Choroszcz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Choroszcz
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Panorama z wzniesienia „Szubienica”
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat białostocki
Gmina Choroszcz
Aglomeracja białostocka
Prawa miejskie 1507
Burmistrz Robert Wardziński
Powierzchnia 16,79 km²
Wysokość 130–175 m n.p.m.
Populacja (31.12.2019)
• liczba ludności
• gęstość

5 908[1]
347,5 os./km²
Strefa numeracyjna 85
Kod pocztowy 16-070
Tablice rejestracyjne BIA
Położenie na mapie gminy Choroszcz
Mapa konturowa gminy Choroszcz, w centrum znajduje się punkt z opisem „Choroszcz”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po prawej nieco u góry znajduje się punkt z opisem „Choroszcz”
Położenie na mapie województwa podlaskiego
Mapa konturowa województwa podlaskiego, w centrum znajduje się punkt z opisem „Choroszcz”
Położenie na mapie powiatu białostockiego
Mapa konturowa powiatu białostockiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Choroszcz”
Ziemia53°08′35″N 22°59′08″E/53,143056 22,985556
TERC (TERYT) 2002014
SIMC 0922811
Urząd miejski
ul. Dominikańska 2
16-070 Choroszcz
Strona internetowa

Choroszczmiasto w woj. podlaskim, w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Choroszcz. Położone nad rzeką Horodnianką. Jest zaliczane do aglomeracji białostockiej.

Według danych z 31 grudnia 2019 Choroszcz liczyła 5 908 mieszkańców[1].

W mieście znajduje się odbudowana w latach 60. XX w. letnia rezydencja rodziny Branickich, obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych, zabytkowy park pałacowy, kościół i klasztor podominikański, cerkiew, 4 zabytkowe cmentarze oraz szpital psychiatryczny zlokalizowany na terenie dawnej fabryki koców i sukna, która należała do rodziny Moesów.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto wchodzi w skład aglomeracji białostockiej. Położone jest na granicy Narwiańskiego Parku Narodowego. Choroszcz leży w dawnej ziemi bielskiej na historycznym Podlasiu[2]. Miasto szlacheckie położone było w końcu XVIII wieku w powiecie grodzieńskim województwa trockiego[3]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego.

Przez miasto przepływa rzeczka Horodnianka.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Choroszcz jest jednym z najstarszych w regionie osiedli miejskich. Jak wskazują badania archeologiczne, pierwsze ślady obecności człowieka na tym terenie pochodzą z okresu mezolitu. To tutaj w gęstej roszczy, czyli puszczy znajdował się Święty Gaj. Wojny z XII i XIII w. na pograniczu polsko – jaćwiesko – ruskim nie wyludniły zupełnie puszcz. Bartnicy, smolarze, bobrownicy i drwale dostarczyli miód, smołę, wosk, potaż, drewno i inne dobra. Oni również nadali nazwy wielu miejscom takim jak: Przełajna Góra, Porosły, Izbiszcze, Złotoria czy Choroszcz.

W końcu XV w. Choroszcz z włością stała się własnością bojara z Kijowszczyzny, wojewody Iwana Chodkiewicza. Jego syn Aleksander gospodarzył w swych włościach z rozmachem, karczując puszczę, budując młyny, folusze, osadzając osadników z Rusi i Mazowsza. Z czasem w dobrach Chodkiewiczów powstały Ruszczany, Zastawie, Sienkiewicze, Barszczewo, Jeroniki, Żółtki, młyny młynarzy Dzikich w miejscowości Dzikie. W 1506 Aleksander nadał Choroszcz z włością klasztorowi w Supraślu. Mnisi wznieśli tu cerkiew i otaczali opieką duszpasterską ludność wiary greckiej. W 1533 Choroszcz powróciła do Chodkiewiczów. Dzięki staraniom Aleksandra w 1507 Choroszcz otrzymała od króla Zygmunta I prawa miejskie z obowiązkiem dostarczania drużyny zbrojnej na wypadek wojny.

W XVI wieku miasto rozwijało się intensywnie. Z połowy XVI w. pochodzą pierwsze wzmianki o osadnikach żydowskich. Choroszcz była wówczas centrum okolicznych dóbr, a trakty łączyły ją ze znaczniejszymi ośrodkami Podlasia. Odbywały się tu targi, odpusty, kwitło życie religijne. Pod koniec XVI wieku Choroszcz była miastem liczącym ok. 200 domów i 1200 mieszkańców. W 1587 Anna Chodkiewiczówna wniosła w posagu dobra choroskie Pawłowi Pacowi. Ich spadkobiercą był Mikołaj Stefan Pac, wojewoda trocki i przyszły biskup wileński, który sprowadził w 1654 do Choroszczy zakon dominikanów.

Nie jest znany układ przestrzenny miasta w XVI i XVII wieku. Życie zapewne koncentrowało się w centrum, wokół rynku. Tu znajdował się kościół, klasztor, cerkiew i dwór Chodkiewiczów, w którym mógł również rezydować biskup wileński Stefan Mikołaj Pac. Wiek XVII zapisał się tragicznie w historii kraju – wojny, epidemie i pożary nie ominęły Choroszczy. Pożar w 1683 doszczętnie zniszczył miasto – spłonęło 600 domów, klasztor, kościół i cerkiew. W 1703 Choroszcz wraz z przyległymi wsiami została odkupiona przez Stefana Mikołaja Branickiego z rąk generała Jerzego Mniszcha. Do upadku miasta przyczynił się kolejny pożar w 1707.

W 1709 dobra choroskie przeszły na własność hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego. Miejscowość ta była na tyle urokliwa, że hetman przez wiele lat z nakładem ogromnych kosztów budował letnią rezydencję. Obok budowanego z rozmachem zespołu Branicki ufundował murowany barokowy kościół z klasztorem dominikanów. Ufundował również szpital – przytułek i unicką cerkiew. Wtedy też zapewne powstał folwark dworski. Ówczesny rynek miejski okalały kościół, klasztor, ratusz z 6 kramami kupców żydowskich, bożnica z żydowską szkołą. W 1771 miasto liczyło 126 posesji, z czego 43 należały do Żydów. Najpopularniejszy trunek tamtej epoki – piwo, produkowało w Choroszczy 15 browarów.

Po śmierci hetmana dobra choroskie z majątkiem Rogowo otrzymała w dożywocie księżna Izabella Branicka. Do III rozbioru Choroszcz należała do powiatu grodzieńskiego w województwie trockim i stanowiła enklawę w województwie podlaskim. Po III rozbiorze znalazła się w zaborze pruskim, a po pokoju w Tylży w 1807 weszła do zaboru rosyjskiego. Spis pruski w końcu XVIII wieku wykazał: „584 mieszkańców, w tym 156 Żydów, 122 domy, 4 ulice, 9 szynków, 8 browarów, 8 gorzelni, 7 duchownych, 4 urzędników policyjnych i 1 oddział z regimentu Bośniaków von Gunthera – 6 mężczyzn”.

Po śmierci księżnej Branickiej dobra choroskie w części nabyła rodzina Komarów, a część włączono do posiadłości Potockich, którzy wkrótce sprzedali je Tadeuszowi Mostowskiemu. Zalążek manufaktury tekstylnej w majątku hrabiny Mostowskiej dał w 1840 początek największej w regionie fabryce sukienniczo – kapeluszniczej rodu Moesów i przemysłowej karierze miasteczka. Wraz z rozwojem fabryki zmieniła się również struktura narodowa i wyznaniowa Choroszczy. W 1886 z ogólnej liczby 1512 mieszkańców 765 było wyznania mojżeszowego, ponad 300 katolików, ok. 200 ewangelików (specjalistów niemieckich pracujących w fabryce) i ok. 200 prawosławnych. Miasteczko fabryczne, funkcjonujące niezależnie od miasta posiadło 20 budynków produkcyjnych, 11 budynków mieszkalnych, szkołę, piekarnię, 2 sklepy, aptekę i zbór ewangelicki.

W 1839 w ramach restrykcji za udział w powstaniu listopadowym uległ kasacji Zakon Dominikanów. Po powstaniu styczniowym w murach klasztoru znalazła się rosyjska szkoła, zamieszkiwał tu także proboszcz parafii prawosławnej. W 1865 rozebrano drewnianą cerkiew. Nową (istniejącą obecnie) wyświęcono w 1878.

Położone nieopodal Choroszczy wzgórze, zwane „Szubienicą” było miejscem kaźni 11 powstańców z 1863, a przy drodze na Zastawie „carscy” zabili 3 powstańców. Dzięki staraniom społeczności choroskiej w latach 1913–1924 wzniesiono kaplicę na choroskim cmentarzu, a w 1989 na wspomnianym wzgórzu nastąpiło uroczyste odsłonięcie pomnika.

Wybuch I wojny światowej był kresem działalności fabryki. Z 5000 mieszkańców sprzed I wojny światowej w 1921 zamieszkiwało w Choroszczy tylko 2405 osób. Lata międzywojenne to nowy etap w historii miasta. Dzięki inicjatywie dr Zygmunta Brodowicza na terenie byłej fabryki utworzony został w 1930 szpital psychiatryczny.

W 1929 społeczność żydowska posiadała na terenie miasta synagogę[4].

W czasie okupacji sowieckiej w latach 1939–1941 wywieziono część pacjentów szpitala w głąb Rosji. W 1941 Choroszcz zajęli hitlerowcy, którzy w pobliskim lesie w Nowosiółkach rozstrzelali chorych i ułomnych (464 osoby). Masowe groby w Nowosiółkach kryją 4000 ofiar: cywilów, partyzantów, wielu księży i zakonnic, zamordowanych w latach 1941–1944. Ludność żydowska miasta została przesiedlona do getta w Białymstoku, skąd w listopadzie 1943 została wysłana do komór gazowych w Treblince. Lata powojenne przyniosły Choroszczy odbudowę letniej rezydencji Branickich (1969–1973), w której znajduje się obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych.

W 1979 roku powstało Towarzystwo Przyjaciół Choroszczy.

Zespół dawnej fabryki sukna i kortów fabrykanta Augusta Moesa
(Budynek nr 47), obecnie szpitalna maszynownia
Dawna stajnia z magazynem
Dawna portiernia („budynek nr 27")
Dawna kuźnia, później szpitalny budynek kina Zdrowie, obecnie kaplica
Miejsko-Gminne Centrum Kultury

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa[5]:

  • zespół pałacowy Branickich – ob. Muzeum Wnętrz Pałacowych.
    • pałac, 2 poł. XVIII w., przebudowany po 1956 r., nr rej.: 41 (47) z 22.03.1956
    • park, 1725-63, przekomponowany w 2. poł. XIX w., nr rej.: 42 (48) z 22.03.1956 oraz A-30 z 24.09.2002
  • Zespół Fabryki Sukna i Kortów Augusta Moesa – ob. szpital psychiatryczny, k. XIX w. – po 1900 r., nr rej.: 521 z 20.07.1984:
    • 12 budynków fabrycznych
    • wieża ciśnień
    • brama wjazdowa
Fabryka wznoszona w miejscu folwarku dawnych dóbr Branickich, po kupieniu ich przez Fryderyka Moesa w 1843 r. Zachowane pawilony fabryczne wznoszone w latach 1890–1910. Wszystkie urządzenia fabryczne wywiezione z Choroszczy w 1915 r.
  • kaplica cmentarna pw. Zmartwychwstania Pana Jezusa, ul. Piaskowa, 1921 r., nr rej.: A-396 z 28.03.1988
  • cmentarz żydowski, pocz. XIX w., nr rej.: A-86 z 28.12.1988

Pozostałe zabytki:

  • rynek w Choroszczy otoczony XIX-wiecznymi kamienicami
  • kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena (XVIII w.)

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku zamieszkiwało tu 2405 osób, wśród których 1679 było wyznania rzymskokatolickiego, 135 prawosławnego, 63 ewangelickiego, 72 greckokatolickiego, 450 mojżeszowego i 6 baptystów. Jednocześnie 1954 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 4 białoruską, 44 niemiecką, 390 żydowską, 13 rosyjską i 1 łotewską. Było tu w 1921 344 budynków mieszkalnych[6].

Dane z 30 czerwca 2012[7]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób % osób % osób %
populacja 5 716 100 2890 50,56 2826 49,44
powierzchnia 16,79 km²
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
340,44 172,13 168,31
  • Wykres liczby ludności miasta Choroszcz od 1580:
  • Piramida wieku mieszkańców Choroszczy w 2014 roku[8].

Piramida wieku Choroszcz.png

Według danych z 30 czerwca 2015 miasto liczyło 5795 mieszkańców[9].

Transport[edytuj | edytuj kod]

S8 Widok z wiaduktu przy Mickiewicza

Przez miasto przechodzą drogi:

12 września 2012 został otwarty odcinek drogi ekspresowej Jeżewo StareBiałystok odcinek ten wynosi 24.5 km

Planowane[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Do Choroszczy można dojechać linią nr 103 którą operuje Komunalny Zakład Komunikacyjny w Białymstoku. Choroszcz znajduje się około 6 km od granic Białegostoku i 13 km od centrum. Do Choroszczy można także dojechać autobusami niskopodłogowymi które służą m.in. do przewozu osób niepełnosprawnych.

Główne ulice[edytuj | edytuj kod]

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

  • Przedszkole Samorządowe w Choroszczy im. Jana Pawła II
  • Szkoła Podstawowa w Choroszczy im. Henryka Sienkiewicza
  • Publiczne Gimnazjum im. kardynała Stefana Wyszyńskiego
  • Liceum Ogólnokształcące

Instytucje publiczne[edytuj | edytuj kod]

Zespół Szkół w Choroszczy
  • Bank Spółdzielczy w Białymstoku oddział w Choroszczy
  • Miejsko-Gminne Centrum Kultury i Sportu w Choroszczy
  • Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna
  • Gminne Centrum Informacji
  • Poczta
  • Posterunek policji
  • Ochotnicza Straż Pożarna
  • Szpital Psychiatryczny
  • Elektrociepłownia
  • Zespół Szkół w Choroszczy
  • Szkoła Podstawowa w Choroszczy
  • Przedszkole Samorządowe
  • Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Szczepana
  • Cerkiew Opieki Matki Bożej

Kościoły i związki wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Imprezy cykliczne[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Miejsce Data
Narwiański Bieg Narciarski
Urodziny Hetmanowej Branickiej Pałac Branickich
Marsz z flagą z okazji Dnia Flagi Rzeczypospolitej 2 maja
Międzynarodowa Noc Muzeów Pałac Branickich
Dni Choroszczy Czerwiec (od 1982)
Jarmark Dominikański Park Pałacowy (z wyjątkiem l. 2013-2017) Pierwsza niedziela sierpnia (od 5 sierpnia 1990)[10]
Święto Wojska Polskiego 15 sierpnia
Jam Session w Stajni (Koncert muzyczny) Jeden z budynków dawnej fabryki sukna i kortów Augusta Moesa Ostatnia sobota sierpnia
Święto Niepodległości Rynek 11 listopada 11 Listopada
Choroszczańskie Dyktando Miejsko-Gminne Centrum Kultury Listopad

Turystyka i sport[edytuj | edytuj kod]

W Choroszczy istnieje klub piłkarski Narew Choroszcz występujący w rozgrywkach organizowanych przez Podlaski Związek Piłki Nożnej – obecne występuje w Klasie Okręgowej.. Istnieją także 2 drużyny występujące na co dzień w rozgrywkach ligi gminnej: LZS Choroszcz i Lambada Choroszcz. Piłkarskie szkolenie dla dzieci prowadzą kluby: Narew Choroszcz (dla chłopców) i Lambada Choroszcz (dla dziewcząt).

Obiekty sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • Stadion Miejski w Choroszczy
  • Orlik 2012 – Boisko wielofunkcyjne, boisko do piłki nożnej
    • W sezonie zimowym na boisku wielofunkcyjnym działa, tzn. „Biały Orlik” wraz z lodowiskiem.
  • Hala gimnastyczna w Zespole Szkół w Choroszczy.

Szlaki rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Długość Trasa
szlak turystyczny niebieski Obwodnica rowerowa NPN 90 km Choroszcz – BaciutySurażŁapyKurowoTykocinZłotoria – Choroszcz.
szlak turystyczny niebieski Szlak Włókniarzy 60 km FastyDzikieŻółtki – Choroszcz – KościukiNiewodnica KościelnaTołczeDobrowodaBojarySurażZawykiDoktorceStrabla
szlak turystyczny zielony Szlak Światowida 17.8 km BiałystokKrupniki – Choroszcz – KonowałyKruszewo

Szlaki piesze[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Długość Trasa
szlak turystyczny zielony im. Zygmunta Glogera 48 km Białystok (Starosielce) – KrupnikiSienkiewicze – Choroszcz – RuszczanyRogówekRogowoPańkiRzędzianyLeśnikiSanikiTykocinŁopuchowiJeżewo NoweJeżewo Stare

Media[edytuj | edytuj kod]

Prasa[edytuj | edytuj kod]

  • Gazeta w Choroszczy
  • Głos Choroszczy

Choroszczański portal internetowy[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Lista miast partnerskich Choroszcz[11]:

Ciekawostka[edytuj | edytuj kod]

Podczas okupacji sowieckiej 1939-1941 w Choroszczy postawiono trzy pomniki Lenina, które zostały zburzone po usunięciu Armii Czerwonej z miasta w końcu czerwca 1941[12].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  2. Antoni Mackiewicz: Miasteczko Choroszcz w: „Litwa i Ruś”, r. II z. VI, red. Jan Obst. Drukarnia Wydawnicza Józefa Zawadzkiego, Wilno 1913, s. 40.
  3. Вялікі гістарычны атлас Беларусі Т.2, Mińsk 2013, s. 96.
  4. Księga Adresowa Polski (wraz z w. m. Gdańskiem) dla handlu, przemysłu, rzemiosł i rolnictwa; Annuaire da la Pologne (y Compris la V.L. de Dantzig), Warszawa 1930, s. 109.
  5. Rejestr zabytków nieruchomych woj. podlaskie. Narodowy Instytut Dziedzictwa. s. 5. [dostęp 2012-10-28].
  6. Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych., t. T. 5, województwo białostockie, 1924, s. 10.
  7. Ludność. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2015 r. (pol.). stat.gov.pl. [dostęp 2016-05-14].
  8. Choroszcz w liczbach. Choroszcz - Dane demograficzne, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2016-05-19] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  9. Bilans ludności z 31 grudnia 2011 (pol.). stat.gov.pl. [dostęp 2016-05-19].
  10. Józef Waczyński, Jak to z Jarmarkiem Dominikańskim bywało… (pol.). choroszcz.pl. [dostęp 2018-09-24].
  11. Partnerstwo Choroszcz Horohiv nawiązane (pol.). [dostęp 2015-01-16].
  12. Artykuł o pomnikach Lenina w Choroszczy.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]