Brańsk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Brańsk
Plan miasta Brańsk
Plan miasta Brańsk
Herb
Herb Brańska
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat bielski
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 18 stycznia 1493
Burmistrz Czesław Sokołowski
Powierzchnia 32,43 km²
Populacja (30.06.2012)
• liczba ludności
• gęstość

3878[1]
119,58 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 85
Kod pocztowy 17-120
Tablice rejestracyjne BBI
Położenie na mapie gminy Brańsk
Mapa lokalizacyjna gminy Brańsk
Brańsk
Brańsk
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Brańsk
Brańsk
Ziemia 52°44′44″N 22°50′00″E/52,745556 22,833333Na mapach: 52°44′44″N 22°50′00″E/52,745556 22,833333
TERC
(TERYT)
3202603021
Urząd miejski
Rynek 8
17-120 Brańsk
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Brańsk w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP

Brańskmiasto i gmina w województwie podlaskim, w powiecie bielskim; jest ponadto siedzibą władz wiejskiej gminy Brańsk. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa białostockiego.

Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[2].

Według danych z 30 czerwca 2012[1] miasto liczyło 3878 mieszkańców.

Położone jest na Równinie Bielskiej, nad rzeką Nurzec, przy trasie z Warszawy do Bielska Podlaskiego i Białowieży. Sąsiaduje z gminą Rudka.

Struktura powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 2002[3] Brańsk ma obszar 32,43 km², w tym:

  • użytki rolne: 66%,
  • użytki leśne: 27%.

Miasto stanowi 2,34% powierzchni powiatu.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2012[1]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 3 878 100 1 953 50,37 1 925 49,63
powierzchnia 32,43 km²
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
119,58 60,22 59,36

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miasta pochodzi od rzeki Bronki. W pobliżu miasta znajdują się stanowiska kultury amfor kulistych. W X/XI w. istniał w Brańsku gród obronny w miejscu zwanym dzisiaj Zamczyskiem.

Wiek XIII[edytuj | edytuj kod]

Na uroczysku „Kumat” we wschodniej części miasta 23 czerwca 1264 wojska polskie księcia Bolesława Wstydliwego stoczyły zwycięską bitwę z Jaćwingami pod dowództwem Komata.

Wiek XIV[edytuj | edytuj kod]

W 1366 król Kazimierz Wielki przekazał te ziemie Litwie. Przez pewien czas należał on do posiadłości księcia mazowieckiego Janusza I Starszego.

Wiek XV[edytuj | edytuj kod]

Od 1413 miasto wchodziło w skład województwa trockiego. W roku 1430 wzmiankowane jako Bransko. W latach ok. 1440–1444 należało przejściowo do księcia mazowieckiego Bolesława IV. Wtedy też prawdopodobnie miała miejsce lokacja na prawie chełmińskim i powstanie parafii rzymskokatolickiej (pierwsza wzmianka w roku 1446). Jako pierwsze miasto na Podlasiu, 18 stycznia 1493, Brańsk został lokowany na prawie magdeburskim przez wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka.

Wiek XVI[edytuj | edytuj kod]

Na XVI w. przypada szczyt rozwoju miasta. Mieszczanie handlowali zwłaszcza drewnem, w mniejszym stopniu zbożem. Od 1532 w mieście odbywały się sejmiki szlacheckie. W roku 1530 powstała szkoła parafialna. Działał tu także szpital i kościół przyszpitalny Świętego Ducha. W latach 1533–1556 starostwo brańskie było zarządzane przez faktorów królowej Bony, a następnie prawa do niego przeszły na króla Zygmunta Augusta. W 1569 na prośbę mieszczan król Zygmunt August włączył miasto do Korony. W 1591 pożar strawił połowę miasta.

Wiek XVII[edytuj | edytuj kod]

W 1628 sąd ziemski skazał na śmierć 26 banitów trudniących się przez ponad rok rozbojami. Stąd powstało przekleństwo: „A bodaj cię kat brański oprawił”. W 1652 miasto dotknęła epidemia. W latach 1653–1670 starostą brańskim był Bogusław Radziwiłł. Na ten czas datują się wielkie zniszczenia miasta przez wojska polskie, szwedzkie, siedmiogrodzkie, tatarskie i szczególnie moskiewskie w styczniu 1660.

Wiek XVIII[edytuj | edytuj kod]

W 1761, na tutejszym sejmiku został wybrany na posła na sejm walny ostatni król Polski Stanisław Poniatowski.

Pod zaborami[edytuj | edytuj kod]

Brańsk 1804

Brańsk najpierw znajdował się pod zaborem pruskim, a następnie, po traktacie w Tylży w 1807 – pod zaborem rosyjskim. W Brańsku powstała w XIX wieku duża społeczność żydowska. Społeczność żydowska już w 1820 uniezależniła się i utworzyła własny kahał. W 1807 roku Żydzi stanowili 7% ludności Brańska. 90 lat później według spisu z 1897 roku, wśród 4087 mieszkańców Żydzi stanowili 58%. Aż 89% ówczesnych żydowskich mieszkańców Brańska przybyło spoza powiatu bielskiego. Byli to w większości uciekinierzy z Rosji, zwani "Litwakami"[4]. W styczniu 1826 doszło tutaj do jedynego w Polsce większego wystąpienia dekabrystów, kiedy to żołnierze miejscowego batalionu saperów Samodzielnego Korpusu Litewskiego odmówili złożenia przysięgi na wierność rosyjskiemu carowi. Do kolejnych wystąpień zbrojnych dochodziło w czasie powstania listopadowego – przez Brańsk przemaszerował w drugiej połowie maja 1831 w drodze na Litwę 700-osobowy korpus pułkownika Dezyderego Chłapowskiego. W 1839 odebrano kościół unitom i przekształcono go w prawosławną cerkiew. W trakcie powstania styczniowego miały miejsce wystąpienia zbrojne. Do dużych zniszczeń miasta doszło w czasie I wojny światowej.

II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

W 1919 miasto powróciło w granice państwa polskiego. W dniach 30 i 31 lipca 1920 odbyła się tu bitwa w czasie wojny polsko-bolszewickiej.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

10 września 1939 do Brańska wkroczył oddziały niemieckie gen. mjr Schaala. Na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow 24 września 1939 do Brańska wkroczyła Armia Czerwona. W czasie wojny miasto zostało zniszczone w 35%. Po ataku Niemiec na Związek Radziecki w 1941 wiele osób z terenu miasta (głównie Żydzi, którzy na początku zostali umieszczeni w getcie) zostało zgładzonych w obozie w Treblince. Brańsk został zajęty przez Armię Czerwoną 1 sierpnia 1944.

Po II wojnie światowej[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu wojny miasto zaczęło powoli się rozwijać: rozpoczęto odbudowę zniszczonych obiektów, w tym kościoła, a także stworzono gminę Brańsk. 15 marca 1947 Brańsk został opanowany przez partyzantów 6 Brygady Wileńskiej AK kpt. Władysława Łukasiuka „Młota”, którzy rozbroili posterunek Milicji Obywatelskiej i rozstrzelali zastępcę komendanta do spraw politycznych, członka Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi i Polskiej Partii Robotniczej, a zarazem współpracownika UB.

W 1977 Brańsk zdobył główną nagrodę w ogólnopolskim konkursie „Mistrz Gospodarności”. Obecnie ośrodek handlowo-usługowy regionu rolniczego.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. Wniebowzięcia NMP
Kapliczka u zbiegu ulic Binduga i Kilińskiego
  • układ przestrzenny, 1493–XVIII w. (nr rej.:457 z 17.12.1979)
  • kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, 1859–1862 (nr rej.:680 z 9.12.1987)
  • dzwonnica z 1863 (nr rej.:681 z 9.12.1987)
  • kapliczka z figurą św. Piotra, ul. Binduga/Jana Kilińskiego, poł. XIX w. (nr rej.:535 z 29.12.1983)
  • cmentarz rzymskokatolicki, 1852 (nr rej.:A-75 z 27.10.1993)
  • cmentarz prawosławny, 1803 (nr rej.:A-79 z 17.12.1979)
  • cmentarz żydowski (nr rej.:A-76 z 20.10.1993)
  • drewniany dom, ul. Józefa Piłsudskiego 3, 1900 (nr rej.:675 z 22.12.1987)
  • zagroda, ul. Józefa Piłsudskiego 15, XVIII–XIX w. (nr.rej.:391 z 14.02.1977):
    • drewniany dom mieszkalny,
    • stodoła,
    • obora[5];
  • grodzisko z XI w.
  • drewniane koszary carskie z lat 1875–1890

Zabytki w okolicy[edytuj | edytuj kod]

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

W Brańsku działa Zespół Szkół Szkół im. Armii Krajowej, w skład którego wchodzi szkoła podstawowa, gimnazjum, liceum oraz zasadnicza szkoła zawodowa[6]. Na terenie placówki znajduje się także hala sportowa i pełnowymiarowe boisko piłkarskie.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Kościół Rzymskokatolicki[edytuj | edytuj kod]

Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny[edytuj | edytuj kod]

Transport[edytuj | edytuj kod]

W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:

Znane osoby[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 GUS-Główny Urząd Statystyczny (pol.). stat.gov.pl. [dostęp 2013-01-21].
  2. Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 12.
  3. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  4. Zbigniew Romaniuk, Zarys dziejów osadnictwa żydowskiego w Brańsku, „Ziemia Brańska”, T. 1, 1989, s. 21.
  5. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych - województwo podlaskie (pol.). 31 marca 2014.
  6. strona internetowa ZS im. Armii Krajowej w Brańsku.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]