Baranów Sandomierski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Baranów Sandomierski
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Zamek w Baranowie Sandomierskim
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat tarnobrzeski
Gmina Baranów Sandomierski
Prawa miejskie 1354
Burmistrz Marek Mazur
Powierzchnia 9,15[1] km²
Populacja (31.12.2020)
• liczba ludności
• gęstość

1489 [2]
162,7 os./km²
Strefa numeracyjna (+48) 15
Kod pocztowy 39-450
Tablice rejestracyjne RTA
Położenie na mapie gminy Baranów Sandomierski
Mapa konturowa gminy Baranów Sandomierski, u góry po lewej znajduje się punkt z opisem „Baranów Sandomierski”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, na dole po prawej znajduje się punkt z opisem „Baranów Sandomierski”
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa konturowa województwa podkarpackiego, u góry po lewej znajduje się punkt z opisem „Baranów Sandomierski”
Położenie na mapie powiatu tarnobrzeskiego
Mapa konturowa powiatu tarnobrzeskiego, po lewej nieco na dole znajduje się punkt z opisem „Baranów Sandomierski”
Ziemia50°29′59″N 21°32′29″E/50,499722 21,541389
TERC (TERYT) 1820014
SIMC 0980352
Urząd miejski
ul. gen. L. Okulickiego 1
39-450 Baranów Sandomierski
Strona internetowa
BIP

Baranów Sandomierskimiasto w Polsce, w województwie podkarpackim, w powiecie tarnobrzeskim, siedziba władz gminy miejsko-wiejskiej Baranów Sandomierski. Leży nad Wisłą i Babulówką – prawobrzeżnym dopływem Wisły.

Miasto uzyskało prawo niemieckie od Kazimierza III Wielkiego w 1354 roku[3]. W 1568 roku Baranów kupił kasztelan śremski Rafał Leszczyński[4]. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa tarnobrzeskiego.

Miejscowa ludność wyznania katolickiego przynależy do parafii Ścięcia św. Jana Chrzciciela w Baranowie Sandomierskim[5].

Ośrodek turystyczno-krajoznawczy. Przez miasto przebiega droga wojewódzka nr 985 (TarnobrzegMielec).

Historycznie położony jest w Małopolsce, na ziemi sandomierskiej.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miasta pochodzi najprawdopodobniej od hodowli baranów[6]. Wedle legendy nazwa Baranów pochodzi od przezwiska ojca dziewczyny, która ocalila Mściuga z Jaksyców herbu Gryf (ojciec dziewczyny był nazywany baranem, ponieważ nosił często barani kożuch). Przez długi czas miasto było nazywane Baranowem[7]. Przez pewien okres miasto nazywano także Baranowem Galicyjskim[8] (w związku z tym że znajdowało się w Królestwie Galicji i Lodomerii) oraz w średniowieczu i nowożytności Baranowem nad Wisłą. Obecna nazwa miasta to Baranów Sandomierski (od leżącego w pobliżu Sandomierza)[6].

Przynależność administracyjna[edytuj | edytuj kod]

Baranów Sandomierski obecnie należy do województwa podkarpackiego, powiatu tarnobrzeskiego i gminy Baranów Sandomierski (której także jest siedzibą). W latach 1918–1939 należał do województwa lwowskiego i powiatu tarnobrzeskiego[9] (prawdopodobnie Baranów miał wejść w skład planowanego województwa sandomierskiego), w latach 1945–1975 do województwa rzeszowskiego, zaś w latach 1975–1998 do województwa tarnobrzeskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kościół parafialny Ścięcia św. Jana Chrzciciela, dawny zbór kalwiński
Fontanna i Serce Lasowiackie na rynku

Pierwsze wzmianki o osadzie pochodzą z 1135 roku. Prawa miejskie Baranów otrzymał w 1354 r. z rąk króla Kazimierza Wielkiego. Miasto rozwijało się dzięki handlowi zbożem. W 1376 roku miasto zostało spustoszone w czasie wypraw łupieżczych Kiejstuta Giedyminowicza. Pod koniec XVI wieku w Baranowie Sandomierskim zaczęło rozwijać się rzemiosło, szczególnie sukiennictwo, kuśnierstwo oraz szewstwo[9]. W okresie od XVI wieku do 1655 roku Baranów był jednym z głównych ośrodków kalwinizmu w Małopolsce. W czasie potopu szwedzkiego w pobliżu miasta rozegrała się bitwa pomiędzy wojskami szwedzkimi i wojskami Rzeczypospolitej Obojga Narodów, wydarzenie to jest wzmiankowane w Potopie[10][11][6]. W XVIII wieku Baranów Sandomierski był przez krótki czas siedzibą konfederacji dzikowskiej[12]. W czasie rabacji galicyjskiej w pobliżu Baranowa Sandomierskiego przebiegała lokalna linia dzieląca Galicję na strefę zaangażowaną w rabację i w nią niezaangażowaną, na wschód od Baranowa (w stronę Tarnobrzega) ludność pozostawała spokojna i w większości nie angażowała się w rabację, zaś na zachód od Baranowa (w stronę Mielca) panowały bandy będące zaangażowane w rabacje[13]; część miejscowych chłopów wystąpiła nawet w obronie baranowskiego zamku. Podczas powstania styczniowego nieduża grupa mieszkańców miasta zaciągnęła się do oddziałów pułkownika Jordana. W XIX wieku w Baranowie Sandomierskim czterokrotnie odnotowano wylewy Wisły (w 1813, 1839, 1849 i 1892 roku)[9]. Według „Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" w 1880 roku w Baranowie Sandomierskim znajdowały się między innymi: posterunek żandarmerii, apteka, szkoła ludowa (dwuklasowa), gorzelnia i drukarnia[7]. W XIX wieku w mieście funkcjonowała szkoła żydowska[14]. 24 sierpnia 1898 roku w Baranowie Sandomierskim wybuchł pożar, w jego skutek spłonęła większa część rynku zamieszkiwanego przez żydów. Baranów Sandomierski przestał być miastem na okres trzydziestu ośmiu lat od 1896 r. do 1934 r. W 1918 roku w czasie wiecu w Baranowie Sandomierskim aresztowany został Eugeniusz Okoń, współorganizator Republiki Tarnobrzeskiej[15]. W 1918 roku miasto zamieszkiwało około dwóch tysięcy mieszkańców, z czego dziewięćset osób stanowili żydzi. W 1929 roku Baranów Sandomierski odwiedził prezydent Ignacy Mościcki[16]. Przed II wojną światową Rada Miasta nadała honorowe obywatelstwo: Eugeniuszowi Kwiatkowskiemu, Ignacemu Mościckiemu, Felicjanowi Sławojowi Składkowskiemu i marszałkowi Edwardowi Rydzowi-Śmigłemu[6]. Wybuch II wojny światowej pokrzyżował plany budowy wytwórni płyt budowlanych w Baranowie Sandomierskim w ramach Centralnego Okręgu Przemysłowego[6].

11 września 1939 roku 23 Batalion Saperów postawił w ciągu 9 godzin most przez Wisłę o długości 345 m, a w ciągu 6,5 godziny naprawił dla potrzeb piechoty znajdujący się obok most zbudowany latem 1939 roku, który wysadzono przedwcześnie w obawie przed zbliżającymi się wojskami niemieckimi. Niezwłocznie po zakończeniu prac przez obydwa mosty przeprawiły się główne siły Armii „Kraków”[17].

W czerwcu 1942 Niemcy utworzyli w Baranowie getto dla ludności żydowskiej[18]. Przebywało w nim ponad 2 tys. osób z Baranowa, Tarnobrzega i okolicznych miejscowości[18]. W lipcu tego samego roku getto zostało zlikwidowane[18]. Mieszkańców przesiedlono do getta w Dębicy, a 60 osób rozstrzelano[18].

W czasie okupacji na zamku mieścił się niemiecki Zarząd Powierniczy[9].

W lipcu 1944 roku wojska radzieckie sforsowały Wisłę i utworzyły na jej lewym brzegu tzw. przyczółek baranowsko-sandomierski. Duża część miasta (ponad 150 domów) została zniszczona wskutek niemieckich nalotów. W czasie II wojny światowej w Baranowie gościli żołnierze z Batalionów Chłopskich i z oddziału Jędrusie.

30 lipca 1944 roku miasto wyzwoliły oddziały 13 armii I Frontu Ukraińskiego (po wojnie na rynku wzniesiono Pomnik Wdzięczności Armii Czerwonej[19]. Pomnik został jednak zburzony, a w jego miejsce wzniesiony został[20] pomnik przedstawiający orła piastowskiego z rozpostartymi skrzydłami i tablicą pamiątkową z brązu, mający przypominać o nadaniu praw miejskich przez Kazimierza Wielkiego. Wokół pomnika powstały mają 2 maszty flagowe[21].

Po wojnie przeprowadzono reformę rolną, w wyniku której zamek i ziemia zostały przejęte przez Skarb Państwa[6].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Piramida wieku mieszkańców Baranowa Sandomierskiego w 2014 roku[22].
Piramida wieku Baranow Sandomierski.png

Struktura zatrudnienia[edytuj | edytuj kod]

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego z dnia 31 grudnia 2018 roku[23] struktura zatrudnienia w Baranowie Sandomierskim przedstawia się następująco:

  • Rolnictwo (rolnictwo, leśnictwo, łowiectwo i rybactwo) – 42,3%
  • Przemysł i budownictwo – 35,6%
  • Usługi (handel, naprawa pojazdów, transport, zakwaterowanie i gastronomia, informacja i komunikacja) – 7,7%
  • Finanse (działalność finansowa i ubezpieczeniowa, obsługa rynku nieruchomości) – 0,5%

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Zamek[edytuj | edytuj kod]

Ratusz w Baranowie Sandomierskim

W Baranowie Sandomierskim znajduje się późnorenesansowy zamek, ze względu na podobieństwa zwany Małym Wawelem. Siedziba rodu Leszczyńskich została zbudowana według projektu Santi Gucciego w latach 1591–1606. Zbudowany został na fundamentach istniejącej tu wcześniej twierdzy.

Część pomieszczeń jest udostępniona zwiedzającym. Przed przejęciem zamku przez Agencję Rozwoju Przemysłu S.A. w Warszawie w 1997 roku nie było możliwe zwiedzanie komnat zamkowych. W piwnicach znajduje się stała ekspozycja muzealna. Podziwiać można największe w Europie czółno wydłubane z pnia drzewa, wystawę kafli oraz salę poświęconą tematyce wydobycia siarki. Istnieje możliwość wynajęcia restauracji zamkowej oraz części sal na imprezy okolicznościowe (sympozja, wesela, a nawet śluby). Hotel mieści się w miejscu dawnych stajni.

Zamek otoczony jest 16-hektarowym obszarem parkowym. Za zamkiem ogród w stylu angielskim, po lewej od głównego wejścia ogród w stylu włoskim i w stylu francuskim. W zamkowych ogrodach znajdują się dwa pomniki przyrodyklon zwyczajny mający 120 lat i tulipanowiec amerykański mający 124 lata (stan na 2021 rok)[24].

Kościół[edytuj | edytuj kod]

Późnorenesansowy kościół pw. Ścięcia św. Jana Chrzciciela z lat 1604–1607. Pierwotnie wybudowano go jako zbór kalwiński, został rozbudowany w XIX wieku.

Kaplica Dolańskich na cmentarzu parafialnym[edytuj | edytuj kod]

Na cmentarzu parafialnym znajduje się zabytkowa i neoklasycystyczna kaplica Dolańskich (właścicieli zamku w Baranowie Sandomierskim do czasu zakończenia II wojny światowej) zbudowana według projektu Tadeusza Stryjeńskiego w roku 1931. W tympanonie, nad wejściem widniej herb Dolańskich – Korab[25][26] Kapilca składa się z właściwego grobowca znajdującego się pod ziemią i części górnej[27]. W pobliżu kaplicy na cmentarzu parafialnym znajdują się zbiorowe mogiły żołnierzy walczących w I wojnie światowej oraz w II wojnie światowej[25].

Muzeum Teatru Polskiego Radia

Inne atrakcje[edytuj | edytuj kod]

Edukacja i kultura[edytuj | edytuj kod]

W Baranowie Sandomierskim znajdują się między innymi:.

  • Szkoła wybudowana w 1912 roku, wliczająca się do Zespołu Szkół i Placówek w Baranowie Sandomierskim[34], znajdująca się na ulicy Kościuszki. Szkoła nosi imię ks. Jana Twardowskiego[35].
  • Miejsko-Gminny Ośrodek Kultury[36] znany między innymi z konkursu „Dziecko w Folklorze” i działalności zespołu „Lasowiaczki". Znajduje się on na ulicy Fabrycznej. Ośrodek wydaje gminną gazetę – „Kwartalnik Gminy Baranów Sandomierski"[37]. W ośrodku spotykają się członkowie Uniwersytetu Trzeciego Wieku w Baranowie Sandomierskim[38].

Sport[edytuj | edytuj kod]

W mieście działa Gminna Akademia Sportu Baranów Sandomierski[39]; działające sekcje sportowe:

  • piłka nożna
  • kajakarstwo
  • lekkoatletyka

Osoby związane z Baranowem Sandomierskim[edytuj | edytuj kod]

Zasłużeni dla Miasta i Gminy Baranów Sandomierski[edytuj | edytuj kod]

  • Wiesław Gucwa
  • Anna Rzeszut
  • Zespół Obrzędowy „Lasowiaczki”
  • Ochotnicza Straż Pożarna w Skopaniu
  • Edmund Janas
  • Eugeniusz Durda
  • Zespół Pieśni i Tańca „Skopanie”
  • Ochotnicza Straż Pożarna w Baranowie Sandomierskim
  • Mirosław Pluta
  • Fabryka Firanek "WISAN" w Skopaniu
  • Klub Sportowy WISAN Skopanie
  • Kazimiera Kwiatkowska
  • Ochotnicza Straż Pożarna w Woli Baranowskiej
  • Ochotnicza Straż Pożarna w Dymitrowie Małym[40]

Znani ludzie związani z Baranowem Sandomierskim[edytuj | edytuj kod]

Ulice[edytuj | edytuj kod]

Poniżej w tabeli umieszczone są ulice znajdujące się w Baranów Sandomierski, z aktualnie przypisanym im numerem zgodnym z TERYT z katalogu ULIC[41]. W ramach dekomunizacji ulicę Karola Świerczewskiego przemianowano na ulicę Leopolda Okulickiego, zaś ulicę Janka Krasickiego przemianowano na ulicę bp. Ignacego Krasickiego[42].

Tabela 1. Ulice wchodzące w skład miasta na podstawie TERYT[41]
Symbol
ulicy
Nazwa ulicy Symbol
ulicy
Nazwa ulicy Symbol
ulicy
Nazwa ulicy
03667 ul. Jarosława Dąbrowskiego 10634 ul. gen. Mariana Langiewicza 16894 ul. Podzamcze
04863 ul. Fabryczna 12734 ul. Adama Mickiewicza 19253 ul. Rynek
08431 ul. Jana Kilińskiego 12784 ul. Mielecka 21970 ul. Szkolna
09572 ul. Tadeusza Kościuszki 13124 ul. Młynowa 23860 ul. Wenecja
09796 ul. Krakowska 14834 ul. Ogrodowa 25547 ul. Zamkowa
09828 ul. bp. Ignacego Krasickiego 48105 ul. gen. Leopolda Okulickiego 44713 ul. Zamkowa-Osiedle
10009 ul. Krótka 15679 ul. Parafialna - -
10562 ul. Kwiatowa 16027 ul. Piaski - -

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Dane Głównego Urzędu Statystycznego: Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2008 r.). [dostęp 1.10.2009].
  2. Sołectwo na stronie gminy
  3. Michał Bobrzyński, O założeniu wyższego i najwyższego sądu prawa niemieckiego na zamku krakowskim, w: Rozprawy Polskiej Akademii Umiejętności. Wydział Historyczno-Filozoficzny, t. IV, Kraków 1875, s. 119.
  4. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku. ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 109-110.
  5. RedxMCH, Baranów Sandomierski - Ścięcia Św. Jana Chrzciciela, Diecezja Sandomierska, 27 marca 2017 [dostęp 2021-01-14] (pol.).
  6. a b c d e f Andrzej Osiński, Baranów Sandomierski - miasto, zamek, gmina, 1999, s. 10, 11, 12.
  7. a b Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I - wynik wyszukiwania - DIR, dir.icm.edu.pl [dostęp 2021-01-06].
  8. Historia szkoły | Zespół Szkół i Placówek w Baranowie Sandomierskim [dostęp 2021-01-22] [zarchiwizowane z adresu 2021-01-24] (pol.).
  9. a b c d Historia / O Gminie / Baranów Sandomierski, www.baranowsandomierski.pl [dostęp 2021-01-14].
  10. Jacek Furman, Ślady potopu szwedzkiego w Racławicach pod Niskiem – Krezut [dostęp 2021-07-06] (pol.).
  11. Bitwa w widłach Wisły i Sanu - Potop Szwedzki - Streszczenie.com.pl, Potop [dostęp 2021-07-06] (pol.).
  12. Instytut Gość Media, Konfederacja dzikowska – pierwszy zryw narodowy, sandomierz.gosc.pl, 18 października 2019 [dostęp 2020-12-14].
  13. Piotr Welanyk, Tygodnik Nadwiślański - Ale historia! - Gdy zabijać było wolno, 11 marca 2021.
  14. Szkoła żydowska w Baranowie - Wirtualny Sztetl, sztetl.org.pl [dostęp 2021-06-09].
  15. Republika Tarnobrzeska – samorządna chłopska władza, Dziennik Trybuna, 6 stycznia 2019 [dostęp 2021-05-28] (pol.).
  16. Barbara Klarman, Kalendarium Historyczne Publicznej Szkoły Podstawowej w Baranowie Sandomierskim.
  17. Wyborcza.pl, kielce.wyborcza.pl [dostęp 2021-07-06].
  18. a b c d Czesław Pilichowski: Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 91. ISBN 83-01-00065-1.
  19. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939–1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, str. 715
  20. Tygodnik Nadwiślański - Orzeł wylądował, 25 marca 2021.
  21. Pomnik Orła Piastowskiego na baranowskim rynku!, baranowsandomierski.pl [dostęp 2021-06-15].
  22. Baranów Sandomierski (podkarpackie) » mapy, nieruchomości, GUS, noclegi, szkoły, regon, atrakcje, kody pocztowe, wynagrodzenie, bezrobocie, zarobki, tabele, edukacja, przedszkola, demografia, Polska w liczbach [dostęp 2021-04-05] (pol.).
  23. Baranów Sandomierski w liczbach, [w:] Polska w liczbach [online], polskawliczbach.pl [dostęp 2021-01-02] (pol.), liczba ludności w oparciu o dane GUS.
  24. Baranów - Flora - Pomniki przyrody, www.baranow.com.pl [dostęp 2021-01-14].
  25. a b c d Parafie / O Gminie / Baranów Sandomierski, www.baranowsandomierski.pl [dostęp 2020-12-30].
  26. Baranów Sandomierski - Grobowiec Dolańskich. Atrakcje turystyczne Baranowa Sandomierskiego. Ciekawe miejsca Baranowa Sandomierskiego, www.polskaniezwykla.pl [dostęp 2020-12-30].
  27. Zabytki i ciekawe miejsca, baranowsandomierski.pl [dostęp 2021-06-15].
  28. Baranów Sandomierski - "Lasowiackie Serce". Atrakcje turystyczne Baranowa Sandomierskiego. Ciekawe miejsca Baranowa Sandomierskiego, www.polskaniezwykla.pl [dostęp 2021-01-14].
  29. Baranów Sandomierski - Wieża widokowa. Atrakcje turystyczne Baranowa Sandomierskiego. Ciekawe miejsca Baranowa Sandomierskiego, www.polskaniezwykla.pl [dostęp 2021-01-14].
  30. Baranów Sandomierski - Kaplica mszalna. Atrakcje turystyczne Baranowa Sandomierskiego. Ciekawe miejsca Baranowa Sandomierskiego, www.polskaniezwykla.pl [dostęp 2021-01-14].
  31. Muzeum Teatru Polskiego Radia – Muzeum Słów i Głosów – Fundacja Teatr Wyobraźni. oficjalna strona. [dostęp 2020-11-17].
  32. Turystyka Piesza ~ Jak spędzić czas ~ Sandomierz Travel, sandomierz.travel [dostęp 2021-06-09].
  33. PTTK - Oddział w Sandomierzu - organizator i pośrednik turystyki - zezwolenie nr 731 - Szlak zielony: Sandomierz - Majdan Królewski (66,5 km), pttk-sandomierz.pl [dostęp 2021-06-09].
  34. Zespół Szkół i Placówek w Baranowie Sandomierskim [dostęp 2020-12-27] (pol.).
  35. Historia szkoły | Zespół Szkół i Placówek w Baranowie Sandomierskim [dostęp 2021-02-02] [zarchiwizowane z adresu 2021-01-24] (pol.).
  36. Kultura / O Gminie / Baranów Sandomierski, www.baranowsandomierski.pl [dostęp 2020-12-27] [zarchiwizowane z adresu 2021-01-22].
  37. Gazeta Gminna / Rozrywka / Baranów Sandomierski, www.baranowsandomierski.pl [dostęp 2020-12-27].
  38. Kalendarium / Baranów Sandomierski, www.baranowsandomierski.pl [dostęp 2020-12-30].
  39. Aktualności / O Gminie / Baranów Sandomierski, www.baranowsandomierski.pl [dostęp 2021-01-14] [zarchiwizowane z adresu 2021-01-16].
  40. Zasłużeni dla Miasta i Gminy Baranów Sandomierski / O Gminie / Baranów Sandomierski, www.baranowsandomierski.pl [dostęp 2020-12-30] [zarchiwizowane z adresu 2020-10-13].
  41. a b Główny Urząd Statystyczny, eteryt.stat.gov.pl [dostęp 2021-07-15].
  42. Redakcja, Te nazwy ulic na Podkarpaciu są do zmiany, Nowiny, 13 września 2016 [dostęp 2021-08-20] (pol.).
  43. Przyjazne Strony. W: Baranów Sandomierski [on-line]. [dostęp 2017-03-15].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]