Choroszcz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Choroszcz
Panorama z wzniesienia „Szubienica”
Panorama z wzniesienia „Szubienica”
Herb Flaga
Herb Choroszczy Flaga Choroszczy
Państwo  Polska
Województwo  podlaskie
Powiat białostocki
Gmina Choroszcz
gmina miejsko-wiejska
Aglomeracja białostocka
Prawa miejskie 1507
Burmistrz Robert Wardziński
Powierzchnia 16,79 km²
Wysokość 130-175 m n.p.m.
Populacja (30.06.2012)
• liczba ludności
• gęstość

5716[1]
340,44 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 85
Kod pocztowy 16-070
Tablice rejestracyjne BIA
Położenie na mapie gminy Choroszcz
Mapa lokalizacyjna gminy Choroszcz
Choroszcz
Choroszcz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Choroszcz
Choroszcz
Ziemia 53°08′35″N 22°59′08″E/53,143056 22,985556Na mapach: 53°08′35″N 22°59′08″E/53,143056 22,985556
TERC
(TERYT)
3202602014
Urząd miejski
ul. Dominikańska 2
16-070 Choroszcz
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Choroszcz w Wikisłowniku
Strona internetowa
Pałac Branickich

Choroszczmiasto w woj. podlaskim, w powiecie białostockim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Choroszcz. Położone nad rzeką Horodnianką. Jest zaliczane do aglomeracji białostockiej. Według danych z 30 czerwca 2012 miasto liczyło 5716 mieszkańców[2].

W mieście znajduje się odbudowana w latach 60. XX w. letnia rezydencja rodziny Branickich, obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych, zabytkowy park pałacowy, kościół i klasztor podominikański, cerkiew, 4 zabytkowe cmentarze oraz szpital psychiatryczny zlokalizowany na terenie dawnej fabryki kortów i sukna, należących do rodziny Moesów.

W Choroszczy zachował się unikatowy układ architektoniczny rynku i ulic dojazdowych.[potrzebne źródło]

Położone[edytuj | edytuj kod]

Miasto wchodzi w skład aglomeracji białostockiej. Leży na granicy Narwiańskiego Parku Narodowego. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. białostockiego.

Przez miasto przepływa rzeczka Horodnianka.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Choroszcz jest jednym z najstarszych w regionie osiedli miejskich. Jak wskazują badania archeologiczne, pierwsze ślady obecności człowieka na tym terenie pochodzą z okresu mezolitu. To tutaj w gęstej roszczy czyli puszczy znajdował się Święty Gaj. Wojny z XII i XIII w. na pograniczu polsko – jaćwiesko – ruskim nie wyludniły zupełnie puszcz. Bartnicy, smolarze, bobrownicy i drwale dostarczyli miód, smołę, wosk, potaż, drewno i inne dobra. Oni również nadali nazwy wielu miejscom takim jak: Przełajna Góra, Porosły, Izbiszcze, Złotoria czy Choroszcz.

W końcu XV w. Choroszcz z włością stała się własnością bojara z Kijowszczyzny, wojewody Iwana Chodkiewicza. Jego syn Aleksander gospodarzył w swych włościach z rozmachem, karczując puszczę, budując młyny, folusze, osadzając osadników z Rusi i Mazowsza. Z czasem w dobrach Chodkiewiczów powstały Ruszczany, Zastawie, Sienkiewicze, Barszczewo, Jeroniki, Żółtki, młyny młynarzy Dzikich w miejscowości Dzikie. W 1506 Aleksander nadał Choroszcz z włością klasztorowi w Supraślu. Mnisi wznieśli tu cerkiew i otaczali opieką duszpasterską ludność wiary greckiej. W 1533 Choroszcz powróciła do Chodkiewiczów. Dzięki staraniom Aleksandra w 1507 Choroszcz otrzymała od króla Zygmunta I prawa miejskie z obowiązkiem dostarczania drużyny zbrojnej na wypadek wojny.

W XVI wieku miasto rozwijało się intensywnie. Z połowy XVI w. pochodzą pierwsze wzmianki o osadnikach żydowskich. Choroszcz była wówczas centrum okolicznych dóbr, a trakty łączyły ją ze znaczniejszymi ośrodkami Podlasia. Odbywały się tu targi, odpusty, kwitło życie religijne. Pod koniec XVI wieku Choroszcz była miastem liczącym ok. 200 domów i 1 200 mieszkańców. W 1587 Anna Chodkiewiczówna wniosła w posagu dobra choroskie Pawłowi Pacowi. Ich spadkobiercą był Mikołaj Stefan Pac, wojewoda trocki i przyszły biskup wileński, który sprowadził w 1654 do Choroszczy zakon dominikanów.

Nie jest znany układ przestrzenny miasta w XVI i XVII wieku. Życie zapewne koncentrowało się w centrum, wokół rynku. Tu znajdował się kościół, klasztor, cerkiew i dwór Chodkiewiczów, w którym mógł również rezydować biskup wileński Stefan Mikołaj Pac. Wiek XVII zapisał się tragicznie w historii kraju – wojny, epidemie i pożary nie ominęły Choroszczy. Pożar w 1683 doszczętnie zniszczył miasto – spłonęło 600 domów, klasztor, kościół i cerkiew. W 1703 Choroszcz wraz z przyległymi wsiami została odkupiona przez Stefana Mikołaja Branickiego z rąk generała Jerzego Mniszcha. Do upadku miasta przyczynił się kolejny pożar w 1707.

W 1709 dobra choroskie przeszły na własność hetmana wielkiego koronnego Jana Klemensa Branickiego. Miejscowość ta była na tyle urokliwa, że hetman przez wiele lat z nakładem ogromnych kosztów budował letnią rezydencję. Obok budowanego z rozmachem zespołu Branicki ufundował murowany barokowy kościół z klasztorem dominikanów. Ufundował również szpital – przytułek i unicką cerkiew. Wtedy też zapewne powstał folwark dworski. Ówczesny rynek miejski okalały kościół, klasztor, ratusz z 6 kramami kupców żydowskich, bożnica z żydowską szkołą. W 1771 miasto liczyło 126 posesji, z czego 43 należały do Żydów. Najpopularniejszy trunek tamtej epoki – piwo, produkowało w Choroszczy 15 browarów.

Po śmierci hetmana dobra choroskie z majątkiem Rogowo otrzymała w dożywocie księżna Izabella Branicka. Do III rozbioru Choroszcz należała do powiatu grodzieńskiego w województwie trockim i stanowiła enklawę w województwie Podlaskim. Po III rozbiorze znalazła się w zaborze pruskim, a po pokoju w Tylży w 1807 weszła do zaboru rosyjskiego. Spis pruski w końcu XVIII wieku wykazał: „584 mieszkańców, w tym 156 Żydów, 122 domy, 4 ulice, 9 szynków, 8 browarów, 8 gorzelni, 7 duchownych, 4 urzędników policyjnych i 1 oddział z regimentu Bośniaków von Gunthera – 6 mężczyzn”.

Po śmierci księżnej Branickiej dobra choroskie w części nabyła rodzina Komarów, a część włączono do posiadłości Potockich, którzy wkrótce sprzedali je Tadeuszowi Mostowskiemu. Zalążek manufaktury tekstylnej w majątku hrabiny Mostowskiej dał w 1840 początek największej w regionie fabryce sukienniczo – kapeluszniczej i przemysłowej karierze miasteczka. Wraz z rozwojem fabryki zmieniła się również struktura narodowa i wyznaniowa Choroszczy. W 1886 z ogólnej liczby 1512 mieszkańców 765 było wyznania mojżeszowego, ponad 300 katolików, ok. 200 ewangelików (specjalistów niemieckich pracujących w fabryce) i ok. 200 prawosławnych. Miasteczko fabryczne, funkcjonujące niezależnie od miasta posiadło 20 budynków produkcyjnych, 11 budynków mieszkalnych, szkołę, piekarnię, 2 sklepy, aptekę i zbór ewangelicki.

W 1839 w ramach restrykcji za udział w powstaniu listopadowym uległ kasacji Zakon Dominikanów. Po powstaniu styczniowym w murach klasztoru znalazła się rosyjska szkoła, zamieszkiwał tu także proboszcz parafii prawosławnej. W 1865 rozebrano drewnianą cerkiew. Nową (istniejącą obecnie) wyświęcono w 1878.

Położone nieopodal Choroszczy wzgórze, zwane „Szubienicą” było miejscem kaźni 11 powstańców z 1863, a przy drodze na Zastawie „carscy” zabili 3 powstańców. Dzięki staraniom społeczności choroskiej w latach 1913-1924 wzniesiono kaplicę na choroskim cmentarzu, a w 1989 na wspomnianym wzgórzu nastąpiło uroczyste odsłonięcie pomnika.

Wybuch I wojny światowej był kresem działalności fabryki. Z 5000 mieszkańców sprzed I wojny światowej w 1921 zamieszkiwało w Choroszczy tylko 2405 osób. Lata międzywojenne to nowy etap w historii miasta. Dzięki inicjatywie dr Zygmunta Brodowicza na terenie byłej fabryki utworzony został w 1930 szpital psychiatryczny, który do dnia dzisiejszego odgrywa w życiu miasta ogromną rolę.

Okres II wojny światowej był tragiczny. W czasie okupacji sowieckiej w latach 1939-1941 wywieziono część pacjentów szpitala w głąb Rosji. W 1941 Choroszcz zajęli hitlerowcy, którzy w pobliskim lesie w Nowosiółkach rozstrzelali chorych i ułomnych (464 osoby). Masowe groby w Nowosiółkach kryją 4000 ofiar: cywilów, partyzantów, wielu księży i zakonnic, zamordowanych w latach 1941-1944. Ludność żydowska miasta została przesiedlona do getta w Białymstoku, skąd w listopadzie 1943 została wysłana do komór gazowych w Treblince. Lata powojenne przyniosły Choroszczy odbudowę letniej rezydencji Branickich, w której znajduje się obecnie Muzeum Wnętrz Pałacowych

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Jeden z budynków dawnej fabryki sukna i kortów Augusta Moesa

Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa[3]:

  • zespół pałacowy Branickich – ob. Muzeum Wnętrz Pałacowych.
    • pałac, 2 poł. XVIII w., przebudowany po 1956 r., nr rej.: 41 (47) z 22.03.1956
    • park, 1725-63, przekomponowany w 2. poł. XIX w., nr rej.: 42 (48) z 22.03.1956 oraz A-30 z 24.09.2002
  • Zespół Fabryki Sukna i Kortów Augusta Moesa – ob. szpital psychiatryczny, k. XIX w. – po 1900 r., nr rej.: 521 z 20.07.1984:
    • 12 budynków fabrycznych
    • wieża ciśnień
    • brama wjazdowa
Fabryka wznoszona w miejscu folwarku dawnych dóbr Branickich, po kupieniu ich przez Fryderyka Moesa w 1843 r. Zachowane pawilony fabryczne wznoszone w latach 1890-1910. Wszystkie urządzenia fabryczne wywiezione z Choroszczy w 1915 r.
  • kaplica cmentarna pw. Zmartwychwstania Pana Jezusa, ul. Piaskowa, 1921 r., nr rej.: A-396 z 28.03.1988
  • cmentarz żydowski, pocz. XIX w., nr rej.: A-86 z 28.12.1988

Pozostałe zabytki:

  • rynek otoczony XIX-wiecznymi kamienicami
  • kapliczka z figurą św. Jana Nepomucena (XVIII w.)

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2012[1]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 5 716 100 2890 50,56 2826 49,44
powierzchnia 16,79 km²
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
340,44 172,13 168,31
  • Wykres liczby ludności miasta Choroszcz od 1580:

Imprezy cykliczne[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Miejsce Data
Narwiański Bieg Narciarski
Choroszczańska Masa Krytyczna Plac Brodowicza Ostatni piątek miesiąca 18:00
Urodziny Hetmanowej Branickiej Pałac Branickich
Marsz z flagą z okazji Dnia Flagi Rzeczypospolitej 2 maja
Międzynarodowa Noc Muzeów Pałac Branickich
Dni Choroszczy Czerwiec
Jarmark Dominikański Park Pałacowy Pierwsza niedziela sierpnia
Święto Wojska Polskiego 15 sierpnia
Jam Session w Stajni (Koncert muzyczny) Jeden z budynków dawnej fabryki sukna i kortów Augusta Moesa Ostatnia sobota sierpnia
Święto Niepodległości Rynek 11 listopada 11 Listopada
Choroszczańskie Dyktando Miejsko-Gminne Centrum Kultury Listopad


Edukacja[edytuj | edytuj kod]

  • Przedszkole Samorządowe w Choroszczy im. Jana Pawła II
  • Szkoła Podstawowa w Choroszczy im. Henryka Sienkiewicza
  • Publiczne Gimnazjum im. kardynała Stefana Wyszyńskiego
  • Liceum Ogólnokształcące

Turystyka i Sport[edytuj | edytuj kod]

W Choroszczy istnieje klub piłkarski Narew Choroszcz występujący w rozgrywkach organizowanych przez Podlaski Związek Piłki Nożnej – obecne występuje w najniższym poziomie rozgrywkowym - w A-klasie. Istnieją także 3 drużyny występujące na co dzień w rozgrywkach ligi gminnej: LZS Choroszcz, Rajkom Choroszcz i Lambada Choroszcz.

Od 31 Sierpnia 2012 w Choroszczy odbywa się masa krytyczna.

Obiekty sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • Stadion
  • Orlik 2012 - Boisko wielofunkcyjne, boisko do piłki nożnej
    • W sezonie zimowym na boisku wielofunkcyjnym działa tzn. "Biały Orlik" wraz z lodowiskiem. Biały Orlik jest jedynym takim obiektem w województwie.
  • Hala gimnastyczna w Zespole Szkół w Choroszczy

Szlaki rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Długość Trasa
szlak turystyczny niebieski Obwodnica rowerowa NPN 90 km Choroszcz - Baciuty - Suraż - Łapy - Kurowo - Tykocin - Złotoria - Choroszcz.
szlak turystyczny niebieski Szlak Włókniarzy 60 km Fasty - DzikieŻółtki – Choroszcz – KościukiNiewodnica KościelnaTołczeDobrowodaBojarySurażZawykiDoktorceStrabla
szlak turystyczny zielony Szlak Światowida 17.8 km Białystok - Krupniki - Choroszcz - Konowały - Kruszewo

Szlaki Piesze[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Długość Trasa
szlak turystyczny zielony im. Zygmunta Glogera 48 km Białystok (Starosielce) - Krupniki - Sienkiewicze - Choroszcz - Ruszczany - Rogówek - Rogowo - Pańki - Rzędziany - Leśniki - Saniki - Tykocin - Łopuchowi - Jeżewo Nowe - Jeżewo Stare

Transport[edytuj | edytuj kod]

S8 Widok z wiaduktu przy Mickiewicza

Przez miasto przechodzą drogi:

12 września 2012 został otwarty odcinek drogi ekspresowej Jeżewo StareBiałystok odcinek ten wynosi 24.5 km

Planowane[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Do Choroszczy można dojechać linią nr 103 którą operuje Komunalny Zakład Komunikacyjny w Białymstoku. Choroszcz znajduje się około 6 km od granic Białegostoku i 13 km od centrum. Do Choroszczy można także dojechać autobusami niskopodłogowymi które służą m.in. do przewozu osób niepełnosprawnych. Białostocka komunikacja miejska wyróżnia się prowadzeniem mobilnego systemu informacji o rozkładzie jazdy, który jest dostępny także dla osób niewidomych i słabowidzących – Ginger.

Media[edytuj | edytuj kod]

Prasa[edytuj | edytuj kod]

  • Gazeta w Choroszczy
  • Głos Choroszczy

Choroszczański portal internetowy[edytuj | edytuj kod]

Główne instytucje publiczne w Choroszczy[edytuj | edytuj kod]

Zespół Szkół w Choroszczy
  • Bank Spółdzielczy w Białymstoku oddział w Choroszczy
  • Miejsko-Gminna Biblioteka Publiczna
  • Gminne Centrum Informacji
  • Miejsko-Gminne Centrum Kultury
  • Poczta
  • Posterunek policji
  • Ochotnicza Straż Pożarna
  • Szpital Psychiatryczny
  • Elektrociepłownia
  • Zespół Szkół w Choroszczy
  • Szkoła Podstawowa w Choroszczy
  • Przedszkole Samorządowe
  • Kościół św. Jana Chrzciciela i św. Szczepana
  • Cerkiew Opieki Matki Bożej

Główne Ulice[edytuj | edytuj kod]

Ciekawostka[edytuj | edytuj kod]

Podczas okupacji sowieckiej 1939-1941 w Choroszczy postawiono trzy pomniki Lenina, które zostały zburzone po usunięciu Armii Czerwonej z miasta w końcu czerwca 1941.[4].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]