Rudawa (województwo małopolskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy wsi w województwie małopolskim w Polsce. Zobacz też: inne znaczenia słowa „Rudawa”.
Rudawa
Widok na Rudawę z południowego zachodu
Widok na Rudawę z południowego zachodu
Państwo  Polska
Województwo małopolskie
Powiat krakowski
Gmina Zabierzów
Liczba ludności (2013) 1803
Strefa numeracyjna (+48) 12
Kod pocztowy 32-064 Rudawa
Tablice rejestracyjne KRA
SIMC 0343941
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Rudawa
Rudawa
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Rudawa
Rudawa
Ziemia50°07′25″N 19°42′49″E/50,123611 19,713611

Rudawawieś w Polsce położona w województwie małopolskim w powiecie krakowskim, w gminie Zabierzów.

Miejscowość położona jest ok. 19 km na zachód od centrum (10 km od granicy) Krakowa oraz 6 km na wschód od Krzeszowic.

Przez Rudawę przebiega linia kolejowa Kraków – Katowice (ze stacją kolejową Rudawa) – linia kolejowa E30 należąca do Paneuropejskiego Korytarza Transportowego łączącego Polskę, Niemcy, Ukrainę oraz łącząca Kraków, Katowice, Warszawę, Sandomierz droga krajowa 79 przez południowy kraniec miejscowości – przysiółek Werbownia integralną część Rudawy[1].

Miejscowość graniczy od północy z Radwanowicami, od północnego wschodu z Brzezinką, od wschodu z Niegoszowicami, od południowego wschodu z Kochanowem i Kleszczowem, od południa z Nielepicami, od południowego zachodu z Młynką i od zachodu z Pisarami.

Historia[edytuj]

Nazwa miejscowości pochodzi od bagien i moczarów (tzw. rudawy) albo od rudy żelaznej, którą prawdopodobnie tu wydobywano w XII w. Dlatego też nazwa rzek płynących przez miejscowość: biorąca swój początek Rudawa oraz Rudawka. Nazwy rudawa stosowano również mówiąc o wzniesieniu obfitującym w rudę żelazną.

Rudawa była wsią rycerską. Właścicielem Rudawy był rycerz Jan zwany Gniewomirem (Jan Gniewomirowic). W 1185 r. Rudawa przeszła drogą nadania (miejscowość wraz z kościołem) z rąk rycerza Gniewomira w posiadanie Kapituły Krakowskiej. Administratorami, a faktycznie proboszczami, z jej ramienia byli m.in. w drugiej połowie XV w. profesor teologii i prawa kanonicznego oraz rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego Jan z Latoszyna (Latoszyński) herbu Gryf, a po nim Piotr Gamrat[2]. Natomiast wedle legendy miejscowość założył Radwan, rycerz Króla Bolesława Śmiałego jako osadę karną dla swoich żołnierzy[3].

W końcu XVI w. funkcjonowała Rudawa jako wieś dóbr prestymonialnych w powiecie proszowickim województwa krakowskiego[4].

W 1436 r. Władysław Warneńczyk[5] nadał wsi prawa miejskie magdeburskie, co zostało potwierdzone w 1464 r. przez Kazimierza Jagiellończyka. Rudawa była wówczas wsią parafialną w dekanacie Nowa Góra o obszarze 42 km², zamieszkiwana przez 750 mieszkańców. W 1527 r. w Rudawie było 8 ogrodów warzywnych, stał też dwór z budynkiem czeladnym, budynki gospodarcze, karczma i młyn.

Od średniowiecza teren wokół Rudawy dzielono pomiędzy poszczególne parafie. Kontrowersje pomiędzy proboszczami o przynależność parafialną wiosek znajdujących się wokół Rudawy ciągnęły się latami. W 1598 r. pleban z Rudawy spierał się o zwierzchnictwo nad Pisarami z plebanem parafii paczółtowickiej[6]. Według wykazu sieci parafialnej w XVIII wieku do parafii Wszystkich Świętych w Rudawie należeli wierni Kościoła rzymskokatolickiego z miejscowości: Brzezinka, Dubie, Nawojowa, Góra, Młynka, Niegoszowice, Nielepice, Podchełmie (Kochanów), Radwanowice, Siedlec, Żary, natomiast wierni z Pisar i Dębnika, należeli do parafii Nawiedzenia NMP w Paczółtowicach[7].

W księgach parafii rudawskiej zanotowano w 1597 r. imię prostytutki Katarzyny, działającej przy tamtejszej łaźni. Mnisi z klasztoru w Czernej nie mogąc ścierpieć, że ich poddani, głównie bogaci kamieniarze z klasztornych kamieniołomów marmurów, przebywają w jej towarzystwie, uważali, że zamiast odbywać grzeszne wizyty u niej mogli posiedzieć w klasztornej karczmie przy piwie. Mnisi narzekali, że ich poddani zamiast trunku przystojnego i posiedzenia uczciwego, kartami się o pieniądze bawią[8].

W dokumentach parafialnych w Rudawie znajduje się najstarsza w Małopolsce, a prawdopodobnie najstarsza w Polsce, XVI wieczna wiejska księga ślubów[9][10].

W 1615 r. kościół w Rudawie będący po gruntownej przebudowie, został konsekrowany przez biskupa krakowskiego Tomasza Oborskiego[11], który mieszkał również w Rudawie, we dworze zwanym Białym. Był on zarządcą majątku kościelnego na tym terenie. Do dworu należały 2 karczmy – naprzeciwko kościoła oraz w Werbowni. W 1777 r. miejscowość zamieszkiwało 423 osoby w 69 domach, a w 1789 r. – 428, w tym 7 Żydów.

Położenie Rudawy na terenie Wolnego Miasta Kraków (1815–1846)

W wieku XVII przed cmentarzem w Rudawie odbywał się w dni świąteczne jarmark[12]. W XVIII w. miejscowość posiadała ceglany kościół, dwie karczmy, szpital drewniany czyli przytułek dla starców, warsztat kowalski i szewski. W latach 1815–1846 miejscowość położona była na terenie Wolnego Miasta Krakowa, a stała się po raz pierwszy siedzibą gminy. W Rudawie miał wówczas siedzibę wójt gminy okręgowej – nr XXV. W okresie zaboru austriackiego na terenie Rudawy mieścił się posterunek żandarmerii.

Pierwsza wzmianka o szkole w Rudawie datuje się na 1587 r. Była to szkoła parafialna, a przestała istnieć w pierwszej połowie XVIII w. Rok 1752 należy przyjąć jako najpóźniejszą datę reaktywacji działalności szkoły parafialnej w Rudawie[12]. W 1818 r. została uruchomiona we wsi szkoła ludowa, która obejmowała zasięgiem oddziaływania 7 wsi. W 1857 r. na gruncie gminnym wybudowano nową szkołę, wcześniejsza szkoła uległa spaleniu. Na terenie miejscowości do dziś zachował się zabytkowy budynek szkoły z naniesionym na jej dachu napisem "RP 1913"[13].

W latach 30. XIX w. przeniesieni na czynsz poddani dóbr kościelnych mieli poważne trudności ze znalezieniem środków na zapłacenie czynszu, którego wysokość z reguły przekraczała możliwości gospodarstwa chłopskiego. Ta sytuacja doprowadzała do częstych sporów z duchowieństwem katolickim[14]. W 1852 r. liczba mieszkańców wzrosła do 542. W XIX w. we wsi działały dwa niewielkie tartaki.

Przy stacji kolejowej (otwartej 13 października 1847 r.) znajduje się dzielnica willowa z przełomu XIX/XX w.

W 1896 r. według projektu architekta Tomasza Prylińskiego wybudowana została tzw. "Willa z wieżyczką", gdzie mieszkała Antonina Domańska, która zasłynęła jako autorka powieści Historia żółtej ciżemki (większość akcji tej powieści rozgrywa się w Rudawie i sąsiednich Pisarach) i Paziowie króla Zygmunta. W willi podczas pobytu w sierpniu 1908 r. Henryk Sienkiewicz pisał niektóre nowele i kilka rozdziałów powieści Wiry. Pisarzowi codziennie rano przynosił świeże mleko lubiany przez niego miejscowy chłopiec Staś Tarkowski. Jego imię i nazwisko otrzymał później główny bohater W pustyni i w puszczy.

W latach 1863–1864 karczma Werbownia była miejscem przerzutu broni i ludzi w trakcie powstania styczniowego z Galicji do Królestwa Kongresowego. Na rudawskim cmentarzu został pochowany pułkownik Benedykt Zielonka, uczestnik m.in. powstania listopadowego i bitwy pod Samosierrą. Z dziewiętnastowieczną historią Rudawy jest związana postać Albina Dunajewskiego, który na przełomie lat 1864/1865 sprawował w kościele parafialnym w Rudawie funkcję wikariusza[15].

Dziewiętnastowieczną Rudawę zamieszkiwał Józef Trzaskowski, weteran powstania styczniowego i dzierżawca rudawskich dóbr kapitulnych,[16] pisarz i diarysta, autor Zbioru różnych drobnostek[17].

W 1889 r. w miejscowości powstała czytelnia Towarzystwa Oświaty Ludowej. W 1890 r. założono kółko rolnicze i sklep. 22 września 1892 r. otwarto pocztę. W 1904 r. w Rudawie powstała Kasa Stefczyka. W 1906 r. rozebrano karczmę znajdującą się w pobliżu kościoła, postawiono tam nowy dwór. W 1910 r. w wsi żyło 714 osób w 114 domach. W 1911 r. w centrum wsi postawiono nowe obszerne stajnie.

Z początkiem wieku XX Rudawa stawała się miejscowością letniskową o charakterze małego miasteczka[13][18]. Józef Łobczowski, proboszcz parafii w Rudawie pisał wierszem w roku 1915: Jest obawa, że Rudawa na miasto się zmieni. Pierwszy murowany budynek mieszkalny, wybudowała w Rudawie Antonina Domańska[12].

W latach 1912–1914 w Rudawie przebywał Stanisław Smolka, mieszkający w pobliskich Niegoszowicach. Był doradcą Sienkiewicza przy pisaniu Krzyżaków. Smolka mieszkał od 1910 r. w znajdującym się opodal domu Heleny Rusockiej. Bywali też w Rudawie Stanisław Wyspiański, Włodzimierz Tetmajer, Lucjan Rydel goszczący często[18] u Antoniego Procjałowicza (1876–1949), malarza i grafika, który zajmował stojący bliżej torów kolejowych dom z portykiem. W Rudawie spędzała czas również poetka i pisarka Natalia Karyłowska[13].

Krajobraz znad Rudawy
Stanisława Wyspiańskiego

W okresie międzywojennym na rzece Rudawka (w zachodniej części wsi), wykopano kanał przeciwpowodziowy (obecnie jest on nieczynny – osuszony). W zbiorach Gabinetu Rycin Biblioteki Jagielońskiej znajduje się akwarela autorstwa Stanisława Wyspiańskiego, z widokiem rzeki Rudawy. Natomiast budynki kościoła w Rudawie stały się inspiracją dla Henryka Uziembły, który kilkukrotnie uwiecznił te obiekty w swoich malarskich dziełach[19]. Pastel pt. Kościół w Rudawie pod Krakowem znajduje się w kolekcji Lwowskiej Galerii Sztuki. Inny z obrazów pokazywany był w okresie życia artysty na wystawach w Krakowie, Warszawie i Wiedniu.

W czasie II Rzeczypospolitej wieś należała do powiatu chrzanowskiego w województwie krakowskim. Do krzeszowickiego cechu należało 5 miejscowych właścicieli zakładów rzemieślniczych. Na 1921 r. datowana jest najstarsza informacja poświadczająca istnienie w Rudawie Ochotniczej Straży Pożarnej (OSP). Remizę dla OSP w Rudawie wybudowano w 1934 r.[20].

27 lutego 1934 r. na cmentarzu w Rudawie pochowano Andrzeja Stopkę Nazimka zmarłego w Siedlcu, którego prochy 29 listopada 1936 r. zostały przeniesione na zakopiański Cmentarz Zasłużonych na Pęksowym Brzyzku[21].

W 1937 r. powstał nowy murowany budynek szkoły powszechnej (późniejsza Szkoła Podstawowa w Rudawie), budowany od 1936 r.

5 września 1939 r. ostatnie istniejące pomiędzy Krzeszowicami a Krakowem bataliony 55 Dywizji Piechoty Rezerwowej Wojska Polskiego, podjęły walkę obronną w rejonie Rudawy i sąsiedniej Młynki. W walce poległo dziesięciu żołnierzy, z których sześciu pochowano na cmentarzu w Rudawie[22].

Od 26 października 1939 r. do 18 stycznia 1945 Rudawa należała do gminy Kressendorf w Landkreis Krakau, dystryktu krakowskiego w Generalnym Gubernatorstwie.

W czasie II wojny światowej w 1939 r. w Rudawie spłonęły 22 domy. Okupanci niemieccy stworzyli w 1939 r. w budynkach dworca kolejowego, wojskowy szpital polowy[23].

1 sierpnia 1944 na terenie Rudawy i najbliższych okolic powstał jeden z największych hitlerowskich punktów oporu tzw.: B-1 Stützpunkt Rudawa z 24 zachowanymi do dziś schronami. Obecnie większość z nich znajduje się na prywatnych posesjach (na niektórych stoją bloki, domy i garaże). Podczas okupacji niemieckiej we wsi istniał posterunek żandarmerii oraz jednostka ochrony kolei – Bahnschutzu. Wczesną wiosną 1944 r. Niemcy zorganizowali koło stacji kolejowej lotnisko polowe, wybudowano również bocznicę kolejki wąskotorowej – wówczas na teren Młynki – w celu przewożenia materiałów do budowy umocnień linii oporu (po II wojnie światowej została zlikwidowana). 17 stycznia 1945 r. główny budynek stacji został zbombardowany przez lotnictwo Armii Czerwonej. 14 marca 1945 r. na rudawskim cmentarzu złożono szczątki ofiar pacyfikacji Radwanowic. W pogrzebie wzięło udział 10 tysięcy osób[15] a kondukt żałobny liczył trzy kilometry.[24]

Mieszkańcy Rudawy i okolic zaangażowani byli w działalność konspiracyjną i walkę w oddziałach partyzanckich. W Rudawie zorganizowano pluton Związku Walki Zbrojnej (ZWZ), którego dowódcą i organizatorem był ppor. Henryk Tatara ps. „Kostur”. Ponadto na terenie Rudawy zlokalizowany był podporządkowany Armii Krajowej (NOW-AK) pluton Narodowej Organizacji Wojskowej (dowódca, ppor. Andrzej Spyra – późniejszy więzień obozu koncentracyjnego)[25] i Samodzielny Pluton Dywersji Bojowej 12 Pułku Piechoty Armii Krajowej (S.P.D.B. 12 p.p. A.K) pod dowództwem, ppor. Karola Ślusarczyka ps. "Tatar".[26].

Po zakończeniu II wojny światowej partyzanci z Rudawy i okolic (trzy drużyny Samodzielnego Plutonu Dywersji Bojowej i walczącego w strukturach "Ligi Walki z Bolszewizmem")[27] kontynuowali pracę konspiracyjną, szkoleniową, propagandową i dywersyjną również po rozwiązaniu Armii Krajowej aż do 1947 r., stając się faktycznie Żołnierzami Wyklętymi. Wówczas na rozkaz kierownictwa organizacji Wolność i Niezawisłość (WiN) zaprzestano walki, oficjalnie złożono broń i ujawniono członków oddziału partyzanckiego. Ujawnienie się 3 Drużyny S.P.D.B. 12 p.p. A.K. z Rudawy (dowódca, pchor. Stanisława Marona ps. "Wilk", "Basza"[28])[29] była wyjściem z lasu ostatniej jednostki AK w Ziemi Krakowskiej[30]. Sfilmowane zostało później wykorzystywane w propagandzie jako przykład na gotowość władzy do łagodnego potraktowania partyzantów i na stosunek ujawniających się partyzantów do władzy ludowej[28]. Obraz ten uwieczniony na taśmach Polskiej Kroniki Filmowej[31].

W 1940 r. przeprowadził się do rodzinnego domu swojej żony w Rudawie Karol Ludwik Koniński, prozaik, eseista i krytyk literacki. Tamże zmarł 23 marca 1943 r. i został pochowany na miejscowym cmentarzu. Tu powstały m.in. rozprawy z zakresu tematyki społecznej tj. Gospody i Humanizacja własności[32] oraz dziennik opisujący okupacyjną codzienność, w tym również Rudawy, Uwagi 1940–1942[33].

W 1945 r. zarejestrowano działający co najmniej od 1938 r. Ludowy Klub Sportowy "Orlęta" Rudawa[34].

W 1946 r. we wsi mieszkało 1055 osób. Do 1954 r. wieś należała do ówczesnej gminy Krzeszowice. W latach 1954—1972 była siedzibą gromady Rudawa, do której należało 7 okolicznych sołectw. Małomiasteczkowy kształt miejscowości dopełniono w 1979 r. budową osiedla mieszkaniowego, składającego się z kilkukondygnacyjnych, wielorodzinnych budynków (trzy bloki mieszkalne).

W 1951 r. miało miejsce poświęcenie Domu Zakonnego Zgromadzenia sióstr Służebniczek NMPNP w Rudawie. W 1988 r. w domu tym powstała ochronka. W 1963 r. w Rudawie przebywał z wizytacją parafii Karol Wojtyła[35].

Na początku lat 60. XX w. w Rudawie powstała miejscowa grupa Świadków Jehowy[36].

W latach 60.–90. XX w. na terenie miejscowości znajdowały się stanowiska archeologiczne z licznymi znaleziskami. M.in. na rozległym cyplu położonym między Rudawką a rzeką Rudawą odkryto fragmenty naczynia z okresu ceramiki wstęgowej rytej oraz narzędzie pochodzące z epoki neolitu. W latach 1973–1976 miejscowość była siedzibą gminy Rudawa w ówczesnym powiecie chrzanowskim. W Rudawie funkcjonowało kino "Orlęta". Po dokonaniu nowego podziału administracyjnego Polski w roku 1975 miejscowość położona była nadal w województwie krakowskim. Od czasu reformy administracyjnej z 1999 r. Rudawa należy do województwa małopolskiego.

Na terenie Rudawy usytuowany był komisariat Milicji Obywatelskiej. W 1979 r. w północno-wschodniej części Rudawy wybudowano nowe osiedle mieszkaniowe, składające się z trzech bloków.

W lipcu 1980 r. w Rudawie zorganizowano tzw. konwencję Świadków Jehowy ph. „Miłość Boża[37].

W 1985 r. obchodzono 40-lecie istnienia klubu sportowego Orlęta na antenie Programu I Polskiego Radia z udziałem audycji Lata z Radiem. W 1991 r. piroman z Rudawy spalił w miejscowości i okolicy kilkanaście zabudowań.

W 1999 r. ochronka prowadzona w Rudawie przez zgromadzenie zakonne przekształcona została w Przedszkole Niepubliczne[35]. W pierwszych latach XXI w. północno-wschodnią cześć wsi Młynka przyłączono do Rudawy (ul. Kalwaryjska).

W 2000 r. oddano do użytku w obrębie obiektów, w tym boisk sportowych Szkoły Podstawowej w Rudawie, dwa nowe skrzydła budynku szkolnego (z przeznaczeniem na gimnazjum) wraz z salą gimnastyczną. Rozbudowa trwała od 1997 r. Tak jak w przeszłości szkoła podstawowa, tak obecny Zespół Szkół w Rudawie (szkoła podstawowa i gimnazjum z oddziałami integracyjnymi) stanowi centrum edukacyjne nie tylko dla Rudawy, ale obejmujące oddziaływaniem obszar tożsamy z terenem dawnej gminy Rudawa[38].

W 2003 r. nadano nazwy ulicom. Od 2005 r. rokrocznie odbywa się w Rudawie Jurajski Półmaraton, zaliczany do największych imprez biegowych Małopolski[39]. W 2007 r. odbył się Piknik Forteczny (odbywa się corocznie). Począwszy od 2014 r. odbywają się rajdy samochodowe WRT Extreme Cup[40] oraz runda eliminacyjna Pucharu Automobilu Południowego[41].

W 2016 r. klub Orlęta Rudawa obchodził siedemdziesiątą rocznicę oficjalnego istnienia. W festynie zorganizowanym w związku z tym jubileuszem uczestniczył były piłkarz Wisły Kraków i reprezentacji Polski, selekcjoner reprezentacji Polski i mieszkaniec Rudawy, Adam Nawałka[42].

W listopadzie 2016 r. powstał w Rudawie skwer im. ks. Władysława Bukowińskiego, w którego obrębie znajduje się obelisk z tablicą pamiątkową[43].

Zabytki[edytuj]

  • Kościół parafialny Wszystkich Świętych sprzed 1300 r. i kostnicą z 1783 r.;
  • Dom zwany domem z wieżyczką z 1896 r.;
  • Zespół dworca kolejowego[44]:
    • dworzec murowany z lat 1910–1915;
    • dom mieszkalny murowany z lat 1910–1915;
    • dom mieszkalny murowany z lat 1910–1915;
  • zagroda nr 56[44]:
    • dom drewniany z ok. 1890 r.;
    • stajnia drewniany z ok. 1890 r.;
    • stodoła drewniany z ok. 1890 r.;
  • zespół domu nr 163[44]:
    • dom murowany z 1923 r.;
    • składzik murowany z ok. 1920 r.;
  • plebania w stylu dworkowym z 1895 r.;
  • dom nr 18 drewniany z ok. 1900 r.[44];
  • dom nr 47 drewniany z ok. 1899 r.[44];
  • dom nr 49 drewniany I ćw. XX w.[45];
  • dom nr 50 murowany z ok. 1915–1918[45];
  • dom nr 80 drewniany z ok. 1890 r.[45];
  • dom nr 89 murowany z 1903 r.[45];
  • dom nr 96 murowany z ok. 1904–1905[45];
  • dom nr 98 murowany z k. XIX w.[45];
  • dom nr 103 murowany z 1896 r. proj. Tadeusz Pryliński[45];
  • dom nr 118 murowany z 1913 r.[45];
  • dom nr 136 murowany z ok. 1930 r.[45];
  • dom nr 143 drewniany z ok. 1890 r.[45];
  • dom nr 170 drewniano-murowany z 1925 r.[45];
  • dom murowany z ok. 1920 r.[45];
  • dom murowany z ok. 1925 r.[45];
  • stodoła w zagrodzie nr 98, drewniana z ok. 1920 r.[45];
  • kuźnia murowana z ok. 1920 r.[45];
  • pomnik Elżbiety Zagorowskiej z 1709 r.;
  • kapliczka sprzed 1928 r., ul. Wyspiańskiego;
  • murowana kapliczka z krzyżem z 1871 r.[44];
  • krzyż żelazny;
  • drewniana kapliczka.
Rzeźba dziecka dłuta Franciszka Wyspiańskiego na cmentarzu w Rudawie

Współczesność[edytuj]

Zespół Szkół im. Henryka Sienkiewicza w Rudawie

W miejscowości mieszczą się: Zespół Szkół (szkoła podstawowa z oddziałem przedszkolnym i gimnazjum z oddziałami integracyjnymi) im. Henryka Sienkiewicza wraz z boiskiem sportowym – przy ul. Stanisława Polaczka; poczta, biblioteka, kościół rzymskokatolicki, Ochotnicza Straż Pożarna, świetlica środowiskowa – w Rynku.

Stacja kolejowa, ośrodek zdrowia, place zabaw, sklepy spożywcze i wielobranżowe, restauracje, parkingi samochodowe, stacja paliw, okręgowa stacja kontroli pojazdów, apteka, cmentarz parafialny, boisko (z trybuną na 1000 miejsc) klubu sportowego Orlęta, kryte korty tenisowe.

Istnieje również siedziba i zakład przeróbki kamienia Lafarge Kruszywa Sp. z o.o. – Kopalnie Odkrywkowe Surowców Drogowych w Rudawie S.A. (dawny REK, późniejsza spółka Kopalnie Odkrywkowe Surowców Drogowych S.A.) przy ul. Legionów Polskich, wypożyczalnia kontenerów budowlanych, biurowych, sanitarnych przy ul. Wojtasa, Zakład Doświadczalny Instytutu Zootechniki PIB, podległy pod centralę Instytutu Zootechniki w Balicach (dawna mieszalnia pasz KOPR, późniejsza Proagra) przy ul. A. Dunajewskiego.

Na terenie Rudawy znajduje się jedyne w okolicach Krakowa a do niedawna jedyne biorąc pod uwagę Kraków i jego okolice, stanowisko do kontrolowania masy pojazdów[46] .

Rudawa jest miejscowością korzystającą z wodociągów i kanalizacji gminnych oraz zgazyfikowaną. Na terenie Rudawy znajduje się także przepompownia ścieków.

Zjawiskiem nie tylko wynikającym z suburbanizacji Rudawy, lecz także z położenia geograficznego jak również jej atrakcyjności, a które to zjawisko nie ominęło miejscowości, jest wysokie natężenie ruchu samochodowego. Nie tylko w obrębie prowadzącej przez Rudawę drogi krajowej nr 79 czyli ulic Śląskiej i Krakowskiej, ale również niektórych ulic położonych poza obrębem DK 79 (szczególnie ul. Polaczka i ul. Wyspiańskiego)[47][48].

Grupy społeczne: Koronczarki, Klub Seniora Sami Swoi.

Grupy religijne: katolicy oraz Świadkowie Jehowy[36].

Ulice i place[edytuj]

  • 21 Lipca, Akacjowa, skwer ks. Władysława Bukowińskiego, Antoniny Domańskiej, kard. Albina Dunajewskiego, Kalwaryjska, Maksymiliana Kolbego, Kolejowa, Ludwika Konińskiego, Krakowska, Krótka, Legionów Polskich, Łanowa, Łąkowa, Józefa Łobczowskiego, Młyńska, Na Skarpie, Nad Rudawką, Niepodległości, Ogrodowa, Olszynowa, Osiedlowa, Podgórska, Podłonie, Rynek, Stanisława Polaczka, Polna, Rudawska, ks. Marcina Siedleckiego, Henryka Sienkiewicza, Słoneczna, Stroma, Suski, Śląska, Tęczowa, Topolowa, Józefa Trzaskowskiego, Werbownia, Tomasza Wojtasa, Stanisława Wyspiańskiego, Zakątek, Zamkowa, Zarzecze, Zielona, płk. Stanisława Zielonki.

Ludzie związani z Rudawą[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Rudawą.

Władysław Bukowiński, Ignacy Daszyński, Antonina Domańska, Stanisław Domański, Albin Dunajewski, Piotr Gamrat, Franciszek Gędłek, Andrzej Iwan, Feliks Kiryk, Karol Ludwik Koniński, Jan z Latoszyna (Jan Latoszyński), Anna Libera, Adam Nawałka, Andrzej Stopka Nazimek, Tomasz Oborski, Henryk Sienkiewicz, Stanisław Smolka, Stanisław Tarkowski, Józef Trzaskowski, Benedykt Zielonka.

Turystyka[edytuj]

Miejscowość położona jest na terenie Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej w Rowie Krzeszowickim – obniżeniu terenu pomiędzy Wyżyną Olkuską a Grzbietem Tenczyńskim. W Rudawie bierze swój początek (z połączenia Krzeszówki i Rudawki) i przepływa przez nią rzeka Rudawa.

W miejscowości mają swój początek szlaki turystyczne umożliwiające zwiedzenie bardzo atrakcyjnych turystycznie i rekreacyjnie Dolinek Krakowskich oraz Tenczyńskiego Parku Krajobrazowego.

Na południe od miejscowości, wzdłuż przebiegającej przez Rudawę drogi krajowej 79, rozciąga się zalesione wzgórze Chełm, której panoramę można zaobserwować z rudawskiego rynku. Pod północnym zboczem góry znajduje się źródło Graność. Na terenie Rudawy znajdują się m.in. wzgórza: Zamek, Plebańska i Przymiarki, gdzie po zachodniej jego stronie płynie niewielki potok, który wpada do potoku Przymiarki. Na granicy z Niegoszowicami leży Wąwóz Niegoszowicki. W południowo-zachodnim krańcu wsi znajduje się ocembrowane źródło Podborze.

Szlaki turystyczne:

W Rudawie rozpoczyna się Szlak Warowni Jurajskich, drugi tego typu co do wielkości po Szlaku Orlich Gniazd.

szlak turystyczny niebieski – przez Radwanowice, Łączki, całą długość Doliny Będkowskiej do Ojcowskiego Parku Narodowego;
szlak turystyczny czarny – przez Nielepice do Brzoskwini.

Z Rudawy poprzez miejscowość Pisary jak również przez Radwanowice wiedzie droga do Doliny Racławki. Z Rudawy przez sąsiednią Młynkę szlaki prowadzą do ruin Zamku Tenczyn znajdującego się w obrębie Puszczy Dulowskiej.

Na terenie miejscowości znajduje się szlak fortyfikacji niemieckich z czasów II wojny światowej. Dostępny jest dla zwiedzających jeden z obiektów tj. schron Regelbau 668 z 1944 r.

Rudawa jest miejscem turystyki biograficznej. Szlak biografii Henryka Sienkiewicza, Antoniny Domańskiej wiedzie przez Rudawę[49]. Przez Rudawę przebiega także Podkrakowski Szlak Papieski[50],[51],[52], związany z osobą papieża Jana Pawła II.

Transport publiczny[edytuj]

W obrębie Rudawy usytuowane są przystanki MPK w Krakowie dla autobusów linii 238, 278, 268. Ponadto miejscowość skomunikowana jest prywatnymi liniami typu bus. Centralnym punktem komunikacyjnym Rudawy jest rynek. W związku z modernizacją trasy kolejowej E30 planowane jest uruchomienie Szybkiej Kolei Aglomeracyjnej (SKA) z przystankiem w Rudawie, a obsługiwanej przez autobusy szynowe (szynobusy). W ramach prac modernizacyjnych zbudowane zostaną perony jednokrawędziowe (boczne) wraz z przejściem podziemnym prowadzącym do peronów, pochylnie dla osób niepełnosprawnych oraz tzw. mała architektura[53]. Status obecnej stacji Rudawa PKP zmieniony zostanie na przystanek osobowy. Do Rudawy dojechać można pociągiem zarówno z Krakowa jak i z Krzeszowic czy konurbacji śląskiej.

W odległości 8 km na południowy-wschód znajduje się port lotniczy Kraków-Balice oraz wjazd na obwodnicę autostradową Krakowa i autostradę A4.

Sport[edytuj]

Ludowy Klub Sportowy „Orlęta” zarejestrowano w 1945 r., to jeden z najstarszych wiejskich klubów sportowych w Polsce. Pierwsze wzmianki o drużynie piłkarskiej pochodzą z 1938 r. Boisko wyznaczono wówczas przy rzece Rudawa, a następnie w miejscu gdzie dziś znajdują się Lafarge. Już wtedy było ono pełnowymiarowe, z profesjonalnymi bramkami, co było rzadkością w przedwojennej Polsce. Obecny stadion sportowy powstał w 1957 r. Klub jako organizacyjna jednostka sportowa zarejestrowany został w 1945 r., a jego pierwszym prezesem został Marian Gleń, następnym został Marian Bigaj, który był jednocześnie jednym z zawodników. Szczepan Przepiórka, był prezesem przez blisko 30 lat. Przez kilka sezonów Orlęta grały w A klasie. Najlepszy w historii klubu mecz o Puchar Polski z wiceliderem ówczesnym II Ligi Victorią Jaworzno, wygrany przez zawodników z Rudawy 1:0. W 1956 r. klub zawiesił na cały rok swoją działalność i wtedy zawodnicy z Rudawy grali w Świcie Krzeszowice i Stali Zabierzów. Po roku wrócili do swojego macierzystego klubu. W 1995 r. odbywało się 40-lecie istnienia klubu sportowego Orlęta z udziałem radiowego programu Lata z radiem. Z klubem z Rudawy związane są nazwiska znane szeroko w świecie sportu, a także w innych dziedzinach życia społecznego i gospodarczego, jak choćby: rodzina Wiśniewskich – Antoni, Kazimierz, Stanisław, Leszek (grał w Górniku Zabrze), Tadeusz, Adam, Grzegorz; Jerzy Kurek (później Hutnik Trzebinia, Unika Oświęcim), Jan Nawałka i Adam Nawałka (Wisła Kraków, reprezentant Polski i selekcjoner seniorskiej kadry narodowej), Adam Głogowski (później Pafawag Wrocław), Zbigniew Zwoliński (później Cracovia), Piotr Chlipała, Witold Ślusarski – dziennikarz, wydawca i scenarzysta (był przez pewien czas kapitanem piłkarskiej reprezentacji dziennikarzy). Z klubem związani byli też znani trenerzy, m.in. Stanisław Puchacz – b. piłkarz Pogoni Lwów, Wincenty Wcisło, i Andrzej Iwan. Obecnie klub posiada zespoły seniorów (B klasa Kraków II), juniorów starszych (II liga Kraków A) i juniorów młodszych (II liga Kraków B). Obecny stadion (z wybudowaną zadaszoną trybuną w 2016 r. i sztucznym oświetleniem boisk) znajduje się w Rudawie przy ul. Legionów Polskich[54].

Na terenie miejscowości znajdują się ogrzewane i usytuowane w hali korty tenisowe, należące do Rudawa Tennis Club[55]. Stanowią one jedyny tego typu obiekt w obrębie Krakowa i okolic. Korty zajmujące powierzchnię czterech hektarów spełniają wymogi International Tennis Federation i Polskiego Związku Tenisowego, a między innymi, wykorzystywane są jako treningowe podczas zgrupowań polskiej kadry tenisa ziemnego.

Przypisy

  1. GUS. Rejestr TERYT
  2. Historia (parafiarudawa.pl)
  3. [1]
  4. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 101.
  5. w, Czy rzeczywiście Władysław Jagiełło przeniósł Rudawę na prawo magdeburskie w 1436 r.?, Gmina Zabierzów okiem mieszkańców, 28 maja 2016 [dostęp 2016-06-11].
  6. Natura i kultura w krajobrazie Jury, Osadnictwo i krajobraz. Kraków: Wydawnictwo ZZJPK, 1997, s. 19.
  7. Natura i kultura w krajobrazie Jury, Osadnictwo i krajobraz. Kraków: Wydawnictwo ZZJPK, 1997, s. 20.
  8. Natura i kultura w krajobrazie Jury, Osadnictwo i krajobraz. Kraków: Wydawnictwo ZZJPK, 1997, s. 33.
  9. Roczniki (malopolska.org)
  10. Mateusz Wyżga, Księgi metrykalne Parafii Wszystkich Świętych w Rudawie pod Krakowem, 2011.
  11. Rabka Juliana Zubrzyckiego, s. 349
  12. a b c Rudawa (bip.malopolska)
  13. a b c Nasza historia (rudawa.org)
  14. Natura i kultura w krajobrazie Jury, Osadnictwo i krajobraz. Kraków: Wydawnictwo ZZJPK, 1997, s. 60.
  15. a b Historia parafii (parafiarudawa.pl)
  16. Sołectwa. Rudawa (zabierzow.org.pl)
  17. Zbiór różnych drobnostek (cyfroteka.org.pl)
  18. a b Rudawa (zabierzow.org)
  19. Kościół w Rudawie pod Krakowem. Cyfrowe Muzeum Narodowe w Warszawie. [dostęp 2017-02-13].
  20. OSP Rudawa, Historia
  21. Andrzej Nazimek Stopka (ipsbnina.gov.pl)
  22. Sławomir Korzonek. Wojna Obronna 1939 roku na Ziemi Zabierzowskiej. . 
  23. [2]
  24. 70. rocznica pacyfikacji w Radwanowicach, Oficjalny serwis internetowy Gminy Zabierzów [dostęp 2017-03-24].
  25. Wspomnienia. Armia Krajowa, Krzeszowice (armiakrajowakrzeszowice.eles.pl)
  26. S. Pluton Dywersji Bojowej. Armia Krajowa, Krzeszowice (armiakrajowakrzeszowice.eles.pl)
  27. Liga Walki z Bolszewizmem. Armia Krajowa, Krzeszowice (armiakrajowakrzeszowice.eles.pl)
  28. a b 3 Drużyna – zarys konspiracji. Armia Krajowa, Krzeszowice (armiakrajowakrzeszowice.eles.pl)
  29. 3 Drużyna – Rudawa. Armia Krajowa, Krzeszowice (armiakrajowakrzeszowice.eles.pl)
  30. Pożegnanie „Skiby”. Armia Krajowa, Krzeszowice (armiakrajowakrzeszowice.eles.pl)
  31. PKF 1947 16 (youtube.com)
  32. Chrześcijański socjalizm Karola Konińskiego (nowyobywatel.pl)
  33. Legendy nowoczesności (deakadaliteracka.pl)
  34. Historia klubu (orletarudawaseniorzy.futbolowo.pl)
  35. a b Historia domu zakonnego (parafiarudawa.pl)
  36. a b Piotr Hapanowicz, Stanisław Piwowarski Monografia Gminy Zabierzów s. 91; wyd. Urząd Gminy Zabierzów; 2009
  37. „Gazeta Krzeszowicka”, kwiecień 1994, Powstaje „Sala Królestwa”
  38. Szkoła Podstawowa im. Armii Krajowej w Zespole Szkół w Rudawie. Historia (sprudawa.zabierzow.org.pl)
  39. jurajskipolmaraton.pl
  40. WRT EXTREME CUP. rallyandrace.pl. [dostęp 2017-01-20].
  41. Puchar Automobilklubu Południowego – pierwsza runda w Rudawie – Rajdy24.pl. [dostęp 2017-01-20].
  42. Selekcjoner Adam Nawałka fetowany po Euro 2016 w rodzinnej Rudawie (dziennikpolski24.pl)
  43. Cieszą się swoim błogosławionym (krakow.gosc.pl)
  44. a b c d e f Zabytki 1995 ↓, s. 311.
  45. a b c d e f g h i j k l m n o Zabytki 1995 ↓, s. 312.
  46. Kraków: Powstał pierwszy punkt ważenia ciężarówek - Inwestycje, www.portalsamorzadowy.pl [dostęp 2017-04-04] (pol.).
  47. Protokół z zebrania wiejskiego z dn. 18.09.16
  48. Ciężarówki zmorą mieszkańców Rudawy (gazetakrakowska.pl)
  49. Literaci na letnisku, Rudawa (readingmalopolska.pl)
  50. [3]
  51. [4]
  52. [http://www.gazetakrakowska.pl/aktualnosci/a/szlaki-papieskie-w-malopolsce-cz-1-krakow-kalwaria-zebrzydowska,10076862
  53. Kolej przebuduje tory na linii Krzeszowice-Kraków Mydlniki (przelom.pl)
  54. orletarudawaseniorzy.futbolowo.pl
  55. Rudawa Tennis Club (zabierzow.org.pl)

Bibliografia[edytuj]

  • Piotr Hapanowicz, Stanisław Piwowarski: Monografia Gminy Zabierzów ss. 103–109. wyd. Urząd Gminy Zabierzów; 2009; ​ISBN 978-83-913222-2-2