Brańsk
![Ziemia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
miasto i gmina | |||
![]() Kościół Wniebowzięcia NMP | |||
| |||
Państwo | |||
---|---|---|---|
Województwo | |||
Powiat | |||
Prawa miejskie | |||
Burmistrz |
Agata Puchalska | ||
Powierzchnia |
32,43 km² | ||
Populacja (31.12.2017) • liczba ludności • gęstość |
|||
Strefa numeracyjna |
85 | ||
Kod pocztowy |
17-120 | ||
Tablice rejestracyjne |
BBI | ||
Położenie na mapie powiatu bielskiego ![]() | |||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||
Położenie na mapie województwa podlaskiego ![]() | |||
![]() | |||
TERC (TERYT) |
2003021 | ||
SIMC |
0922745 | ||
Urząd miejski Rynek 817-120 Brańsk | |||
Strona internetowa | |||
BIP |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/0_-_PLAN_MIASTA_BRA%C5%83SK_-_LIPIEC_-_2012.jpg/240px-0_-_PLAN_MIASTA_BRA%C5%83SK_-_LIPIEC_-_2012.jpg)
Brańsk – miasto i gmina we wschodniej Polsce, w województwie podlaskim, w powiecie bielskim.
Brańsk jest siedziba władz wiejskiej gminy Brańsk, a także rzymskokatolickiej parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny[3].
Brańsk uzyskał lokację miejską w 1440 roku[4]. W latach 1969–1972 miasto było siedzibą władz gromady Brańsk. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa białostockiego.
Był miastem królewskim Korony Królestwa Polskiego[5] w starostwie brańskim w ziemi bielskiej województwa podlaskiego w 1795 roku[6]. Miejsce obrad sejmików ziemi bielskiej od XVI wieku do pierwszej połowy XVIII wieku[7].
Według danych z 1 stycznia 2018 Brańsk liczył 3 785 mieszkańców[1].
Położone jest na Równinie Bielskiej, nad rzeką Nurzec, przy trasie z Warszawy do Bielska Podlaskiego i Białowieży.
Struktura powierzchni
[edytuj | edytuj kod]Według danych z 2002[8] Brańsk ma obszar 32,43 km², w tym:
- użytki rolne: 66%,
- użytki leśne: 27%.
Miasto stanowi 2,34% powierzchni powiatu.
Demografia
[edytuj | edytuj kod]Według Powszechnego Spisu Ludności z 1921 roku miasto zamieszkiwało 3.739 osób, wśród których 1.474 było wyznania rzymskokatolickiego, 100 prawosławnego a 2.165 mojżeszowego. Jednocześnie 1.530 mieszkańców zadeklarowało polską przynależność narodową, 32 białoruską, 2.165 żydowską a 12 rosyjską. Było tu 493 budynków mieszkalnych[9].
Według danych z 31 grudnia 2017 r.[10] miasto miało 3785 mieszkańców. Dane z 31 grudnia 2017[10]:
Opis | Ogółem | Kobiety | Mężczyźni | |||
---|---|---|---|---|---|---|
jednostka | osób | % | osób | % | osób | % |
populacja | 3 785 | 100 | 1 901 | 50,22 | 1 884 | 49,78 |
powierzchnia | 32,43 km² | |||||
gęstość zaludnienia (mieszk./km²) |
116,71 | 58,62 | 58,09 |
- Piramida wieku mieszkańców Brańska w 2014 roku[11].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Nazwa miasta pochodzi od rzeki Bronki. W pobliżu miasta znajdują się stanowiska kultury amfor kulistych. W X/XI w. istniał w Brańsku gród obronny w miejscu zwanym dzisiaj Zamczyskiem.
Wiek XIII
[edytuj | edytuj kod]Na uroczysku „Kumat” we wschodniej części miasta 23 czerwca 1264 wojska polskie księcia Bolesława Wstydliwego stoczyły zwycięską bitwę z Jaćwingami pod dowództwem wodza Kumata (Komata)[12].
Wiek XIV
[edytuj | edytuj kod]W 1366 król Kazimierz Wielki przekazał te ziemie Litwie. Przez pewien czas należał on do posiadłości księcia mazowieckiego Janusza I Starszego.
Wiek XV
[edytuj | edytuj kod]Od 1413 miejscowość wchodziła w skład województwa trockiego. W roku 1430 wzmiankowane jako Bransko. W latach ok. 1440–1444 należało przejściowo do księcia mazowieckiego Bolesława IV. Wtedy też prawdopodobnie miała miejsce lokacja na prawie chełmińskim i powstanie parafii rzymskokatolickiej (pierwsza wzmianka w roku 1446). Jako pierwsze miasto na Podlasiu, 18 stycznia 1493, Brańsk został lokowany na prawie magdeburskim przez wielkiego księcia litewskiego Aleksandra Jagiellończyka[13].
Wiek XVI
[edytuj | edytuj kod]Na XVI w. przypada szczyt rozwoju miasta. Mieszczanie handlowali zwłaszcza drewnem, w mniejszym stopniu zbożem. Od 1532 w mieście odbywały się sejmiki szlacheckie. W roku 1530 powstała szkoła parafialna. Działał tu także szpital i kościół przyszpitalny Świętego Ducha. W latach 1533–1556 starostwo brańskie było zarządzane przez faktorów królowej Bony, a następnie prawa do niego przeszły na króla Zygmunta Augusta. Z 1558 pochodzi pierwsza wzmianka o brańskiej cerkwi prawosławnej. W okresie tym blisko połowę mieszkańców miasta stanowiła ludność ruska[14]. W 1569 na prośbę mieszczan król Zygmunt August włączył miasto do Korony. W 1591 pożar strawił połowę miasta.
Wiek XVII
[edytuj | edytuj kod]W 1628 sąd ziemski skazał na śmierć 26 banitów trudniących się przez ponad rok rozbojami. Stąd powstało przekleństwo: „A bodaj cię kat brański oprawił”. W 1633 na mocy postanowień unii brzeskiej cerkiew prawosławną przekazano parafii unickiej (greckokatolickiej)[14]. W 1652 miasto dotknęła epidemia. W latach 1653–1670 starostą brańskim był Bogusław Radziwiłł. Na ten czas datują się wielkie zniszczenia miasta przez wojska polskie, szwedzkie, siedmiogrodzkie, tatarskie i szczególnie moskiewskie w styczniu 1660.
Wiek XVIII
[edytuj | edytuj kod]W 1761, na tutejszym sejmiku został wybrany na posła na sejm walny przyszły król Polski Stanisław Poniatowski.
Pod zaborami
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Bransk_AGE_1804.jpg/240px-Bransk_AGE_1804.jpg)
Brańsk najpierw znajdował się pod zaborem pruskim, a następnie, po traktacie w Tylży w 1807 – pod zaborem rosyjskim. W Brańsku powstała w XIX wieku duża społeczność żydowska, która już w 1820 uniezależniła się i utworzyła własny kahał. W 1807 roku Żydzi stanowili 7% ludności Brańska. 90 lat później według spisu z 1897 roku, wśród 4087 mieszkańców Żydzi stanowili 58%. Aż 89% ówczesnych żydowskich mieszkańców Brańska przybyło spoza powiatu bielskiego. Byli to w większości uciekinierzy z Rosji, zwani litwakami[15]. W styczniu 1826 doszło tutaj do jedynego w Polsce większego wystąpienia dekabrystów, kiedy to żołnierze miejscowego batalionu saperów Samodzielnego Korpusu Litewskiego odmówili złożenia przysięgi na wierność rosyjskiemu carowi. Do kolejnych wystąpień zbrojnych dochodziło w czasie powstania listopadowego – przez Brańsk przemaszerował w drugiej połowie maja 1831 w drodze na Litwę 700-osobowy korpus pułkownika Dezyderego Chłapowskiego. W 1839 na mocy postanowień synodu połockiego cerkiew unicką przekazano parafii prawosławnej. Od 1842 miasto wchodziło w skład powiatu bielskiego w guberni grodzieńskiej[16]. W trakcie powstania styczniowego miały miejsce wystąpienia zbrojne. Do dużych zniszczeń miasta doszło w czasie I wojny światowej.
W 1919 miasto powróciło w granice państwa polskiego. W dniach 30 i 31 lipca 1920 odbyła się tu bitwa w czasie wojny polsko-bolszewickiej.
W 1929 r. miasto liczyło 3739 mieszkańców. Burmistrzem był Stanisław Kołoszko, komendantem Ochotniczej Straży Ogniowej Antoni Lubicki.
Był tu kościół rzymskokatolicki oraz cerkiew prawosławna, którą jednak w 1930 zamknięto i zburzono. Funkcjonował szpital PCK. Działał Związek Kupców, Związek Rzemieślników. Działały tu dwie mleczarnie, cztery młyny, cztery wiatraki[17].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Bra%C5%84sk_%281939%29.jpg/240px-Bra%C5%84sk_%281939%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Stra%C3%9Fenkampf_Bra%C5%84sk.jpg/240px-Stra%C3%9Fenkampf_Bra%C5%84sk.jpg)
10 września 1939 Brańsk zajęły oddziały niemieckie gen. mjr Schaala. Na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow 24 września 1939 do Brańska wkroczyła Armia Czerwona. W 1940 władze okupacyjne postawiły w Brańsku pomnik Lenina, zniszczony latem 1941[18][19].
Około godziny 18.00 w dniu 22 czerwca 1941 roku do Brańska wkroczyły czołowe oddziały niemieckie 263. Dywizji Piechoty i w ciągu godziny go opanowały. Oddziały radzieckie próbowały bezskutecznie odzyskać Brańsk, w związku z czym prowadziły kontrataki w nocy i nad ranem. W ich wyniku Brańsk został bardzo poważnie zniszczony[20].
Jesienią 1941 władze niemieckie utworzyły w Brańsku getto dla ludności żydowskiej[21]. Przez getto przeszło ok. 3 tys. Żydów[21]. W listopadzie 1942 zostało ono zlikwidowane. Jego mieszkańców wywieziono do getta w Bielsku Podlaskim, a stamtąd do obozu zagłady w Treblince[21].
Brańsk został zajęty przez Armię Czerwoną 1 sierpnia 1944. W czasie wojny miasto zostało zniszczone w 35%.
Po II wojnie światowej
[edytuj | edytuj kod]Po zakończeniu wojny miasto zaczęło powoli się rozwijać: rozpoczęto odbudowę zniszczonych obiektów, w tym kościoła, a także stworzono gminę Brańsk. 15 marca 1947 Brańsk został opanowany przez partyzantów 6 Brygady Wileńskiej AK kpt. Władysława Łukasiuka „Młota”, którzy rozbroili posterunek Milicji Obywatelskiej i rozstrzelali zastępcę komendanta do spraw politycznych, członka Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi i Polskiej Partii Robotniczej Eliasza Ostapczuka, a zarazem współpracownika UB.
W 1977 Brańsk zdobył główną nagrodę w ogólnopolskim konkursie „Mistrz Gospodarności”. Obecnie ośrodek handlowo-usługowy regionu rolniczego.
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- układ przestrzenny, 1493–XVIII w. (nr rej.:457 z 17.12.1979)
- kościół parafialny pod wezwaniem Wniebowzięcia NMP, 1859–1862 (nr rej.:680 z 9.12.1987)
- dzwonnica z 1863 (nr rej.:681 z 9.12.1987)
- kapliczka z figurą św. Piotra, ul. Binduga/Jana Kilińskiego, poł. XIX w. (nr rej.:535 z 29.12.1983)
- cmentarz rzymskokatolicki, 1852 (nr rej.:A-75 z 27.10.1993)
- cmentarz prawosławny, 1803 (nr rej.:A-79 z 17.12.1979)
- cmentarz żydowski (nr rej.:A-76 z 20.10.1993)
- drewniany dom, ul. Józefa Piłsudskiego 3, 1900 (nr rej.:675 z 22.12.1987)
- zagroda, ul. Józefa Piłsudskiego 15, XVIII–XIX w. (nr.rej.:391 z 14.02.1977):
- drewniany dom mieszkalny,
- stodoła,
- obora[22];
- grodzisko z XI w.
- drewniane koszary carskie z lat 1875–1890
Zabytki w okolicy
[edytuj | edytuj kod]- Domanowo – kościół pw. św. Doroty z XVII w. z dzwonnicą z tego samego okresu; pomnik na mogile żołnierzy Podlaskiej Brygady Kawalerii poległych we wrześniu 1939,
- Kalnica – park dworski z połowy XVIII w.,
- Klichy – kościół pw. Matki Bożej Wspomożenia Wiernych.
Edukacja
[edytuj | edytuj kod]W Brańsku działał Zespół Szkół Szkół im. Armii Krajowej, w skład którego wchodziła szkoła podstawowa, gimnazjum, liceum oraz zasadnicza szkoła zawodowa[23]. Na terenie placówki znajduje się także hala sportowa i pełnowymiarowe boisko piłkarskie. W roku szkolnym 2016/2017, po raz pierwszy w historii istnienia szkoły, z powodu braku chętnych nie utworzono 1 klasy liceum oraz 1 klasy zasadniczej szkoły zawodowej. Identyczna sytuacja wystąpiła w kolejnym roku oraz w 2018/2019. W związku z powyższym, a także z reformą szkolnictwa i likwidacją gimnazjów, z Zespołu Szkół pozostała tylko szkoła podstawowa. Sytuacja ta uległa zmianie rok później, kiedy to reaktywowano Liceum Ogólnokształcące, choć na razie z tylko jednym oddziałem.
Religia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Wniebowzi%C4%99cia_NMP_w_Bra%C5%84sku_7.jpg/240px-Ko%C5%9Bci%C3%B3%C5%82_Wniebowzi%C4%99cia_NMP_w_Bra%C5%84sku_7.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b2/Kapliczka_u_zbiegu_ulic_Binduga_i_Kili%C5%84skiego_w_Bra%C5%84sku_3.jpg/240px-Kapliczka_u_zbiegu_ulic_Binduga_i_Kili%C5%84skiego_w_Bra%C5%84sku_3.jpg)
- Parafia Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny
- Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP
- Cerkiew filialna św. Symeona Słupnika (ul. Tadeusza Kościuszki 2), zbudowana w latach 1997–2005, należąca do parafii Świętych Apostołów Piotra i Pawła w Maleszach.
Transport
[edytuj | edytuj kod]W mieście krzyżują się drogi krajowe i wojewódzkie:
- 66 Droga krajowa nr 66: Zambrów – Bielsk Podlaski – Połowce – granica państwa
- 681 Droga wojewódzka nr 681: Roszki-Wodźki – Łapy – Brańsk – Ciechanowiec
Znane osoby
[edytuj | edytuj kod]- Feliks Kopeć – podpułkownik kawalerii Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari, ofiara zbrodni katyńskiej
- Cezary Kosiński – polski aktor
- O. Kazimierz Lubowicki OMI – polski teolog, prorektor PWT we Wrocławiu
- Ignacy Kapica Milewski (zm. 1817) - twórca tzw. Kapicianów – tysięcy odpisów akt, a także Herbarza (wyd. Kraków 1870)[24]
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Bitwa pod Brańskiem
- Cerkiew św. Symeona Słupnika w Brańsku (drewniana)
- Mykwa w Brańsku
- Trzecia Synagoga w Brańsku
Sąsiednie gminy
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Polska w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2019-01-20] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
- ↑ Opis parafii na stronie diecezji
- ↑ Robert Krzysztofik, Lokacje miejskie na obszarze Polski. Dokumentacja geograficzno-historyczna, Katowice 2007, s. 21-22.
- ↑ Magazin für die neue Historie und Geographie Angelegt, t. XVI, Halle, 1782, s. 12.
- ↑ Karol de Perthées , Mappa Szczegulna Woiewodztwa Podlaskiego, 1795
- ↑ Wojciech Kriegseisen, Sejmiki Rzeczypospolitej szlacheckiej w XVII i XVIII wieku, Warszawa 1991, s. 32.
- ↑ Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset. regioset.pl. [dostęp 2010-09-14]. (pol.).
- ↑ Skorowidz miejscowości Rzeczypospolitej Polskiej: opracowany na podstawie wyników pierwszego powszechnego spisu ludności z dn. 30 września 1921 r. i innych źródeł urzędowych., t. T. 5, województwo białostockie, 1924, s. 19 .
- ↑ a b GUS-Główny Urząd Statystyczny. stat.gov.pl. [dostęp 2013-01-21]. (pol.).
- ↑ Brańsk w liczbach [online], Polska w liczbach [dostęp 2016-01-11] , liczba ludności na podstawie danych GUS.
- ↑ Adam Czesław Dobroński , Miasta województwa podlaskiego, Białystok 2014, s. 62, ISBN 978-83-64505-00-3 .
- ↑ Adam Czesław Dobroński , Miasta województwa podlaskiego, 2014, s. 61, ISBN 978-83-64-505-00-3 .
- ↑ a b Jerzy Hawryluk. Cerkiew ruska brańska. „Над Бугом і Нарвою”. 3-4 (31-32), 1997. Związek Ukraińców Podlasia. [dostęp 2017-07-10]. (pol.).
- ↑ Zbigniew Romaniuk, Zarys dziejów osadnictwa żydowskiego w Brańsku, „Ziemia Brańska”, T. 1, 1989, s. 21.
- ↑ J. Maroszek, Dzieje powiatu Wysokie Mazowieckie 1866-2006. Białystok 2008 r. s. 59.
- ↑ The 1929 Polish Business Directory Project [online], data.jewishgen.org [dostęp 2017-04-02] .
- ↑ 21 miesięcy władzy sowieckiej w Brańsku. | | Brańsk [online], bransk.eu [dostęp 2017-11-22] (pol.).
- ↑ Archiwum Etnograficzne. [dostęp 2015-04-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-04-02)].
- ↑ http://pbc.biaman.pl/Content/60084/BAH%202016.pdf
- ↑ a b c Czesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 116. ISBN 83-01-00065-1.
- ↑ Rejestr zabytków nieruchomych – województwo podlaskie [online], Narodowy Instytut Dziedzictwa, 23 lipca 2024 .
- ↑ O szkole. Zespół Szkół im. Armii Krajowej w Brańsku, 2009-05-17. [dostęp 2014-08-13]. (pol.).
- ↑ S. Andrzejewski, M. Siuchniński, Miasta polskie w tysiącleciu, tom pierwszy. Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław – Warszawa – Kraków 1965 r. s. 251.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Strona internetowa miasta Brańsk
- Biuletyn Informacji Publicznej Urzędu Miasta Brańsk
- Historia Żydów w Brańsku na portalu Wirtualny Sztetl
- Brańsk, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. I: Aa – Dereneczna, Warszawa 1880, s. 353 .
- Brańsk, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo, Warszawa 1900, s. 227 .