Pręgierz w Poznaniu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Pręgierz w Poznaniu
Ilustracja
Pręgierz w 2005 r.
Państwo

 Polska

Miejscowość

Poznań

Miejsce

Stary Rynek w Poznaniu

Styl architektoniczny

renesans

Fundator

wpływy z kar nakładanych na służące, mamki i szynkarki

Całkowita wysokość

5,5[1] m

Data budowy

1535 / 1925 (kopia)

Ważniejsze przebudowy

1925

Położenie na mapie Poznania
Mapa konturowa Poznania, w centrum znajduje się punkt z opisem „Pręgierz w Poznaniu”
Położenie na mapie Polski
Mapa konturowa Polski, po lewej znajduje się punkt z opisem „Pręgierz w Poznaniu”
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa konturowa województwa wielkopolskiego, blisko centrum na lewo znajduje się punkt z opisem „Pręgierz w Poznaniu”
Ziemia52°24′30″N 16°56′04″E/52,408333 16,934444

Pręgierz w Poznaniupręgierz znajdujący się w Poznaniu przy południowo-wschodnim narożniku Ratusza, nieopodal Fontanny Prozerpiny[2], używany w latach 1535–1848.

Forma[edytuj | edytuj kod]

Jest to ośmioboczna, późnogotycka kolumna, na głowicy której stoi postać kata w stroju rycerza z uniesionym mieczem, który symbolizuje tzw. „prawo miecza” (łac. ius gladii), czyli prawo do ferowania wyroku śmierci nadane Poznaniowi w 1298 r. przez Władysława Łokietka. W słupie tkwiły żelazne obręcze (kuny), do których przywiązywano skazańców[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Figura na szczycie, napis pod stopami kata IUSTICIE (sprawiedliwość)

Pierwotny obiekt wzniesiono jako tzw. mediastinus, czyli centralnie usytuowany w mieście symbol władzy sądowniczej. W Poznaniu znalazł się on w rejonie (lub nawet w miejscu) geometrycznego środka miasta ulokowanego w 1253 r.[3]

Obecny pręgierz wzniesiono w 1535 r., finansując jego budowę z grzywien nakładanych na służące, mamki i szynkarki noszące przesadnie eleganckie stroje[a]: aksamity, adamaszki, atłasy, klejnoty ze złota, srebra i pereł, łańcuchy jedwabne i suknie o zbyt wielu fałdach. Miał 5,5 metra wysokości i był dziełem prawdopodobnie któregoś z włoskich rzeźbiarzy[1].

Pręgierz służył do wykonywania kary chłosty oraz piętnowania, obcinania uszu, palców czy ręki[potrzebny przypis]. Przywiązywano doń także skazanych na karę śmierci na kilka godzin przed wykonaniem wyroku w innym miejscu. Taki los spotkał m.in. Adama Goldszmita, skazanego w listopadzie 1816 r. na ścięcie toporem za zamordowanie własnej siostry[4]. Na osiem miesięcy więzienia i godzinną ekspozycję pod pręgierzem skazana została z kolei w 1826 r. niejaka Jadwiga z Cegielskich Wojewódka. Karę wymierzono jej za „nieprawne leczenie i oszukaństwo przez udawanie, iż złego ducha ma w sobie”[5].

Pręgierz wykorzystywano w ten sposób do 1848 r.[2], kiedy to 6 maja zarządzeniem pruskich władz zniesiono ich stosowanie.

Naprawy i kopia[edytuj | edytuj kod]

Pręgierz naprawiano dosyć często. Napisy na pręgierzu informują o datach: 1690, 1727, 1749, 1781, 1825, 1880. W XIX wieku pręgierz ulegał uszkodzeniom – odpadała głowa oraz bark i prawe ramię kata. Po naprawach dokonywanych przez władze pruskie od pomnika znów odpadła głowa. W czasie II RP częste naprawy sprawiły, że władze miasta podjęły decyzję o wykonaniu kopii pręgierza i przeniesieniu w 1925 r. oryginału do Zamku Przemysła[1]. Po latach niemieckiej okupacji (1939-1945) oryginał pręgierza odnalazł Witold Maisel w składnicy miejskiej (ul. Kościelna 56). Był on rozłożony na części i kompletny[6].

Kopia pręgierza wykonana przez Marcina Rożka w 1925 r. Powierzchnia piaskowca jest jeszcze świeża i wyróżnia się bielą
Oryginalna figura, znajdująca się obecnie w poznańskim ratuszu

Do 2022 r. na rynku stała kopia dłuta Marcina Rożka z 1925 r.[1], podczas gdy oryginał znajduje się obecnie w Muzeum Historii Miasta Poznania w Ratuszu. Napraw kopii pręgierza dokonywano po chuligańskich zniszczeniach w 2010 r.[7] i 2011 r.[8][9] Z powodu remontu rynku kopia w 2022 r. została rozebrana i złożona w magazynie w Forcie VII[10].

Napisy[edytuj | edytuj kod]

Constructa est haec statua ex coctricum fimbriis anno Domini 1535
(tłumaczenie: Wybudowano ten posąg z fatałaszków kucharek roku Pańskiego 1535)

Discite iustitiam moniti et non temnere divos
(tłumaczenie: Uczcie się sprawiedliwości przestrzeżeni i nie gardźcie bogami)

executor iustitae
(tłumaczenie: wykonawca sprawiedliwości)

Vendidit hic auro patriam
(tłumaczenie: sprzedał za złoto ojczyznę)


Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Strój służącej regulowała uchwała miejskich rajców z tego samego roku; regulowała ona również kary finansowe za naruszenie tych przepisów: 6 groszy za pierwsze naruszenie, 12 za następne, za trzecie - utrata eleganckich ubrań, za czwarte - wypędzenie z miasta na zawsze.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Szymon Nawrocki: Przechadzki po Poznaniu. Pręgierz poznański, kat i szubienica w: Kurier Poznański nr 34 z 22 stycznia 1927 s. 9; on-line: [1].
  2. a b Tadeusz Pudłowski (red.): Ilustrowany przewodnik po mieście stołecznem Poznaniu, wyd. Miejskiego Urzędu Targu Poznańskiego, s. 55.
  3. Red. Jerzy Topolski, Dzieje Poznania, tom 1, PWN, Warszawa-Poznań, 1988, s. 207, ISBN 83-01-08194-5.
  4. Posener Intelligenzblatt, 16 listopada 1816.
  5. Posener Intelligenzblatt, 25 lutego 1826.
  6. Witold Maisel: Odbudowa zabytków. Pręgierz.. Kronika Miasta Poznania nr 2/1950. s. 204. [dostęp 2012-12-30].
  7. Zapłaci 40 tysięcy za zniszczenie rzeźby.
  8. Pijany student zniszczył jeden z symboli Poznania. uniface.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-08-02)]..
  9. Za zniszczenie pręgierza posiedzi przynajmniej 1,5 roku.
  10. Zniknął Pręgierz - symbol Poznania - TVN24, amp.tvn24.pl [dostęp 2022-04-16].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Szymon Nawrocki: Przechadzki po Poznaniu. Pręgierz poznański, kat i szubienica w: Kurier Poznański nr 34 z 22 stycznia 1927 s. 9; on-line: [2]
  • Red. H. Olszewski, Czasopismo Prawno-historyczne, tom XXIII – zeszyt 1, Poznań 1971
Plan Starego Rynku
Waga miejska w PoznaniuRatusz w PoznaniuPałac Działyńskich w PoznaniuStudzienka Bamberki w PoznaniuFontanna Prozerpiny w PoznaniuPręgierz w PoznaniuMuzeum Instrumentów Muzycznych w PoznaniuPałac Górków w PoznaniuDomki budnicze w PoznaniuPałac Mielżyńskich w PoznaniuOdwach w PoznaniuPoznań, Stary Rynek, plan 2.png

Wybrane zabytki:

Legenda
Ratusz
Waga miejska
Domki budnicze
Odwach
Pałac Działyńskich
Pałac Mielżyńskich
Pałac Górków
Muzeum Instrumentów
Fontanna Prozerpiny
Studzienka Bamberki
Pręgierz