców[2].

W mieście znajduje się odbudowana w latach 60. XX w. letnia rezydencja rodziny Branickich, obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych, zabytkowy park pałacowy, kościół i klasztor podominikański, cerkiew, 4 zabytkowe cmentarze oraz szpital psychiatryczny zlokalizowany na terenie dawnej fabryki kortów i sukna, należących do rodziny Moesów.

W Choroszczy zachował się unikatowy układ architektoniczny rynku i ulic dojazdowych.[potrzebny przypis]

Położone[edytuj]

Miasto wchodzi w skład aglomeracji białostockiej. Leży na granicy Narwiańskiego Parku Narodowego. Miasto szlacheckie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie grodzieńskim województwa trockiego[3]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego.

Przez miasto przepływa rzeczka Horodnianka.

Historia[edytuj]

Choroszcz jest jednym z najstarszych w regionie osiedli miejskich. Jak wskazują badania archeologiczne, pierwsze ślady obecności człowieka na tym terenie pochodzą z okresu mezolitu. To tutaj w gęstej roszczy czyli puszczy znajdował się Święty Gaj. Wojny z XII i XIII w. na pograniczu polsko – jaćwiesko – ruskim nie wyludniły zupełnie puszcz. Bartnicy, smolarze, bobrownicy i drwale dostarczyli miód, smołę, wosk, potaż, drewno i inne dobra. Oni również nadali nazwy wielu miejscom takim jak: Przełajna Góra, Porosły, Izbiszcze, Złotoria czy Choroszcz.

W końcu XV w. Choroszcz z włością stała się własnością bojara z Kijowszczyzny, wojewody Iwana Chodkiewicza. Jego syn Aleksander gospodarzył w swych włościach z rozmachem, karczując puszczę, budując młyny, folusze, osadzając osadników z Rusi i Mazowsza. Z czasem w dobrach Chodkiewiczów powstały Ruszczany, Zastawie, Sienkiewicze, Barszczewo, Jeroniki, Żółtki, młyny młynarzy Dzikich w miejscowości Dzikie. W 1506 Aleksander nadał Choroszcz z włością klasztorowi w Supraślu. Mnisi wznieśli tu cerkiew i otaczali opieką duszpasterską ludność wiary greckiej. W 1533 Choroszcz powróciła do Chodkiewiczów. Dzięki staraniom Aleksandra w 1507 Choroszcz otrzymała od króla Zygmunta I prawa miejskie z obowiązkiem dostarczania drużyny zbrojnej na wypadek wojny.

W XVI wieku miasto rozwijało się intensywnie. Z połowy XVI w. pochodzą pierwsze wzmianki o osadnikach żydowskich. Choroszcz była wówczas centrum okolicznych dóbr, a trakty łączyły ją ze znaczniejszymi ośrodkami Podlasia. Odbywały się tu targi, odpusty, kwitło życie religijne. Pod koniec XVI wieku Choroszcz była miastem liczącym ok. 200 domów i 1 200 mieszkańców. W 1587 Anna Chodkiewiczówna wniosła w posagu dobra choroskie Pawłowi Pacowi. Ich spadkobiercą był Mikołaj Stefan Pac, wojewoda trocki i przyszły biskup wileński, który sprowadził w 1654 do Choroszczy zakon dominikanów.

Nie jest znany układ przestrzenny miasta w XVI i XVII wieku. Życie zapewne koncentrowało się w centrum, wokół rynku. Tu znajdował się kościół, klasztor, cerkiew i dwór Chodkiewiczów, w którym mógł również rezydować biskup wileński Stefan Mikołaj Pac. Wiek XVII zapisał się tragicznie w historii kraju – wojny, epidemie i pożary nie ominęły Choroszczy. Pożar w 1683 doszczętnie zniszczył miasto – spłonęło 600 domów, klasztor, kościół i cerkiew. W 1703 Choroszcz wraz z przyległymi wsiami została odkupiona przez Stefana Mikołaja Branickiego z rąk generała Jerzego Mniszcha. Do upadku miasta przyczynił się kolejny pożar w 1707.

W 1709 dobra choroskie przeszły na własność hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego. Miejscowość ta była na tyle urokliwa, że hetman przez wiele lat z nakładem ogromnych kosztów budował letnią rezydencję. Obok budowanego z rozmachem zespołu Branicki ufundował murowany barokowy kościół z klasztorem dominikanów. Ufundował również szpital – przytułek i unicką cerkiew. Wtedy też zapewne powstał folwark dworski. Ówczesny rynek miejski okalały kościół, klasztor, ratusz z 6 kramami kupców żydowskich, bożnica z żydowską szkołą. W 1771 miasto liczyło 126 posesji, z czego 43 należały do Żydów. Najpopularniejszy trunek tamtej epoki – piwo, produkowało w Choroszczy 15 browarów.

Po śmierci hetmana dobra choroskie z majątkiem Rogowo otrzymała w dożywocie księżna Izabella Branicka. Do III rozbioru Choroszcz należała do powiatu grodzieńskiego w województwie trockim i stanowiła enklawę w województwie Podlaskim. Po III rozbiorze znalazła się w zaborze pruskim, a po pokoju w Tylży w 1807 weszła do zaboru rosyjskiego. Spis pruski w końcu XVIII wieku wykazał: „584 mieszkańców, w tym 156 Żydów, 122 domy, 4 ulice, 9 szynków, 8 browarów, 8 gorzelni, 7 duchownych, 4 urzędników policyjnych i 1 oddział z regimentu Bośniaków von Gunthera – 6 mężczyzn”.

Po śmierci księżnej Branickiej dobra choroskie w części nabyła rodzina Komarów, a część włączono do posiadłości Potockich, którzy wkrótce sprzedali je Tadeuszowi Mostowskiemu. Zalążek manufaktury tekstylnej w majątku hrabiny Mostowskiej dał w 1840 początek największej w regionie fabryce sukienniczo – kapeluszniczej i przemysłowej karierze miasteczka. Wraz z rozwojem fabryki zmieniła się również struktura narodowa i wyznaniowa Choroszczy. W 1886 z ogólnej liczby 1512 mieszkańców 765 było wyznania mojżeszowego, ponad 300 katolików, ok. 200 ewangelików (specjalistów niemieckich pracujących w fabryce) i ok. 200 prawosławnych. Miasteczko fabryczne, funkcjonujące niezależnie od miasta posiadło 20 budynków produkcyjnych, 11 budynków mieszkalnych, szkołę, piekarnię, 2 sklepy, aptekę i zbór ewangelicki.

Zespół dawnej fabryki sukna i kortów fabrykanta Augusta Moesa
(Budynek nr 47), obecnie szpitalna maszynownia
Dawna stajnia z magazynem
Dawna portiernia ("budynek nr 27")
Dawna kuźnia, później szpitalny budynek kina Zdrowie, obecnie kaplica
Miejsko-Gminne Centrum Kultury

W 1839 w ramach restrykcji za udział w powstaniu listopadowym uległ kasacji Zakon Dominikanów. Po powstaniu styczniowym w murach klasztoru znalazła się rosyjska szkoła, zamieszkiwał tu także proboszcz parafii prawosławnej. W 1865 rozebrano drewnianą cerkiew. Nową (istniejącą obecnie) wyświęcono w 1878.

Położone nieopodal Choroszczy wzgórze, zwane „Szubienicą” było miejscem kaźni 11 powstańców z 1863, a przy drodze na Zastawie „carscy” zabili 3 powstańców. Dzięki staraniom społeczności choroskiej w latach 1913-1924 wzniesiono kaplicę na choroskim cmentarzu, a w 1989 na wspomnianym wzgórzu nastąpiło uroczyste odsłonięcie pomnika.

Wybuch I wojny światowej był kresem działalności fabryki. Z 5000 mieszkańców sprzed I wojny światowej w 1921 zamieszkiwało w Choroszczy tylko 2405 osób. Lata międzywojenne to nowy etap w historii miasta. Dzięki inicjatywie dr Zygmunta Brodowicza na terenie byłej fabryki utworzony został w 1930 szpital psychiatryczny, który do dnia dzisiejszego odgrywa w życiu miasta ogromną rolę.

Okres II wojny światowej był tragiczny. W czasie okupacji sowieckiej w latach 1939-1941 wywieziono część pacjentów szpitala w głąb Rosji. W 1941 Choroszcz zajęli hitlerowcy, którzy w pobliskim lesie w Nowosiółkach rozstrzelali chorych i ułomnych (464 osoby). Masowe groby w Nowosiółkach kryją 4000 ofiar: cywilów, partyzantów, wielu księży i zakonnic, zamordowanych w latach 1941-1944. Ludność żydowska miasta została przesiedlona do getta w Białymstoku, skąd w listopadzie 1943 została wysłana do komór gazowych w Treblince. Lata powojenne przyniosły Choroszczy odbudowę letniej rezydencji Branickich, w której znajduje się obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych

Zabytki[edytuj]

Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa[4]:

  • zespół pałacowy Branickich – ob. Muzeum Wnętrz Pałacowych.
    • pałac, 2 poł. XVIII w., przebudowany po 1956 r., nr rej.: 41 (47) z 22.03.1956
    • park, 1725-63, przekomponowany w 2. poł. XIX w., nr rej.: 42 (48) z 22.03.1956 oraz A-30 z 24.09.2002
  • Zespół Fabryki Sukna i Kortów Augusta Moesa – ob. szpital psychiatryczny, k. XIX w. – po 1900 r., nr rej.: 521 z 20.07.1984:
    • 12 budynków fabrycznych
    • wieża ciśnień
    • brama wjazdowa
Fabryka wznoszona w miejscu folwarku dawnych dóbr Branickich, po kupieniu ich przez Fryderyka Moesa w 1843 r. Zachowane pawilony fabryczne wznoszone w latach 1890-1910. Wszystkie urządzenia fabryczne wywiezione z Choroszczy w 1915 r.
  • kaplica cmentarna pw. Zmartwychwstania Pana Jezusa, ul. Piaskowa, 1921 r., nr rej.: A-396 z 28.03.1988
  • cmentarz żydowski, pocz. XIX w., nr rej.: A-86 z 28.12.1988

Pozostałe zabytki:

  • rynek w Choroszczy otoczony XIX-wiecznymi kamienicami
  • kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena (XVIII w.)

Demografia[edytuj]

Dane z 30 czerwca 2012[5]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 5 716 100 2890 50,56 2826 49,44
powierzchnia 16,79 km²
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
340,44 172,13 168,31
  • Wykres liczby ludności miasta Choroszcz od 1580:
  • Piramida wieku mieszkańców Choroszczy w 2014 roku[6].


Piramida wieku Choroszcz.png

Imprezy cykliczne[edytuj]

Nazwa Miejsce Data
Narwiański Bieg Narciarski
Urodziny Hetmanowej Branickiej Pałac Branickich
Marsz z flagą z okazji Dnia Flagi Rzeczypospolitej 2 maja
Międzynarodowa Noc Muzeów Pałac Branickich
Dni Choroszczy Czerwiec
Jarmark Dominikański Park Pałacowy Pierwsza niedziela sierpnia
Święto Wojska Polskiego 15 sierpnia
Jam Session w Stajni (Koncert muzyczny) Jeden z budynków dawnej fabryki sukna i kortów Augusta Moesa Ostatnia sobota sierpnia
Święto Niepodległości Rynek 11 listopada 11 Listopada
Choroszczańskie Dyktando Miejsko-Gminne Centrum Kultury Listopad

Edukacja[edytuj]

  • Przedszkole Samorządowe w Choroszczy im. Jana Pawła II
  • Szkoła Podstawowa w Choroszczy im. Henryka Sienkiewicza
  • Publiczne Gimnazjum im. kardynała Stefana Wyszyńskiego
  • Liceum Ogólnokształcące

Turystyka i Sport[edytuj]

W Choroszczy istnieje klub piłkarski Narew Choroszcz występujący w rozgrywkach organizowanych przez Podlaski Związek Piłki Nożnej – obecne występuje w najniższym poziomie rozgrywkowym - w A-klasie. Istnieją także 3 drużyny występujące na co dzień w rozgrywkach ligi gminnej: LZS Choroszcz, Rajkom Choroszcz i Lambada Choroszcz.

Obiekty sportowe[edytuj]

  • Stadion
  • Orlik 2012 - Boisko wielofunkcyjne, boisko do piłki nożnej
    • W sezonie zimowym na boisku wielofunkcyjnym działa tzn. "Biały Orlik" wraz z lodowiskiem.
  • Hala gimnastyczna w Zespole Szkół w Choroszczy.

Szlaki rowerowe[edytuj]

Nazwa Długość Trasa
szlak turystyczny niebieski Obwodnica rowerowa NPN 90 km Choroszcz - Baciuty - Suraż - Łapy - Kurowo - Tykocin - Złotoria - Choroszcz.
szlak turystyczny niebieski Szlak Włókniarzy 60 km Fasty - DzikieŻółtki – Choroszcz – KościukiNiewodnica KościelnaTołczeDobrowodaBojarySurażZawykiDoktorceStrabla
szlak turystyczny zielony Szlak Światowida 17.8 km Białystok - Krupniki - Choroszcz - Konowały - Kruszewo

Szlaki Piesze[edytuj]

Nazwa Długość Trasa
szlak turystyczny zielony im. Zygmunta Glogera 48 km Białystok (Starosielce) - Krupniki - Sienkiewicze - Choroszcz - Ruszczany - Rogówek - Rogowo - Pańki - Rzędziany - Leśniki - Saniki - Tykocin - Łopuchowi - Jeżewo Nowe - Jeżewo Stare

Transport[edytuj]

S8 Widok z wiaduktu przy Mickiewicza

Przez miasto przechodzą drogi:

12 września 2012 został otwarty odcinek drogi ekspresowej Jeżewo StareBiałystok odcinek ten wynosi 24.5 km

Planowane[edytuj]

Komunikacja[edytuj]

Do Choroszczy można dojechać linią nr 103 którą operuje Komunalny Zakład Komunikacyjny w Białymstoku. Choroszcz znajduje się około 6 km od granic Białegostoku i 13 km od centrum. Do Choroszczy można także dojechać autobusami niskopodłogowymi które służą m.in. do przewozu osób niepełnosprawnych. Białostocka komunikacja miejska wyróżnia się prowadzeniem mobilnego systemu informacji o rozkładzie jazdy, który jest dostępny także dla osób niewidomych i słabowidzących – Ginger.

Media[edytuj]

Prasa[edytuj]

  • Gazeta w Choroszczy
  • Głos Choroszczy

Choroszczański portal internetowy[edytuj]

Główne instytucje publiczne w Choroszczy[edytuj]

Zespół Szkół w Choroszczy
  • Bank Spółdzielczy w Białymstoku oddział w Choroszczy
  • Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna
  • Gminne Centrum Informacji
  • Miejsko-Gminne Centrum Kultury
  • Poczta
  • Posterunek policji
  • Ochotnicza Straż Pożarna
  • Szpital Psychiatryczny
  • Elektrociepłownia
  • Zespół Szkół w Choroszczy
  • Szkoła Podstawowa w Choroszczy
  • Przedszkole Samorządowe
  • Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Szczepana
  • Cerkiew Opieki Matki Bożej

Kościoły i związki wyznaniowe[edytuj]

Główne Ulice[edytuj]

Miasta partnerskie[edytuj]

Lista miast partnerskich Choroszcz[7]:

Ciekawostka[edytuj]

Podczas okupacji sowieckiej 1939-1941 w Choroszczy postawiono trzy pomniki Lenina, które zostały zburzone po usunięciu Armii Czerwonej z miasta w końcu czerwca 1941[8].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. http://www.polskawliczbach.pl/Choroszcz, w oparciu o dane GUS.
  2. Bilans ludności z 31 grudnia 2011 (pol.). stat.gov.pl. [dostęp 2016-05-19].
  3. Вялiкi гicтарычны атлас Беларусi Т.2, Mińsk 2013, s. 96.
  4. Rejestr zabytków nieruchomych woj. podlaskie. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 28.10.2012]. s. 5.
  5. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2015 r. (pol.). stat.gov.pl. [dostęp 2016-05-14].
  6. Choroszcz w liczbach (pol.). polskawliczbach.pl. [dostęp 2016-05-19].
  7. Partnerstwo Choroszcz Horohiv nawiązane (pol.). [dostęp 2015-01-16].
  8. Artykuł o pomnikach Lenina w Choroszczy

Linki zewnętrzne[edytuj]