Prusy Nowowschodnie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Prusy Nowowschodnie (niem. Neuostpreußen), prowincja państwa pruskiego (1795-1807) utworzona na ziemiach polskich, zagarniętych przez Prusy w III rozbiorze (1795), z wyjątkiem części terenów województw mazowieckiego i rawskiego znajdujących się na lewym brzegu Wisły, które włączono wówczas do prowincji Prusy Południowe. Powiaty mazowieckie i dobrzyńskie znajdujące się na prawym brzegu Wisły, a należące od II rozbioru do Prus Południowych, odłączono od tej prowincji i przyłączono do Prus Nowowschodnich. Ostatecznie w granicach prowincji znalazły się przedrozbiorowe: województwo płockie, ziemia dobrzyńska, część województwa mazowieckiego, znaczna część województw podlaskiego i trockiego oraz niewielka część Żmudzi. Prowincja obejmowała obszar między Wisłą, Bugiem i Niemnem o powierzchni 55 000 km² z 1 mln mieszkańców. Stolicą prowincji był Białystok.

Królestwo Prus w 1806 (Prusy Nowowschodnie, Południowe i Okręg Nadnotecki zaznaczone na niebiesko)

Prusacy na zajętych terenach utworzyli dwa tymczasowe urzędy: Komisje Organizacyjne Kamer Wojny i Domen: w Płocku i Białymstoku. W 1797 roku Komisje przekształcono w kamery wojny i domen, które sprawowały władzę w departamentach (Departement der Kriegs- und Domänen-Kammer). Departamenty były zaś podzielone na powiaty. Obszar powiatów był odmienny od przedrozbiorowego. Sieć powiatów zmieniono także na obszarze przyłączonym z Prus Południowych.

Granice powiatów w większości przetrwały na obszarze Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego do czasu reformy podziału administracyjnego przeprowadzonej w 1867.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Stan na 1800 rok (129 miast)[1]:

W 1807 roku (traktat tylżycki) część departamentu białostockiego (obwód białostocki) włączono do Rosji, pozostałą część departamentu białostockiego wraz z departamentem płockim do Księstwa Warszawskiego.

Wykaz miast 1800[2][edytuj | edytuj kod]

Herb Miasto Nazwa niem. 1800 Ludność 1800 Departament 1800 Powiat 1800 Ilość dymów[3] Typ[4] Obecna lokacja
Marijampole COA.gif Mariampol Marienpol 1178 białostocki mariampolski (Marienpol) 159 Kr Litwa
SudargasCOA.jpg Sudargi Johannesburg / Sadargen 215 białostocki mariampolski (Marienpol) 48 Kr Litwa
Liudinavas COA.gif Ludwinów Ludwinowen 312 białostocki mariampolski (Marienpol) 131 Kr Litwa
Kudirkos Naumiestis COA.gif Władysławów Neustadt 2320 białostocki mariampolski (Marienpol) 231 Kr Litwa
Pilviskiai COA.gif Pilwiszki Pilwiszken 333 białostocki mariampolski (Marienpol) 67 Kr Litwa
Prienai COA.gif Preny Prenn 1224 białostocki mariampolski (Marienpol) 204 Kr Litwa
Zapyskis COA.jpg Sapieżyszki Sapieszyszken 107 białostocki mariampolski (Marienpol) 32 Kr Litwa
Balbieriskis COA.svg Balwierzyszki Balwierzisken 920 białostocki mariampolski (Marienpol) 107 Sz Litwa
Coats of arms of None.svg Poniemoń Poniemon 480 białostocki mariampolski (Marienpol) 57 Sz Litwa
Sakiai COA.gif Szaki Szaky 574 białostocki mariampolski (Marienpol) 65 Sz Litwa
Kalvarija COA.gif Kalwaria Kalwary 2705 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 440 Kr Litwa
Coats of arms of None.svg Lubów Lubow 425 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 84 Kr Litwa
Coat of arms of Alytus (Lithuania).svg Olita Olitta 219 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 33 Kr Litwa
Simnas COA.gif Simno Simno 703 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 103 Kr Litwa
Vilkaviškis CoA.svg Wyłkowyszki Wilkowiszken 1804 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 314 Kr Litwa
Virbalis COA.gif Wierzbołów Wirballen 1630 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 245 Kr Litwa
Vistytis COA.png Wisztyniec Wystitten 1579 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 187 Kr Litwa
Coats of arms of None.svg Urdomin Urdomin 269 białostocki kalwaryjski (Kalwary) 50 Sz Litwa
Coats of arms of None.svg Berżniki Berzniki 304 białostocki wigierski (Wigry) 68 Kr Polska
POL gmina Jeleniewo COA.svg Jeleniewo Jeleniewo 346 białostocki wigierski (Wigry) 49 Kr Polska
POL gmina Krasnopol COA.svg Krasnopol Krasnopol 533 białostocki wigierski (Wigry) 105 Kr Polska
Coats of arms of None.svg Liszków Liszkow 249 białostocki wigierski (Wigry) 149 Kr Litwa
Lazdijai COA.gif Łoździeje Losdzeye 1537 białostocki wigierski (Wigry) 217 Kr Litwa
Coats of arms of None.svg Metele Metellen 297 białostocki wigierski (Wigry) 66 Kr Litwa
POL gmina Filipów COA.svg Filipów Philippowo 795 białostocki wigierski (Wigry) 120 Kr Polska
POL gmina Przerośl COA.jpg Przerośl Przerosl 1166 białostocki wigierski (Wigry) 230 Kr Polska
POL gmina Puńsk COA.svg Puńsk Punsk 583 białostocki wigierski (Wigry) 59 Kr Polska
Seirijai COA.svg Sereje Serrey 1094 białostocki wigierski (Wigry) 215 Kr Litwa
POL Sejny 1 COA.svg Sejny Seyne 516 białostocki wigierski (Wigry) 96 Kr Polska
POL Suwałki COAII.svg Suwałki Suwalken 1184 białostocki wigierski (Wigry) 214 Kr Polska
Coats of arms of None.svg Szczebra Szczebra 219 białostocki wigierski (Wigry) 46 Kr Polska
POL gmina Wiżajny COA.svg Wiżajny Wizaynen 946 białostocki wigierski (Wigry) 205 Kr Polska
POL gmina Bakałarzewo COA.svg Bakałarzewo Bakalarzewo 405 białostocki wigierski (Wigry) 67 Sz Polska
Leipalingis COA.svg Lejpuny Leypuhnen 233 białostocki wigierski (Wigry) 42 Sz Litwa
Miroslavas COA.gif Mirosław Miroslaw 220 białostocki wigierski (Wigry) 48 Sz Litwa
LIT Wiejsieje COA.gif Wiejsieje Wieyszteye 518 białostocki wigierski (Wigry) 85 Sz Litwa
POL gmina Dąbrowa Białostocka COA.svg Dąbrowa Dombrowa 737 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 127 Kr Polska
POL gmina Korycin COA.svg Korycin Koryczin 252 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 52 Kr Polska
POL Kuźnica (woj podlaskie) COA.jpg Kuźnica Kuznica 427 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 35 Kr Polska
POL Lipsk COA.svg Lipsk Lipsk 945 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 256 Kr Polska
POL gmina Nowy Dwór COA.svg Nowy Dwór Nowidwor 555 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 96 Kr Polska
POL Suchowola COA.svg Suchowola Suchowolla / Chodorowka 959 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 218 Kr Polska
Coats of arms of None.svg Hołynka Holinka 225 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 45 Sz Białoruś
POL gmina Raczki COA.svg Raczki Raszken 766 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 165 Sz Polska
POL gmina Sidra COA.gif Sidra Sidra 507 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 137 Sz Polska
BIA Sopoćkinie COA.png Sopoćkinie Sopockin 439 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 96 Sz Białoruś
POL gmina Sztabin COA.svg Sztabin Stabin 507 białostocki dąbrowski (Dombrowa) 55 Sz Polska
POL Białystok formal COA.svg Białystok Bialystock 3370 białostocki białostocki (Bialystock) 459 Sz Polska
POL gmina Janów COA new.svg Janów Janow 691 białostocki białostocki (Bialystock) 186 Kr Polska
POL Knyszyn COA.svg Knyszyn Knyszin 1699 białostocki białostocki (Bialystock) 318 Kr Polska
Odelsk herb.png Odelsk Odelsk 601 białostocki białostocki (Bialystock) 172 Kr Białoruś
POL Sokółka COA.svg Sokółka Sokolka 1091 białostocki białostocki (Bialystock) 225 Kr Polska
POL Wasilków COA.svg Wasilków Waszilkow 891 białostocki białostocki (Bialystock) 184 Kr Polska
POL Choroszcz COA.svg Choroszcz Chorocz 579 białostocki białostocki (Bialystock) 122 Sz Polska
POL gmina Gródek COA.svg Gródek Groddek 388 białostocki białostocki (Bialystock) 66 Sz Polska
POL gmina Jasionówka COA.svg Jasionówka Jasianowke 622 białostocki białostocki (Bialystock) 81 Sz Polska
POL Zabłudów COA.svg Zabłudów Zabludow 1409 białostocki białostocki (Bialystock) 297 Sz Polska
POL Bielsk Podlaski COA.svg Bielsk Bielsk 1733 białostocki bielski (Bielsk) 320 Kr Polska
POL Kleszczele COA.svg Kleszczele Kleszel 1088 białostocki bielski (Bielsk) 276 Kr Polska
POL gmina Narew COA (XXXVII-217-10).svg Narew Narew 425 białostocki bielski (Bielsk) 95 Kr Polska
POL Gmina Boćki COA.svg Boćki Boczki 1462 białostocki bielski (Bielsk) 223 Sz Polska
POL Gmina Orla COA.svg Orla Orla 1486 białostocki bielski (Bielsk) 241 Sz Polska
POL Drohiczyn COA.svg Drohiczyn Drohycin 884 białostocki drohiczyński (Drohycin) 173 Kr Polska
POL gmina Mielnik COA.svg Mielnik Mielnik 822 białostocki drohiczyński (Drohycin) 141 Kr Polska
Ciechanowiec herb.svg Ciechanowiec Ciechanowiec 2651 białostocki drohiczyński (Drohycin) 340 Sz Polska
POL Siemiatycze COA.svg Siemiatycze Siemiatyce 2734 białostocki drohiczyński (Drohycin) 319 Sz Polska
POL Wysokie Mazowieckie COA.svg Wysokie Mazowieckie Wysokie Masowiecki 864 białostocki drohiczyński (Drohycin) 134 Sz Polska
POL Suraż COA.svg Suraż Suracz 709 białostocki suraski (Suracz) 133 Kr Polska
POL Brańsk COA.svg Brańsk Bransk 1026 białostocki suraski (Suracz) 114 Kr Polska
Herb Tykocin.jpg Tykocin Tykoczin 2783 białostocki suraski (Suracz) 372 Sz Polska
POL Goniądz COA.svg Goniądz Goniondz 1373 białostocki goniądzki (Goniondz) 210 Kr Polska
POL Augustów COA.svg Augustów Augustowo 1987 białostocki goniądzki (Goniondz) 304 Kr Polska
POL gmina Radziłów COA.svg Radziłów Radzilow 435 białostocki goniądzki (Goniondz) 85 Kr Polska
POL Rajgród COA.svg Rajgród Raygrod 889 białostocki goniądzki (Goniondz) 195 Kr Polska
POL gmina Wąsosz COA.svg Wąsosz Wonsosz 731 białostocki goniądzki (Goniondz) 167 Kr Polska
POL gmina Wizna COA.svg Wizna Wyzna 1098 białostocki goniądzki (Goniondz) 197 Kr Polska
POL Grajewo COA.svg Grajewo Grajewo 218 białostocki goniądzki (Goniondz) 23 Sz Polska
POL Jedwabne COA.svg Jedwabne Jedwabno 481 białostocki goniądzki (Goniondz) 52 Sz Polska
Coats of arms of None.svg Osowiec Ossowiec 212 białostocki goniądzki (Goniondz) 38 Sz Polska
POL Szczuczyn COA.svg Szczuczyn Szczuczin 1849 białostocki goniądzki (Goniondz) 261 Sz Polska
POL Łomża COA.svg Łomża Lomza 1166 białostocki łomżyński (Lomza) 194 Kr Polska
POL Kolno COA.svg Kolno Kolno 945 białostocki łomżyński (Lomza) 171 Kr Polska
POL Nowogród COA.svg Nowogród Nowogrod 966 białostocki łomżyński (Lomza) 189 Kr Polska
POL Zambrów COA.svg Zambrów Zambrow 564 białostocki łomżyński (Lomza) 81 Kr Polska
POL gmina Śniadowo COA.svg Śniadowo Smlodow / Sniadow 705 białostocki łomżyński (Lomza) 98 Sz Polska
Stawiski Herb.svg Stawiski Stawiszken 1212 białostocki łomżyński (Lomza) 173 Sz Polska
POL Ostrołęka COA.svg Ostrołęka Ostrolenka 1000 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 278 Kr Polska
POL gmina Brok COA.svg Brok Brok 220 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 111 Sz Polska
POL Czyżew COA.svg Czyżew Cyszewo 150 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 67 Sz Polska
POL gmina Andrzejewo COA.svg Andrzejewo Jendrzejewo / Andrziejewo 220 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 96 Sz Polska
POL gmina Nur COA.svg Nur Nurr 161 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 63 Kr Polska
Herb ostrowi.svg Ostrów Ostrow 223 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 103 Kr Polska
POL Myszyniec COA.svg Myszyniec Myziniec 110 płocki ostrołęcki (Ostrolenka) 55 Kr Polska
POL Pułtusk COA.svg Pułtusk Pultusk 1200 płocki pułtuski (Pultusk) 342 Kr Polska
POL Maków Mazowiecki COA.svg Maków Makow 644 płocki pułtuski (Pultusk) 152 Kr Polska
POL Nasielsk COA.svg Nasielsk Nasielsk 160 płocki pułtuski (Pultusk) 92 Kr Polska
POL gmina Nowe Miasto COA.png Nowe Miasto Nowemiasto 130 płocki pułtuski (Pultusk) 47 Kr Polska
POL Różan COA.svg Różan Rozan 384 płocki pułtuski (Pultusk) 65 Kr Polska
POL Serock COA.svg Serock Sierock 256 płocki pułtuski (Pultusk) 57 Kr Polska
POL Wyszków COA.svg Wyszków Wyszkow 200 płocki pułtuski (Pultusk) 77 Sz Polska
POL Przasnysz COA.svg Przasnysz Przaczniz 521 płocki przasnyski (Przaczniz) 167 Kr Polska
POL Ciechanów COA.svg Ciechanów Ciechanow 433 płocki przasnyski (Przaczniz) 132 Kr Polska
POL Chorzele COA.svg Chorzele Chorzellen 300 płocki przasnyski (Przaczniz) 108 Kr Polska
POL herb gminy janowo.svg Janowo Janowo 540 płocki przasnyski (Przaczniz) 159 Kr Polska
POL Gmina Strzegowo COA.svg Niedzbórz Niecborz 100 płocki przasnyski (Przaczniz) 34 Sz Polska
POL Mława COA.svg Mława Mlawa 718 płocki mławski (Mlawa) 157 Kr Polska
POL Bieżuń COA.svg Bieżuń Biezun 360 płocki mławski (Mlawa) 149 Sz Polska
POL Drobin COA.svg Drobin Drobin 360 płocki mławski (Mlawa) 120 Sz Polska
POL gmina Kuczbork-Osada COA.svg Kuczbork Kuczbrock 100 płocki mławski (Mlawa) 35 Sz Polska
POL gmina Radzanów (powiat mławski) COA.svg Radzanów Radzanowo 130 płocki mławski (Mlawa) 54 Sz Polska
POL Sierpc COA.svg Sierpc Sierps 400 płocki mławski (Mlawa) 138 Kr Polska
POL gmina Szreńsk COA.svg Szreńsk Szrensk 150 płocki mławski (Mlawa) 77 Sz Polska
POL Żuromin COA.svg Żuromin Zuromin 220 płocki mławski (Mlawa) 52 Sz Polska
POL Wyszogród COA.svg Wyszogród Wyszogrod 1013 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 195 Kr Polska
POL gmina Bielsk COA.svg Bielsk Bielsk 202 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 45 Sz Polska
POL gmina Bodzanów COA.svg Bodzanów Bodzanowo 100 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 40 Sz Polska
POL gmina Czerwińsk nad Wisłą COA.svg Czerwińsk Czerwinsk 290 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 77 Kr Polska
POL Płock COA.svg Płock Plock 1500 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 421 Kr Polska
POL Płońsk COA.svg Płońsk Plonsk 601 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 108 Kr Polska
POL Raciąż COA.svg Raciąż Raciandz 190 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 62 Sz Polska
POL gmina Sochocin COA.svg Sochocin Suchoczin 199 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 42 Kr Polska
POL Zakroczym COA.svg Zakroczym Zakroczim 292 płocki wyszogrodzki (Wyszogrod) 69 Kr Polska
POL Lipno COA.svg Lipno Lipno 488 płocki lipnowski (Lipno) 88 Kr Polska
POL gmina Bobrowniki (powiat lipnowski) COA.svg Bobrowniki Bobrownik 100 płocki lipnowski (Lipno) 61 Kr Polska
POL Dobrzyń nad Wisłą COA.svg Dobrzyń nad Wisłą Dobrzyn an der Weichsel 830 płocki lipnowski (Lipno) 162 Kr Polska
POL Nekla COA.svg Dobrzyń nad Drwęcą Dobrzyn an der Drewenz 150 płocki lipnowski (Lipno) 43 Sz Polska
POL gmina Kikół COA.svg Kikół Kikol 200 płocki lipnowski (Lipno) 64 Sz Polska
POL Rypin COA.svg Rypin Rypin 250 płocki lipnowski (Lipno) 72 Kr Polska
POL Skępe COA.svg Skępe Skompe 320 płocki lipnowski (Lipno) 85 Sz Polska

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Holsche A C. von: Geographie und Statistik von West-, Süd- und Neu-Ostpreussen, nebst einer kurzen Geschichte des Königreichs Polen bis zu dessen Zertheilung.
  2. Holsche A C. von: Geographie und Statistik von West-, Süd- und Neu-Ostpreussen, nebst einer kurzen Geschichte des Königreichs Polen bis zu dessen Zertheilung.
  3. Dym = wiejska chałupa lub zagroda, stanowiące podstawę do obliczania świadczeń podatkowych
  4. Kr = miasto królewskie; Sz = miasto szlacheckie

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Sebastian Haffner: Prusy bez legendy: Zarys dziejów. Warszawa: Oficyna Historii XIX i XX wieku, 1996. ISBN 83-905989-3-0.
  • Jan Wasicki: Ziemie Polskie Pod Zaborem Pruskim: Prusy Nowowschodnie (Neuostpreussen), 1795-1806, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Wydział Historii i Nauk Społecznych, Prace Komisji Historycznej, Vol. XX, Part 1, Praca Wydana z Zasiłku Polskiej Akademii Nauk, Poznań 1963, p. 238, Zł.62