Bytom Odrzański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Bytom Odrzański (ujednoznacznienie).
Bytom Odrzański
Rynek i ratusz w Bytomiu Odrzańskim
Rynek i ratusz w Bytomiu Odrzańskim
Herb Flaga
Herb Bytomia Odrzańskiego Flaga Bytomia Odrzańskiego
Państwo  Polska
Województwo  lubuskie
Powiat nowosolski
Gmina Bytom Odrzański
gmina miejsko-wiejska
Burmistrz Jacek Sauter
Powierzchnia 10 km²
Populacja (30 VI 2010)
• liczba ludności
• gęstość

4480
440 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 68
Kod pocztowy 67-115
Tablice rejestracyjne FNW
Położenie na mapie powiatu nowosolskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu nowosolskiego
Bytom Odrzański
Bytom Odrzański
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bytom Odrzański
Bytom Odrzański
Ziemia 51°43′52″N 15°49′19″E/51,731111 15,821944
Urząd miejski
ul. Rynek 1
67-115 Bytom Odrzański
Strona internetowa

Bytom Odrzański (tuż po wojnie Białobrzezie[1], wymowa i; niem. Beuthen an der Oder) – miasto w zachodniej Polsce, w województwie lubuskim w powiecie nowosolskim. Położone jest 22 km na zachód od Głogowa i 12 km na wschód od Nowej Soli.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Miasto leży na lewym, silnie zanieczyszczonym na tym odcinku, brzegu Odry (Środkowe Nadodrze) w obrębie Pradoliny Barycko-Głogowskiej (na jej skraju). Ok. 6 km na południe od miasta znajdują się Wzgórza Dalkowskie.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miejscowości wywodzi się od polskiej, potocznej nazwy egzystencji - bytu określającej miejsce do życia[2]. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu wymienia jako najwcześniejsze zanotowane nazwy miejscowości w dokumencie z 1109 roku Bytom oraz Butum podając ich znaczenie "Wohnsitz, Niederlassung" czyli po polsku "miejsce bytowania, osadnictwa"[2].

Miejscowość w obecnej formie Bytom we fragmencie castrum Bytom[3] (pol. gród Bytom)[4] notuje Gall Anonim w swojej Kronice polskiej spisanej w latach 1112–1116.[5]

Nazwę miejscowości w zlatynizowanej formie Bitom wielokrotnie notuje spisana po łacinie w latach 1269–1273 Księga henrykowska[6]. W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis (pol. Księga uposażeń biskupstwa wrocławskiego) spisanej za czasów biskupa Henryka z Wierzbna w latach 1295–1305 miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Bythom[7][8].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Bytom Odrzański, (1819 r.)

Bytom Odrzański wzmiankowany był już w 1005 roku. Średniowieczny gród słowiański znany z obrony przed wojskami niemieckimi cesarza Henryka V Salickiego w 1109 roku (idącego wówczas na Głogów) wymienia w swoich kronikach Gall Anonim.

(...) A gdy chciał ze sprawionymi szykami wyminąć gród Bytom, jako niemożliwy do zdobycia ze względu na obwarowania i naturalne położenie wśród opływających go wód i oblegających moczar i bagien, niektórzy słynniejsi z jego rycerzy zboczyli pod gród, pragnąc okazać w Polsce swą cnotę rycerską, a wypróbować siły i odwagę Polaków. A grodzianie, otwarłszy bramy, wyszli naprzeciw z dobytymi mieczami, nie obawiając się ani mnogości różnorodnych wojsk, ani napastliwości Niemców, ani obecności samego cesarza, lecz czołowo stawiając im odważny i mężny opór. Widząc to cesarz niesłychanie się zdumiał, że tak ludzie bez zbroi ochronnej walczyli gołymi mieczami przeciw tarczownikom, a tarczownicy przeciw pancernym, spiesząc tak ochoczo do walki jakoby na biesiadę. Wtedy jakoby rozgniewany na zakusy swoich rycerzy cesarz posłał tam kuszników i łuczników, aby przynajmniej przed ich groźbą grodzianie ustąpili i cofnęli się do grodu. Ale Polacy na pociski i strzały zewsząd lecące tyle zwracali uwagi co na śnieg lub na krople deszczu. Tam też cesarz po raz pierwszy przekonał się o odwadze Polaków, bo nie wszyscy jego rycerze wyszli cało z tej walki. (...)

Gall Anonim, Księga Trzecia, Rozdział III

W 1157 roku gród został spalony przez wycofujące się przed Niemcami wojska polskie. Prawa miejskie miasto uzyskało około połowy XIII wieku. W latach 1289-1504 Bytom należał do Piastów śląskich. Od 1331 roku znalazł się pod zwierzchnictwem Czech.

W 1469 roku miasto przeszło w ręce prywatnych właścicieli. Nabywcą był ród rycerski Glaubitzów. W latach 1526-1561 właścicielami miasta byli Rechenbergowie. Od 1561 roku miasto należało do rodziny Schönaichów. Pod rządami Habsburgów, od 1526 roku, następuje rozkwit miasta - największy w latach 1580-1618, za panowania Fabiana i Jerzego von Schönaich. W latach 1601-1628 działało tutaj znane w Europie kalwińskie gimnazjum akademickie z prawem nadawania tytułów bakałarza i magistra - tzw. "Schönaichianum". Jednym z absolwentów tego gimnazjum był wielki pisarz i poeta niemiecki Martin Opitz[potrzebne źródło].

Bytom Odrzański w XVIII wieku

Od 1742 roku miasto należało do Prus. W XIX wieku posiadało kanalizację i wodociągi.

13 lutego 1945 roku miasto zostało zajęte przez wojska radzieckie. Poważnie zniszczone miasto przejęła wkrótce administracja polska. Dotychczasowi mieszkańcy zostali wysiedleni do Niemiec i zastąpieni polskimi osadnikami.

4 czerwca 1988 roku na przejeździe kolejowym pod Bytomiem miała miejsce tragiczna katastrofa drogowo-kolejowa: wojskowa ciężarówka marki Star 66, wioząca trzynastu żołnierzy do prac melioracyjnych na pobliskich łąkach wjechała (z winy kierowcy) pod pociąg jadący z prędkością 70 km/h. W wyniku zderzenia eksplodowały kanistry z benzyną wiezione w wozie wojskowym. Na miejscu zginęło 5 osób, kolejnych pięć zmarło po przewiezieniu do szpitali.[9]

Obecnie mieszkańcy osiągają dochody głównie z rolnictwa np. uprawy ziemniaków lub hodowli bydła. W mieście znajduje się zakład przemysłu metalowego. Co roku odbywa się tu Festiwal Twórczości Muzycznej Niewidomych oraz Flis Odrzański.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Były kościół protestancki
Kamienice w Bytomiu Odrzańskim
Rynek, kamieniczki nr 3 i 4
Rynek, kamieniczki nr 3 i 4

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[10]:

  • miasto, z połowy XIII wieku
  • kościół parafialny pod wezwaniem świętego Hieronima, gotycki z XIV-XVII wieku, przebudowany w XVIII wieku
  • kościół ewangelicki, z XVIII wieku. Wybudowany w latach 1741-1746 z wykorzystaniem murów dawnego późnorenesansowego protestanckiego gimnazjum Schönacha. Salowy, murowany z cegły, wewnątrz otoczony dwupiętrowymi, drewnianymi emporami. Obok kościoła neogotycka wieża dobudowana w 1846 roku. Obecnie pusty, nieużywany. W 2006 roku zakupiony został przez Fundację Archeologiczną z Zielonej Góry. Do roku 2012 zaplanowano ukończenie renowacji budynku i utworzenie w nim Archiwum Archeologicznego, ul. Kościelna
  • remiza straży pożarnej, pl. Szpitalny, ul. Kopernika, z 1764 roku, w XIX wieku
  • plebania, z połowy XIX wieku
  • ratusz, późnorenesansowy z XVII w. został wybudowany w latach 1602-1609 w zachodniej pierzei rynku, na dwóch połączonych, średniowiecznych działkach
  • dom, ul. Cmentarna 20, z XVIII wieku
  • domy, ul. Dworcowa 2, 20, 27, 28, 29, z XVIII wieku, XIX/XX wieku
  • domy mieszczańskie z XVIII i XIX wieku przy ul. Głogowskiej:
    • domy, ul. Głogowska 30, 31, 33, 38, z XVIII wieku
    • wille z ogrodami, ul. Głogowska 18, 23, z połowy XIX wieku, z 1920 roku
  • „Dom Napoleona”, ul. Górna 1, z XVIII wieku
  • dom, ul. Kopernika 12, z 1869 roku
  • domy, ul. Kościelna 7, 9, z XVIII wieku
  • domy, ul. Kożuchowska 13 (d.25), 26, 27, 28, 29/30, z XVII wieku, z XVIII wieku
  • domy, ul. Krzywoustego 6, 9, 26, z XVIII wieku
  • komora celna, ul. Mostowa 1, 1935 roku
  • domy, ul. Nadbrzeżna 2, 5, 5a, 8, 9, z XVIII wieku, z XIX wieku
  • domy, ul. Nowe Miasto 3, 9, 17, 23, 28, z XVIII wieku
  • odrestaurowany zespół architektoniczny zabytkowej starówki - późnorenesansowe, barokowe, klasycystyczne i eklektyczne kamieniczki wokół Rynku:
    • domy, Rynek 2, 3 - nie istnieje, 4, 5, 6, 8, 9, 9a, 10, 11, 12, 13/14, 18, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 27, z XVII wieku, z XVIII wieku/XIX wieku
  • hotel „Pod Złotym Lwem”, Rynek 15/16, z 1711 roku
  • budynek gospodarczy, ul. Szeroka 8, z XVIII wieku
  • domy, ul. Szewska 4, 8, 15, 19, z XVIII wieku
  • domy, ul. Szpitalna 6, 7, 10, 12, z XVIII wieku
  • domy, ul. Wąska 1, 2, 3, 5, 7, z XVIII wieku
  • domy, ul. Widok 1, 2, z XVIII wieku
  • willa, ul. Żeromskiego 1, z 1908 roku

inne zabytki:

  • fontanna kolumnowa z końca XIX w.
  • barokowa tablica pamiątkowa z napisem dotyczącym zniszczeń dokonanych w trakcie przejazdu lisowczyków 6 grudnia 1620 roku. Umiejscowiona na fasadzie budynku dawnej apteki w rynku.
  • pozostałości fosy miejskiej.
  • ziemne umocnienia graniczne Wały bytomskie

Religia[edytuj | edytuj kod]

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły:

Transport[edytuj | edytuj kod]

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Rok Liczba ludności
1787
2261
1825
2557
1905
3033
1939
3176
1961
2457
1970
3049
2004
3365
2010
4480

Sport[edytuj | edytuj kod]

Od 1947 roku w Bytomiu Odrzańskim funkcjonuje klub piłkarski Miejski Klub Sportowy „Odra” Bytom Odrzański, który występuje w IV lidze lubuskiej. Zespół swoje domowe mecze rozgrywa na Stadionie Gminnym w Bytomiu Odrzańskim[11].

Przypisy

  1. Pierwsza powojenna mapa Polski wydana przez WIG Sztabu Generalnego w roku 1945
  2. 2,0 2,1 Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 9.
  3. "Monumenta Germaniae Historica", "Chronicae Polonorum", tom IX, Hannoverae 1851 s.467
  4. "Kronika polska, Gall Anonim", seria "Kroniki polskie", Zakł. Nard. Ossolińskich, Wrocław, ISBN 978-3-939991-64-9, str. 128.
  5. "Monumenta Poloniae Historica", Tom I, Akademia Umiejętności w Krakowie, Lwów 1864, str. 448.
  6. Gustav Adolf Stenzel 1854 ↓, s. 34.
  7. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
  8. H. Markgraf, J. W. Schulte, "Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis", Breslau 1889
  9. Informacje zabrane na podstawie książki Jarosława Reszki - "Cześć, Giniemy!"
  10. Rejestr zabytków nieruchomych woj. lubuskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 30.1.13]. s. 35-37.
  11. 90minut.pl: Miejski Klub Sportowy Odra Bytom Odrzański (pol.). [dostęp 1 września 2011].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Gustav Adolf Stenzel: Liber Fundationis Claustri Sanctae Mariae Virginis in Henrichow. Breslau: Josef Max & Komp., 1854.
  • Antonowicz, G., Województwo zielonogórskie vademecum turystyczne, Krajowa Agencja Wydawnicza, 1981
  • Garbacz, K., Szlakiem zabytkowych miast, Zielona Góra, Agencja Wydawnicza PDN, 2005
  • Lutsch, H., Verzeichnis der Kunstdenkmäler der Provinz Schlesien [Bd. 3]: Die Kunstdenkmäler des. Reg.-Bezirks Liegnitz, Breslau, Wilh. Gottl. Korn., ss. 65-70, 1891
  • Szczaniecki, M., Korcz, W., Dzieje ziemi lubuskiej w wypisach Warszawa, Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1958

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]