Etna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy wulkanu. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Etna
Etna z Katanią na pierwszym planie
Etna z Katanią na pierwszym planie
Państwo  Włochy
Położenie Sycylia
Wysokość ok. 3340 m n.p.m.
Wybitność ok. 3340 m
Położenie na mapie Sycylii
Mapa lokalizacyjna Sycylii
Etna
Etna
Położenie na mapie Włoch
Mapa lokalizacyjna Włoch
Etna
Etna
Ziemia 37°43′46″N 15°00′17″E/37,729444 15,004722
Etnaa
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Typ przyrodnicze
Spełniane kryterium VIII
Numer ref. 1427
Regionb Europa
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 2013
na 38. sesji
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Ziemia 37°43′46″N 15°00′17″E/37,729444 15,004722

Etna (łac. Aetna; scn. Mungibeddu, Muntagna lub Mongibello) – czynny stratowulkan we Włoszech, na wschodnim wybrzeżu Sycylii. Jest to obecnie najwyższy i największy w Europie stożek wulkaniczny. Aktualna wysokość to około 3340 m n.p.m. (z uwagi na aktywność wulkanu wartość ta ulega ciągłym zmianom). Etna zajmuje powierzchnię co najmniej 1250 km². W 2013 wulkan został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO. Od 1987 część obszarów Etny chroniona jest poprzez Park Regionalny Etna.

Wulkan zaczął powstawać około 500 000 lat temu. Pierwsze wzmianki o erupcjach pochodzą z około 1500 r. p.n.e.; szacuje się, że od tamtego czasu do dziś było ponad 200 wybuchów.

Powstanie i budowa[edytuj]

Historia[edytuj]

Stratowulkan powstał w późnym plejstocenie i holocenie, jest tym samym najstarszym stratowulkanem na Ziemi. Leży na geologicznie złożonym obszarze, znajduje się nad strefą subdukcji euroazjatyckiej i afrykańskiej płyty tektonicznej w okolicy trzech lokalnych uskoków Tindari-Giardini, Comiso-Messina, M. Kumeta-Alcantara na granicy podwodnej Maltańskiej Skarpy (ang. Malta Escarpment)[1][2][3][4].

Zdjęcie satelitarne Etny.
Powstawanie wulkanów w pobliżu strefy subdukcji.

Pierwsze erupcje wulkanu miały miejsce u jego obecnych podstaw, gdzie wykryto obecność jednej ze skał bazaltowych – toleit. Skały te stanowią niewielki procent skał, z których zbudowany jest wulkan i powstały w wyniku podwodnych erupcji szczelinowych około 500 000 lat temu[4][5][6].

Wulkan formował się w kierunku osi zachodniej i tak w wyniku kolejnych erupcji i wypełniania się zatoki zastygłą lawą powstał stożek wulkaniczny noszący nazwę Callanna (około 168 000 - 100 000 lat temu), przez kolejne lata w kierunku zachodnim uformowały się stożki Trifoglietto I, który został pokryty przez Trifoglietto II (około 80 000 - 64 000 lat temu). W wyniku zapadnięcia się Trifoglietto II powstała kaldera Valle del Bove[5][7][6].

Wulkan, jaki można zaobserwować obecnie, zaczął formować się około 34 000 do 30 000 lat temu, powstały stożek noszący nazwę Ellittico w wyniku potężnej eksplozji około 20 000 - 15 000 lat temu utworzył kalderę o średnicy około 4 km o tej samej nazwie[8]. W miejscu tej kaldery rozpoczęło się tworzenie stożka nazywanego Mongibello, który dziś góruje nad Sycylią[5][6].

Wulkan zbudowany jest głównie z trachitów i bazaltów[9].

Obecny kształt[edytuj]

Etna zajmuje powierzchnię co najmniej 1250 km² przy obwodzie ponad 135 km. Stratowulkan rozciąga się od północy na południe i przypomina kształtem elipsę o wymiarach 47 km na 38 km[10]. Na wschodnim stoku widoczna jest charakterystyczna kaldera Valle del Bove o stromych ścianach, głębokości do 1000 m i wymiarach około 5 x 10 km w kształcie podkowy otwartej na wschód[11]. Kaldera zajmuje powierzchnię 35 km² przy obwodzie około 18 km[12].

Wysokość Etny sięga około 3340 m n.p.m. (północno-wschodni krater) i jest to wartość, która z uwagi na aktywność wulkanu ulega ciągłym zmianom. W 1932 podawano wysokość 3263 m n.p.m., w 2004 wartość ta wynosiła 3350 m n.p.m. natomiast w 1865 wysokość prawdopodobnie wynosiła około 3390 m n.p.m.[13][14][15]

Etna posiada cztery główne kratery[16][17]:

  • Bocca Nuova oraz Voragine, które utworzyły się z centralnego krateru odpowiednio w 1945 i 1968
  • Krater północno-wschodni, który powstał w 1911 (tu jest najwyższy punkt wulkanu Etna)
  • Krater południowo-wschodni, który powstał w 1971

Na zboczach Etny można znaleźć ponad 270 innych nieaktywnych już kraterów bocznych.

Etymologia[edytuj]

Jest kilka teorii dotyczących pochodzenia nazwy wulkanu. Słowo może pochodzić od wymowy greckiego Aitna (Αίτνη), pochodzące od słowa wywodzącego się z klasycznego języka greckiego αἴθω (aitho czyli palić[a])[10][18]. Niemniej tą teorię odrzuca Adrian Room w swojej książce Placenames of the World i twierdzi, że Etna pochodzi od fenickiego słowa attano (piec, palenisko[b])[19][20]. Rzymianie nazywali Etne - Aetna, natomiast Arabowie Jabal al burkan lub Jabal Aṭma Ṣiqilliyya (wulkan lub najwyższa góra Sycylii[c]).

Na Sycylii stosuje się również nazwy Mungibeddu (odniesienie do dwóch centralnych kraterów), Muntagna (w skrócie można to tłumaczyć jako góra[d]) lub Mongibello[10][21][20].

Erupcje[edytuj]

Etna jest jednym z najbardziej aktywnych wulkanów na świecie i stanowi realne zagrożenie dla mieszkańców rejonu.

Dom zniszczony przez lawę na zboczach Etny.
Katania z widoczną w tle płynącą lawą.
Erupcja z 2002.

Przez prawie cały czas można obserwować jego aktywność w postaci wydobywających się gazów i pary, a w czasie erupcji wyrzucanie materiałów piroklastycznych w tym bomb wulkanicznych czy popiołu[22]. W rejonie wulkanu zamieszkuje odpowiednio[11]:

  • w odległości 5 km - 78 osób
  • w odległości 10 km - 3291 osób
  • w odległości 30 km - 1 016 540 osób
  • w odległości 100 km - 3 052 770 osób

Bezpośrednio u podnóża wulkanu znajdują się miejscowości: Adrano, Belpasso, Biancavilla, Bronte, Castiglione di Sicilia, Giarre, Linguaglossa, Maletto, Mascali, Milo, Nicolosi, Pedara, Piedimonte Etneo, Ragalna, Randazzo, Sant’Alfio, Santa Maria di Licodia, Trecastagni, Viagrande, Zafferana Etnea. Według danych z 2001 łączna liczba mieszkańców tych gmin wynosiła 213 228 z czego najwięcej w leżącym po południowej stronie wulkanu Adrano 34 490.

Pierwsze wzmianki o erupcjach pochodzą z około 1500 r. p.n.e.; szacuje się, że od tamtego czasu do dziś było ponad 200 wybuchów. W latach od 1500 p.n.e do 1699 n.e 71 erupcji, z czego 14 przed narodzeniem Chrystusa[15]. Za najpotężniejszą erupcję uważa się wybuch z 1669 trwającą od 11 marca do 11 lipca 1669, wulkan wyrzucił ogromne ilość lawy (pokryła ona powierzchnię około 37 km²[23]) i materiału piroklastycznego. Lawa pokonała około 16 km niszcząc po drodze kilka wsi. Ostatecznie dotarła do morza oraz miasta Katania częściowo je niszcząc[15][24]. Podczas tej erupcji poprzez wykopanie rowu próbowano zmienić bieg płynącej lawy, była to pierwsza taka próba na świecie[23][24].

Erupcje do 1579[edytuj]

Potwierdzone daty historycznych erupcji do roku 1579[25][26]:

  • 1400 p.n.e
  • 695 p.n.e
  • sierpień 479 p.n.e
  • 475 p.n.e
  • marzec-kwiecień 425 p.n.e
  • 396 p.n.e
  • 140 p.n.e
  • 135 p.n.e
  • 122 p.n.e
  • 49 p.n.e
  • 44 p.n.e
  • 36-35 p.n.e
  • 32 p.n.e
  • około 10-20 n.e
  • 38 40 n.e
  • 1-9 luty 252 n.e
  • 1062-1064 n.e
  • 4 luty 1169 n.e
  • 1284-1285 n.e
  • 28 lipiec-sierpień 1329 n.e
  • 5-6 sierpień 1381 n.e
  • 8-25 listopad 1408 n.e
  • 1444 n.e
  • 25 września 1446 n.e
  • 21 września 1447 n.e
  • 1493-1500 n.e
  • 22 marca-kwietnia 1536 n.e
  • 10 maj-lipca/sierpnia 1537 n.e
  • listopad/grudzień 1566 n.e
  • wrzesień 1579 n.e

Erupcje od 1603[edytuj]

Potwierdzone erupcje od roku 1603[25][27][28][29]:

Park Regionalny Etna[edytuj]

17 marca 1987 został utworzony obszar chroniony obejmujący wulkan w postaci Parku Regionalnego Etna. Park został utworzony w celu ochrony krajobrazu w związku ze wzrastającą tu obecnością człowieka. Powierzchnia parku wynosi 580 km² i leży on na terenach gmin: Adrano, Belpasso, Biancavilla, Bronte, Castiglione di Sicilia, Giarre, Linguaglossa, Maletto, Mascali, Milo, Nicolosi, Pedara, Piedimonte Etneo, Ragalna, Randazzo, Sant'Alfio, Santa Maria di Licodia, Trecastagni, Viagrande, Zafferana Etnea[30].

Etna i Rocca di Salvatesta, Góry Pelorytańskie

Na terenie parku znajduje się blisko 200 jaskiń utworzonych w wyniku płynącej lawy, wykorzystywane były one przez ludzi zamieszkujących te tereny jako schronienie, miejsca pochówków lub miejsca do składowania śniegu[31].

Flora[edytuj]

Łączna ilość gatunków roślin na terenie samego parku wynosi około 430, z czego 35 gatunków endemicznych dla Sycylii i Włoch oraz 12 dla obszaru Etny[32]. Występowanie roślinności wokół wulkanu zależne jest głównie od wysokości i tak wyróżnić można cztery główne strefy w obrębie Etny[f]:

  • strefa roślinności rozciągająca się poniżej 1000-1100 m n.p.m.
  • strefa roślinności rozciągająca się od około 1000-1100 m n.p.m. do około 1400-1450 m n.p.m.
  • strefa roślinności rozciągająca się od około 1400-1450 m n.p.m. do około 2200-2250 m n.p.m.
  • strefa roślinności najwyższa rozciągająca się powyżej 2200-2250 m n.p.m.

Strefa do 1000-1100 m n.p.m.[edytuj]

Obszary te zostały głównie zdominowane przez roślinność rozpowszechnioną przez człowieka. Można tu spotkać: gaje cytrusowe, oliwne, migdałowe, pistacjowe oraz drzewa owocowe[33][9]. Z konkretnych gatunków można tu natrafić na Euphorbia Dendrides z rodziny wilczomleczowate, Genista Aetnensis z Janowców, dąb ostrolistny, chmielograb europejski, wawrzyn szlachetny, wiązowiec południowy, Celtis tournefortii z wiązowców, pistacja terpentynowa czy dąb burgundzki[33].

Strefa od około 1000-1100 m n.p.m. do około 1400-1450 m n.p.m.[edytuj]

Sosna czarna na stoku Etny.

W tym pasie wysokości można spotkać takie gatunki roślin jak: endemiczna Betula aetnensis (brzoza), sosna czarna, buk zwyczajny, topola osika, kasztan jadalny czy występujące na starych podłożach lawy dąb ostrolistny[34][35]. Z mniejszych roślin orlica pospolita, omieg wschodni, klinopodium pospolite czy Daphne laureola z rodzaju wawrzynek[35].

Strefa od około 1400-1450 m n.p.m. do około 2200-2250 m n.p.m.[edytuj]

Strefa ta jest określana jako pas lasów bukowych, gdyż to właśnie ten gatunek zdominował tą strefę wysokości. Lasy bukowe głównie można spotkać na stokach północnym i północno-wschodnim. Pojedyncze drzewa można spotkać nawet na 2400 m n.p.m., obecność buków na tej wysokości i szerokości geograficznej jest wyjątkowa dla całej Europy[36]. Oprócz buków można tu natrafić na takie gatunki jak sosna czarna czy brzozy. Z mniejszych roślin Berberis aetnensis z rodzaju berberys, jałowiec pospolity, mydlnica sycylijska czy szczaw Rumex Aetnensis[36][37].

Strefa roślinności powyżej 2200-2250 m n.p.m.[edytuj]

Na tych wysokościach występują już zazwyczaj murawy wysokogórskie, powyżej około 3000 m n.p.m. dominuje zastygła lawa i tzw. pustynia wulkaniczna[36][9].

Niemniej mimo niesprzyjających warunków można tu spotkać takie gatunki roślin jak endemiczna Astracantha sicula, na skałach można natrafić na wymieniony wcześniej Berberis aetnensis. Ponadto Genista aetnensis, Adenocarpus bivonii, wiechlina cebulkowata czy Galium aetnicum z rodzaju przytulia[38][39]. Powyżej wysokości około 2450 n.p.m. roślinność zaczyna występować zdecydowanie rzadziej, na 2900-2950 m n.p.m. można natrafić jeszcze na Hypochoeris robertia z rodzaju prosienicznik czy endemiczne Anthemis aetnensis (rumian), Senecio aetnensis, Rumex aetnensis, Cerastium aetneum[38].

Oprócz tego w niższych partiach tego obszaru występują pojedyncze sztuki drzew takich jak wymieniony wcześniej buk czy topola osika[39][36].

Fauna[edytuj]

Duży obszar, zróżnicowanie wysokości oraz terenów (lasy, bagna, łąki czy skalne półki) mają wpływ na dużą bioróżnorodność zwierząt zamieszkujących obszar Etny. Można tym samym wyróżnić wiele gatunków ssaków, ptaków oraz gadów i płazów[40].

Ssaki[edytuj]

Lis rudy na południowym zboczu Etny.

Z ssaków spotkać można spotkać takie gatunki jak: lis rudy, żbik europejski, łasica pospolita, tchórz zwyczajny, kuna leśna, popielica szara, żołędnica europejska, jeżozwierz afrykański, kret apeniński, jeż zachodni, Lepus corsicanus z rodziny Lepus, królik europejski. Do tego można wyróżnić osiem gatunków nietoperzy[40], w tym: borowiec wielki, nocek duży, gacek brunatny czy Miniopterus schreibersii[41].

Awifauna[edytuj]

Więcej niż połowa ptaków gniazdujących na Sycylii, gniazduje w okolicy wulkanu Etna[41], są to m.in. takie gatunki jak: płomykówka zwyczajna, pójdźka zwyczajna, syczek zwyczajny, uszatka zwyczajna, pustułka zwyczajna, puszczyk zwyczajny, sokół wędrowny, myszołów zwyczajny, krogulec zwyczajny, orzeł przedni, dudek, sosnówka, wierzbówka zwyczajna, czapla nadobna, Potrzeszcz i wiele innych[41].

Gady i płazy[edytuj]

Z gadów takie gatunki jak: żółw błotny, żółw grecki, gekon turecki, gekon murowy, zaskroniec zwyczajny, gniewosz plamistynatomiast z płazów podgatunek salamandry plamistejSalamandra salamandra gigliolii, ropucha szara, ropucha zielona czy Discoglossus pictus z rodzaju Discoglossus[41].

Turystyka i rolnictwo[edytuj]

Turystyka[edytuj]

Etna odgrywa ważną rolę dla turystyki na Sycylii, a przede wszystkim dla prowincji Katania. Zimą zaśnieżony szczyt i zbocza przyciągają narciarzy, jednym z kurortów narciarskich leżącym na północnym stoku jest Piano Provenzana z 5 wyciągami i 4 trasami w Linguaglossa[42][43]. Do tego wiele okolicznych muzeów, a przede wszystkim krajobraz wulkanu Etna z możliwością wycieczek pieszych, rowerowych czy konnych wpływa na ilość turystów[44].

Według danych dotyczących przepływu turystów dla Parku Regionalnego Etna pomiędzy 2001 a 2007 rokiem zanotowano 77% przyrost ilości turystów, natomiast względem 2007 a 2010 z kolei spadek o 11%. Na 2010 rok ilość turystów wynosiła 79 178 natomiast ilość dób hotelowych 255 471 (64% turystów skorzystało z hoteli 3 gwiazdkowych[45])[46]. Poniżej dane z poszczególnych lat[46]:

2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007 2008 2009 2010
Liczba turystów 70 036 72 639 84 130 102 588 109 009 116 583 113 109 92 467 83 351 79 178
Doby hotelowe 196 266 199 838 252 492 288 234 320 921 337 559 347 350 317 860 280 562 255 471

Rolnictwo[edytuj]

Z uwagi na żyzną glebę zbocza oraz rejony obszaru wulkanu Etna wykorzystywane są do uprawy winorośli, pomarańczy czy oliwek[47].

Winnicom powstającym na zboczach Etny od wieków (Grecy posiadali tu swoje winnice już w VI w. p.n.e.) sprzyja żyzna wulkaniczna gleba (skały magmowe pokryte cienką warstwą gleby powierzchniowej) oraz duża dobowa różnica temperatur – dzięki czemu winogrona długo dojrzewają (zbiór z najwyżej położonych winnic odbywa się w drugiej połowie listopada). Winnice zajmują obecnie obszar około 2900 hektarów z czego 1100 w apelacji DOC Etna. Główni producenci wina z Etny: Benanti, Tenuta delle Terre Nere, Passopisciaro czy Cottanera[48][49].

Oprócz winnic, zbocza wulkanu Etna pełne są gajów oliwnych, cytrusowych czy figowych. Gaje cytrusowe występują od poziomu morza do około 550 m n.p.m. Podobnie jak w przypadku winnic, gaje oliwne czy figowe były tu uprawiane już przez Greków po skolonizowaniu Sycylii[50][51].

Mitologia[edytuj]

Według mitologii greckiej wulkan Etna powstał w konsekwencji walki Zeusa z Tyfonem. Zeus pokonał Tyfona przywalając go górą Etna. Erupcje wulkanu to płomienie jakie wyziewa potwór lub resztki piorunów Zeusa[52][53].

Prawdopodobnie wulkan jest miejscem, gdzie Hefajstos miał jedną ze swoich kuźni[52][54][55].

Możliwe, również że Demeter szukając córki odpaliła pochodnie od ogni wulkanu Etna[56].

Uwagi

  1. ang.: to burn
  2. ang.: furnace
  3. ang.: volcano lub Sicily’s highest mountain
  4. ang.: mountain
  5. a b Przybliżone wartości
  6. Występowanie roślinności w mniejszym stopniu zależy również od położenia stoku oraz jego nachylenia, stąd trudno wyznaczyć konkretne granice poszczególnych stref.

Przypisy

  1. Global Volcanism Program | Etna | Bacground. volcano.si.edu. [dostęp 2015-07-16].
  2. Mount Etna Volcano, Italy: Map, Facts, Eruption Pictures. geology.com. [dostęp 2015-07-16].
  3. Sicily-Malta Escarpment, Undersea Features - Geographical Names, map, geographic coordinates. www.geographic.org. [dostęp 2015-07-22].
  4. a b fxgraphica.com: Gruppo Guide Etna Nord - Mount Etna's volcanological evolution: the beginning, the tholeiitic period. www.guidetnanord.com. [dostęp 2015-07-22].
  5. a b c Lopes ↓, s. 212.
  6. a b c Guida naturalistica della Provincia di Catania (wł.). messinacity.com. [dostęp 2015-09-02].
  7. fxgraphica.com: Gruppo Guide Etna Nord - Mount Etna's volcanological evolution: growth, the alkaline period. www.guidetnanord.com. [dostęp 2015-09-02].
  8. The geological history of Mount Etna — Sistema Rischio Vulcanico. srv1.rm.ingv.it. [dostęp 2015-09-02].
  9. a b c Etna. Encyklopedia PWN. [dostęp 2015-07-16].
  10. a b c Puglisi A. i inni ↓, s. 27.
  11. a b Global Volcanism Program | Etna | Additional data. volcano.si.edu. [dostęp 2015-07-16].
  12. L'Etna - la valle del Bove. www.cataniaperte.com. [dostęp 2015-09-02].
  13. Etna (ang.). britannica.com. [dostęp 2015-07-16].
  14. Puglisi A. i inni ↓, s. 29.
  15. a b c RENATO CRISTOFOLINI: L’Etna nell’ambito del vulcanismo terrestre (ang.). [dostęp 2015-07-16].
  16. Boris Behncke: INGV - Sezione di Catania. www.ct.ingv.it. [dostęp 2015-07-16].
  17. Lopes ↓, s. 219.
  18. Woodhouse's English-Greek Dictionary Page Image. artflx.uchicago.edu. [dostęp 2015-07-16].
  19. Volcano – Podictionary Word of the Day (ang.). [dostęp 2015-07-16].
  20. a b Lopes ↓, s. 211-212.
  21. Etna (Mongibello) : Climbing, Hiking & Mountaineering : SummitPost. www.summitpost.org. [dostęp 2015-07-22].
  22. Etna (pol.). [dostęp 2015-07-16].
  23. a b Lopes ↓, s. 213.
  24. a b Mount Etna Volcano, Italy: Map, Facts, Eruption Pictures. geology.com. [dostęp 2015-07-16].
  25. a b Global Volcanism Program | Etna | Eruptive History. volcano.si.edu. [dostęp 2015-07-19].
  26. Tanguy J. i inni ↓, s. 4.
  27. Tanguy J. i inni ↓, s. 6-8.
  28. Puglisi A. i inni ↓, s. 44.
  29. Etna volcano news and eruption updates / 3 Nov - 12 Dec 2015, www.volcanodiscovery.com [dostęp 2015-12-20].
  30. Parco dell'Etna: The Protected Area. www.parks.it. [dostęp 2015-09-02].
  31. Parco dell'Etna: Points of Interest. www.parks.it. [dostęp 2015-09-02].
  32. Puglisi A. i inni ↓, s. 22 Annex 8.
  33. a b fxgraphica.com: Gruppo Guide Etna Nord - the flora of Mount Etna, low mediterranean plain. www.guidetnanord.com. [dostęp 2015-09-02].
  34. Puglisi A. i inni ↓, s. 58.
  35. a b fxgraphica.com: Gruppo Guide Etna Nord - the flora of Mount Etna, mountainous mediterranean plain. www.guidetnanord.com. [dostęp 2015-09-02].
  36. a b c d Puglisi A. i inni ↓, s. 59-63.
  37. fxgraphica.com: Gruppo Guide Etna Nord - the flora of Mount Etna, high mediterranean plain. www.guidetnanord.com. [dostęp 2015-09-02].
  38. a b Puglisi A. i inni ↓, s. 64-65.
  39. a b Puglisi A. i inni ↓, s. 68.
  40. a b Puglisi A. i inni ↓, s. 69.
  41. a b c d Puglisi A. i inni ↓, s. Annex 7 Zoological study.
  42. Etna. www.jedziemynasycylie.pl. [dostęp 2015-09-02].
  43. Mount Etna Nord Piano Provenzana Linguaglossa Ski Resort Guide, Location Map & Mount Etna Nord Piano Provenzana Linguaglossa ski holiday accommodation. www.snow-forecast.com. [dostęp 2015-09-02].
  44. Puglisi A. i inni ↓, s. 125.
  45. Puglisi A. i inni ↓, s. 133.
  46. a b Puglisi A. i inni ↓, s. 127.
  47. Puglisi A. i inni ↓, s. 101.
  48. Etna – wina jak wulkan gorące. magazynwino.pl. [dostęp 2015-09-03].
  49. The Wines of Mount Etna: From High-altitude, Volcanic Vineyards Come Wines with Attitude | Wine Words Wisdom. www.winewordswisdom.com. [dostęp 2015-09-03].
  50. Chester ↓, s. 19.
  51. Chester ↓, s. 58.
  52. a b Kubiak ↓, s. 79.
  53. Kubiak ↓, s. 111.
  54. Kubiak ↓, s. 299.
  55. Kubiak ↓, s. 303.
  56. Kubiak ↓, s. 216.

Bibliografia[edytuj]