Województwo podlaskie
| województwo podlaskie | |||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||
województwo podlaskie na mapie Polski |
|||||||||||||||||||
| Siedziba wojewody Siedziba sejmiku |
|||||||||||||||||||
| Urząd Wojewódzki | Białystok, ul. Mickiewicza 3 |
||||||||||||||||||
| Wojewoda | Maciej Żywno | ||||||||||||||||||
| Urząd Marszałkowski | Białystok, ul. Wyszyńskiego 1 |
||||||||||||||||||
| Marszałek | Jarosław Dworzański | ||||||||||||||||||
| Powierzchnia | 20 187,01 km² | ||||||||||||||||||
| Ludność | 1 192 660[1] mieszk. (2008) |
||||||||||||||||||
| Gęstość zaludnienia | 59[1] mieszk./km² | ||||||||||||||||||
| Urbanizacja | 59,5% | ||||||||||||||||||
| Tablica rejestracyjna | B | ||||||||||||||||||
| TERYT | 20 | ||||||||||||||||||
| Kod ISO | PL-PD | ||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||
| Adres urzędu wojewódzkiego |
ul. Mickiewicza 3 15-213 Białystok |
||||||||||||||||||
| Podlaski Urząd Wojewódzki | |||||||||||||||||||
| Oficjalna strona województwa podlaskiego | |||||||||||||||||||
Województwo podlaskie – jednostka podziału administracyjnego Polski, jedno z 16 województw. Położone jest w północno-wschodniej części kraju, w geograficznym środku Europy. Przez jego środek przepływa Narew. Stolicą jest Białystok.
Utworzone w 1999 roku z województw poprzedniego podziału administracyjnego:
- białostockiego (w całości)
- łomżyńskiego (oprócz 5 zachodnich gmin powiatu ostrowskiego)
- suwalskiego (tylko gminy powiatów: augustowskiego, sejneńskiego i suwalskiego z miastem Suwałki)
Atutem tego województwa jest w niewielkim stopniu skażone środowisko, z fragmentami pierwotnej puszczy białowieskiej oraz unikalnymi bagnami w dolinie Biebrzy i rozlewiskami Narwi. Region ma charakter rolniczy, lecz coraz większą rolę zaczyna odgrywać turystyka. Wyróżnikiem jest także wielokulturowość i wielowyznaniowość jego mieszkańców.
Spis treści |
[edytuj] Geografia
| Dane szczegółowe | ||
| Wsie | 3271 | |
| Sołectwa | 3307 | |
| Gminy | 118 | |
| Miasta | 39 | |
| Powiaty | 17 | |
| Użytki rolne | 1 200 600 ha | |
| Gęstość dróg | 52,4 km/100 km² | |
| Dochód na mieszkańca |
1106 zł | |
| Stopa bezrobocia | 9,6% (czerwiec 2008) | |
[edytuj] Położenie
Województwo podlaskie znajduje się na terenie Niziny Podlaskiej, Pojezierza Suwalskiego i Niziny Mazowieckiej.
Województwo podlaskie graniczy z:
- Białorusią 260 km
- Litwą ok. 100 km
- województwem lubelskim
- województwem mazowieckim
- województwem warmińsko-mazurskim
[edytuj] Geografia historyczna
Obszar województwa podlaskiego nie pokrywa się z Podlasiem. Tworzy je:
- w 36% Podlasie
(większość powiatu białostockiego, powiat bielski, powiat hajnowski, powiat moniecki, część powiatu siemiatyckiego, część powiatu sokólskiego, wschodnia część powiatu wysokomazowieckiego)
- w 35% Pojaćwieska Suwalszczyzna
(powiat augustowski, północna część powiatu grajewskiego, część powiatu sokólskiego, powiat sejneński, powiat suwalski)
- w 20% Mazowsze: ziemia łomżyńska i ziemia wiska
(większość powiatu grajewskiego, powiat kolneński, powiat łomżyński, powiat zambrowski, zachodnia część powiatu wysokomazowieckiego, zachodnia część powiatu białostockiego)
- w 7% Polesie
(część powiatu siemiatyckiego)
- w 1% Ruś Czarna
(część powiatu siemiatyckiego)
Ponadto nie zawiera ono 42% Podlasia - części na południe od Bugu (są to ziemie od Węgrowa po Międzyrzec Podlaski
[edytuj] Miasta
W województwie podlaskim jest 40 miast, w tym 3 miasta na prawach powiatów. Miasta zostały uszeregowane według liczby mieszkańców. Podkreślone zostały siedziby powiatów ziemskich, a wytłuszczone siedziby powiatów grodzkich. Liczba ludności i powierzchnia wg GUS z 31 grudnia 2005 r.
Białystok – 294.830 (102 km²)
Suwałki – 69.268 (65,50 km²)
Łomża – 63.819 (32,71 km²)
Augustów – 30.384 (80,93 km²)
Bielsk Podlaski - 27.787 (26,88 km²)
Zambrów – 22.782 (19,02 km²)
Grajewo – 22.718 (18,93 km²)
Hajnówka – 22.159 (21,29 km²)
Sokółka – 18.945 (18,61 km²)
Łapy – 16.611 (11,90 km²)
Siemiatycze – 15.178 (36,25 km²)
Kolno – 10.772 (25,08 km²)
Mońki – 10.461 (7,66 km²)
Czarna Białostocka – 9.611 (14,28 km²)
Wysokie Mazowieckie – 9.279 (15,24 km²)
Wasilków – 8.872 (28,15 km²)
Dąbrowa Białostocka – 6.165 (22,64 km²)
Sejny – 5.971 (4,49 km²)
Choroszcz – 5.424 (16,79 km²)
Ciechanowiec – 4.923 (26,01 km²)
Supraśl – 4.554 (5,68 km²)
Brańsk – 3.800 (32,43 km²)
Michałowo - 3.621 (2,15 km²)
Szczuczyn – 3.576 (13,23 km²)
Knyszyn – 2.851 (23,68 km²)
Krynki - 2.709 (3,85 km²)
Czyżew - 2.670
Lipsk – 2.500 (4,97 km²)
Stawiski – 2.455 (13,28 km²)
Zabłudów – 2.396 (14,30 km²)
Szepietowo - 2.371 (1,96 km²)
Suchowola – 2.255 (25,95 km²)
Drohiczyn – 2.092 (15,68 km²)
Nowogród – 2.014 (20,55 km²)
Jedwabne – 1.908 (11,47 km²)
Tykocin – 1.906 (28,96 km²)
Goniądz – 1.903 (4,28 km²)
Rajgród – 1.677 (35,18 km²)
Kleszczele – 1.438 (46,71 km²)
Suraż – 980 (33,86 km²)
[edytuj] Podział administracyjny
[edytuj] Demografia
Dane z 30 czerwca 2008 r.[4]:
| Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
|---|---|---|---|---|---|---|
| jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
| populacja | 1 191 925 | 100 | 611 131 | 51,3 | 580 794 | 48,7 |
| powierzchnia | 20 187,01 km² | |||||
| gęstość zaludnienia (mieszk./km²) |
59,04 | 30,27 | 28,77 | |||
[edytuj] Religia
[edytuj] Gospodarka
W 2008 r. produkt krajowy brutto woj. podlaskiego wynosił 29,1 mld zł, co stanowiło 2,3% PKB Polski. Produkt krajowy brutto na 1 mieszkańca wynosił 73,0% średniej krajowej, co plasowało podlaskie na 14. miejscu względem innych województw[5].
Przeciętne miesięczne wynagrodzenie mieszkańca woj. podlaskiego w 1. kwartale 2011 r. wynosiło 3079,20 zł, co lokowało je na 10. miejscu względem wszystkich województw[6].
W końcu czerwca 2011 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w województwie obejmowała ok. 61,2 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 12,6% do aktywnych zawodowo[7].
[edytuj] Warunki naturalne
W rozległych lasach i puszczach (Puszcza Białowieska, Augustowska, Knyszyńska, Zielona), z których niektóre jako jedyne w Europie zachowały swój pierwotny charakter, można spotkać bogactwo unikatowej fauny i flory. Szata roślinna regionu jest niezwykle bogata i urozmaicona, co sprzyja bogactwu świata zwierząt. Spotkać tu można łosie, wilki, rysie i żubry żyjące w Puszczy Białowieskiej i Knyszyńskiej.
Krajobraz urozmaicony, ukształtowany na północy podczas zlodowacenia bałtyckiego, na pozostałym obszarze podczas zlodowacenia środkowopolskiego. Najwyższe wzniesienia występują na północy (Rowelska Góra - 298 m n.p.m.), gdzie dominuje krajobraz pagórkowaty pojezierny. Pojezierza: Zachodniosuwalskie, Wschodniosuwalskie, Ełckie) oraz sandrowy pojezierny (Równina Augustowska); w środkowej i południowej części przeważają równiny peryglacjalne (wysoczyzny: Kolneńska, Białostocka, Wysokomazowiecka, Drohiczyńska, Wzgórza Sokólskie, Międzyrzecze Łomżyńskie, Równina Bielska), urozmaicone wcinającymi się w nie kotlinami i dolinami rzek, na zachodzie leży skraj sandrowej Równiny Kurpiowskiej. Na powierzchni przeważają piaski, żwiry, gliny morenowe, a w dolinach i kotlinach rzek iły, piaski i torfy rzeczne.
Klimat w porównaniu z innymi regionami Polski jest bardziej surowy, a Suwałki, są nazywane "polskim biegunem zimna". Jest on pod silnym wpływem mas powietrza kontynentalnego; średnia roczna temperatura powietrza poniżej 7 °C, w części północno-wschodniej poniżej 6,5 °C. Jest to jeden z chłodniejszych obszarów w kraju (zimy najchłodniejsze w Polsce, poza górami, o temp. poniżej 5,5 °C); amplitudy temperatur powyżej 23 °C, większe niż przeciętne w kraju. Opady wynoszą średnio 550 mm na południu województwa, do 700 na północy. Z warunków klimatycznych wynika długi okres zalegania pokrywy śnieżnej (ponad 3 miesiące) oraz skrócony okres wegetacyjny roślin 190-205 dni.[potrzebne źródło]
Województwo podlaskie należy do najczystszych ekologicznie regionów Polski - najniższa emisja (poza województwem warmińsko-mazurskim) zanieczyszczeń pyłowych (5,4 tys. ton) i gazowych (23 tys. ton).[potrzebne źródło]
Bardzo niska gęstość zaludnienia 61 os./km², największe zaludnienie (poza miastami) w zachodniej i środkowej części województwa podlaskiego; w Białymstoku i okolicach mieszka 1/3 ludności; niższy od średniej krajowej stopień urbanizacji 57,8%; wyższy przyrost naturalny 1,2, ujemne saldo migracji (0,6);
Podlaskie jest województwem najbardziej zróżnicowanym w Polsce pod względem etnicznym i kulturowym. Od stuleci sąsiadują tu różne narodowości i wyznania. Poza ludnością polską mieszkają tu:
- Białorusini (ok. 48 tys.),
- Litwini (ok. 6 tys.),
- Tatarzy (ok. 0,5 tys.),
- Rosjanie,
- Ukraińcy,
- Romowie,
- Żydzi. [potrzebne źródło]
Występuje tu najliczniejsze w Polsce skupisko ludności prawosławnej (ok. 300 tys.)[potrzebne źródło], w Grabarce znajduje się ośrodek pielgrzymek prawosławnych (dane z 1999 roku).
[edytuj] Ochrona przyrody
Ochroną prawną objęto blisko 40% powierzchni województwa.[potrzebne źródło] 4 podlaskie parki narodowe - najstarszy w Polsce Białowieski Park Narodowy, a także o największej powierzchni czyli Biebrzański Park Narodowy. Dwa pozostałe parki narodowe to wigierski i narwiański.
Ochrona przyrody i środowiska naturalnego w województwie podlaskim obejmuje także 3 parki krajobrazowe, 85 rezerwatów przyrody oraz 2051 pomników przyrody.
- Białowieski Park Narodowy
- Biebrzański Park Narodowy
- Narwiański Park Narodowy
- Wigierski Park Narodowy
- Suwalski Park Krajobrazowy
- Park Krajobrazowy Puszczy Knyszyńskiej
- Łomżyński Park Krajobrazowy Doliny Narwi
87 rezerwatów przyrody oraz liczne obszary chronionego krajobrazu.
[edytuj] Transport
[edytuj] Drogowy
- Drogi ekspresowe: S8, S16, S19, S61
- Drogi krajowe: 8, 16, 19, 58, 61, 62, 63, 64, 65, 66
- Drogi wojewódzkie: 640, 645, 647, 648, 651, 652, 653, 655, 658, 659, 664, 668, 669, 670, 671, 673, 674, 676, 677, 678, 679, 681, 682, 685, 686, 687, 689, 690, 693
[edytuj] Zabytki
| Ta sekcja wymaga określenia jasnych kryteriów wyboru. Kryteria powinny być poparte źródłami, nie mogą naruszać zasady neutralnego punktu widzenia, należy też unikać próżnych wyrażeń takich jak "znani", "najlepsi" itd. Kryteria możesz omówić w dyskusji artykułu. Zobacz też: Zasady tworzenia list. |
Zabytki województwa (do uzupełnienia).
Średniowiecze
- Katedra św. Michała Archanioła i Jana Chrzciciela w Łomży (1504-1526)
Renesans
- Ruiny zamku w Tykocinie (XV w.)
- Pałac Wołłowiczów z 1610 r. w Pawłowiczach koło Sokółki (obecnie klasycystyczny)
- Monaster Zwiastowania Najświętszej Marii Panny w Supraślu (XVI-XVIII w.)
- Kościół Zwiastowania NMP w Krasnyborze (1584-89)
Barok
- Zespół Pałacowo-Parkowy Branickich w Białymstoku (XVII-XVIII w.)
- Kościół Jezuitów pw. św. Trójcy w Drohiczynie (1696 - 1709) z kolegium i klasztorem
- Kościół Benedyktynek pw. Wszystkich Świętych w Drohiczynie (1733-1738), projekt: Jakub Fontana
- Kościół Wniebowzięcia NMP pw. św. Michała wg projektu Karola Antoniego Baya (1719-1727)
- Klasztor dominikanów z kościołem Nawiedzenia NMP w Sejnach (1610-1619)
- Stary Kościół Farny w Białymstoku (1617-1626)
- Synagoga (1642) i Dom Talmudyczny w Tykocinie (XVIII w.)
- Klasztor karmelitów trzewiczkowych z kościołem Matki Bożej z Góry Karmel w Bielsku Podlaskim (poł. XVII w.)
- Pałac Branickich w Choroszczy (1752-1759)
- Kościół Świętej Trójcy w Tykocinie (1742-1750)
- Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Siemiatyczach (1719-1727)
- Kościół pw. świętych Józefa Oblubieńca i Antoniego Padewskiego z 1726 r. w Boćkach
- Obelisk upamiętniający łowy króla Augusta III Sasa z 1752 r. w Białowieży
- Klasztor dominikanów z kościołem św. Jana Chrzciciela i św. Szczepana Męczennika w Choroszczy (poł. XVIII w.)
- Zespół klasztorny O.O. Kapucynów w Łomży (1770-1798)
- Ratusz w Bielsku Podlaskim (1776-1780)
- Synagoga w Orli
- Klasztor Bernardynów w Tykocinie (1771-1791)
- Zespół klasztorny franciszkanów w Stawiskach (XVII – XIX w.)
Klasycyzm
- Bazylika pw. Narodzenia NMP i św. Mikołaja w Bielsku Podlaskim (1780)
- Sobór św. Mikołaja w Białymstoku (1843-1846)
- Kościół św. Anny w Kolnie (1834-1839)
- Konkatedra św. Aleksandra w Suwałkach (1825)
- Klasycystyczny dwór murowany w Małym Płocku (1835)
- Kościół św. Antoniego w Sokółce (1848)
- Cmentarz Katedralny w Łomży
- Synagoga w Kolnie (II poł. XVIII w.)
- Stara Poczta w Augustowie (1829)
Wiek XIX
- Pałac Paców w Dowspudzie z lat 1820-1827 w stylu neogotyckim (istnieje część)
- Pałac Lubomirskich w Białymstoku (II poł. XIX w.)
- Pałac Hasbacha w Białymstoku (koniec XIX w.)
- Pałac Buchholtzów w Supraślu (1892-1903)
- Zespół fabryczny Beckera w Białymstoku (XIX/XX w.)
- Ogrodzenie i brama cmentarza parafialno-komunalnego w Kolnie (1809)
- Kościół Parafialny w Kościół w Turośli (I poł. XIX w.)
- Kościół Parafialny w Kościół w Grabowie (I poł. XIX w.)
- Cmentarz żydowski w Kolnie (1817)
- Cmentarz żydowski w Stawiskach (I poł. XIX w.)
- Kościół pw. św. Wojciecha w Kościół w Porytem (I poł. XIX w.)
- Zespół poczty w Stawiskach (II ćw. XIX w.)
- Neobarokowa dzwonnica murowana przy kościele pw. św. Anny w Kolnie (1862)
- Zespół klasztorny SS. Benedyktynek w Łomży (1863 r.)
- Kościół Wniebowzięcia NMP w Łomży (1877)
- Cmentarz rzymskokatolicki w Porytem (II poł. XIX w.)
- Kościół Trójcy Przenajświętszej w Zambrowie (1879)
- Kościół Trójcy Przenajświętszej w Grajewie (1882)
- Kościół św. Jana Chrzciciela w Wysokiem Mazowieckim (1888)
- Gmach Seminarium w Łomży (1866)
- Ratusz w Łomży (1822-1823)
- Twierdza Osowiec z II poł. XIX w.
- Liczne zabytki przy ul. Dwornej w Łomży
- Dwór w Wojnówce
- Kanał Augustowski (1824-1839)
Wiek XX
- Bazylika Wniebowzięcia NMP w Białymstoku (1900-1905, neogotycka)
- Kościół św. Wojciecha w Białymstoku (1906-1912, neoromański)
- Kościół św. Rocha w Białymstoku (1926-1947, modernistyczny)
- Kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Augustowie (1905-1911, eklektyczny)
- Kościół Matki Boskiej Częstochowskiej i Świętego Kazimierza w Mońkach (1921-1935, neobarokowy)
- Teatr Dramatyczny w Białymstoku w stylu modernistycznym z lat 30. XX wieku
- Izba Skarbowa i Sąd Okręgowy przy ul. Mickiewicza w Białymstoku z lat 30. XX wieku
- Dom Leśnika w Hajnówce im. J. Piłsudskiego z 1935 r. w stylu modernistycznym
- Łaźnia w Hajnówce z 1937 r. w stylu modernistycznym
- Kościół Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Łapach (1918-1927, neoromański}
- Dom Ludowy im. Pierwszego Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego w Sokolem z 1937 r. połączenie elementów różnych stylów architektonicznych: modernizmu, tzw. stylu "narodowego" oraz tradycji regionalnego budownictwa drewnianego
- Oficerski Yacht Club w Augustowie (1934, modernistyczny)
- Dom Turysty w Augustowie (1939, modernistyczny)
- Cerkiew pw. Św. Trójcy w Hajnówce z 1981 r. wg projektu Aleksandra Grygorowicza
[edytuj] Nauka i oświata
[edytuj] Państwowe uczelnie wyższe
- Uniwersytet w Białymstoku
- Politechnika Białostocka
- Uniwersytet Medyczny w Białymstoku
- Państwowa Wyższa Szkoła Informatyki i Przedsiębiorczości w Łomży
- Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Suwałkach
[edytuj] Niepubliczne uczelnie wyższe
- Wyższa Szkoła Administracji Publicznej w Białymstoku
- Wyższa szkoła Menedżerska
- Wyższa Szkoła Ekonomiczna w Białymstoku
- Niepaństwowa Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Białymstoku
- Wyższa Szkoła Kosmetologii i Ochrony Zdrowia w Białymstoku
- Wyższa Szkoła Matematyki i Informatyki Użytkowej w Białymstoku
- Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania w Białymstoku
- Wyższa Szkoła Agrobiznesu w Łomży
- Wyższa Szkoła Zarządzania i Przedsiębiorczości im. Bogdana Jańskiego w Łomży
- Nadbużańska Szkoła Wyższa w Siemiatyczach
- Wyższa Szkoła Wychowania Fizycznego i Turystyki w Białymstoku
- Wyższa Szkoła Suwalsko-Mazurska w Suwałkach
- Wyższa Szkoła Służby Społecznej im. ks. F. Blachnickiego w Suwałkach
[edytuj] Seminaria duchowne
- Archidiecezjalne Wyższe Seminarium Duchowne w Białymstoku
- Wyższe Seminarium Duchowne w Drohiczynie
- Wyższe Seminarium Duchowne w Łomży
[edytuj] Historia
Województwo podlaskie, jakkolwiek w niewielkim stopniu pokrywało się z aktualnym obszarem, istniało pod tą nazwą także w latach 1513-1795 (Województwo podlaskie (I Rzeczpospolita)) i 1816-1837. Poniżej jednostki administracyjne istniejące dawniej na obszarze aktualnego województwa podlaskiego.
[edytuj] Wiek XX
Polska Rzeczpospolita Ludowa / III Rzeczpospolita
- Województwo białostockie (1945–1998)
- Województwo suwalskie (1975-1998)
- Województwo łomżyńskie (1975-1998)
II wojna światowa
- Bezirk Bialystok (1941-1945)
- Obwód białostocki (BSRR) (1939-1945)
II Rzeczpospolita
- Województwo białostockie (II Rzeczpospolita) (1919–1939)
I wojna światowa
- Ober-Ost, Bialystok-Grodno District (1915-1919)
[edytuj] Wiek XIX
Imperium rosyjskiego
- Gubernia grodzieńska (1842-1915)
- Obwód białostocki (Rosja) (1807-1842)
Królestwo Polskie (kongresowe)
- Gubernia łomżyńska (1867–1915)
- Gubernia suwalska (1867–1915)
- Gubernia augustowska (1837-1866)
- Województwo augustowskie (1816–1837)
Księstwo Warszawskie
- Departament łomżyński (1807–1815)
Królestwo Prus
- Prusy Nowowschodnie - departament białostocki (1795-1807)
[edytuj] Wiek XII - Wiek XV
Wielkiego Księstwa Litewskiego
- Województwo podlaskie (I Rzeczpospolita) (1513–1795)
- Województwo trockie (1413-1793)
- Księstwo trockie
- Księstwo Litewskiego
Królestwa Polskiego
Księstwo Halicko-Wołyńskie
[edytuj] Wiek X
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2008 r.. „Informacje i opracowania statystyczne”, 2008. Ireneusz Budzyński – kierujący. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507 (pol.). [dostęp 2008-08-13].
- ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym.. „Informacje i opracowania statystyczne”, 2008. Lucyna Nowak – kierujący. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1734-6118 (pol.). [dostęp 2008-10-29].
- ↑ : GUS, Rocznik demograficzny 2008, s. 545.
- ↑ Lucyna Nowak, Joanna Stańczyk, Agnieszka Znajewska: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2007 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2008. ISSN 1734-6118. (pol.)
- ↑ Rocznik Statystyczny Województw 2010 (wybrane tablice). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-02-07, s. 86-87. ISSN 1230-5820.
- ↑ Obwieszczenie Prezesa Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 30 maja 2011 r. (M.P. z 2011 r. Nr 45, poz. 510)
- ↑ Bezrobotni oraz stopa bezrobocia wg województw, podregionów i powiatów (Stan na koniec czerwca 2011 r.). Główny Urząd Statystyczny, 2011-07-26. [dostęp 2011-08-21].
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Wrota Podlasia - Podlaski Portal Informacyjny - oficjalny portal Województwa Podlaskiego - prowadzony przez Urząd Marszałkowski Województwa Podlaskiego
|
|||||||