Warszawa Śródmieście
 nr rej. 31.12.2020[1]
| |
 Warszawa Śródmieście, peron 2 (2015) | |
| Państwo | |
|---|---|
| Województwo | |
| Miejscowość | |
| Lokalizacja | |
| Data otwarcia |
23 czerwca 1949 (prowizoryczny dworzec) |
| Liczba pasażerów (2017) |
19,4 mln[2.1] |
| Dane techniczne | |
| Liczba peronów |
3[3] |
| Liczba krawędzi peronowych |
4[3] |
| Kasy |
|
| Linie kolejowe | |
Położenie na mapie Warszawy  | |
Położenie na mapie Polski  | |
Położenie na mapie województwa mazowieckiego  | |
 52°13′45,61″N 21°00′26,96″E/52,229336 21,007489
| |
Warszawa Śródmieście – przystanek i podziemny dworzec kolejowy w Warszawie znajdujący się na warszawskiej linii średnicowej przy Alejach Jerozolimskich 50, pomiędzy ulicami Marszałkowską i Emilii Plater. Obsługuje jedynie ruch aglomeracyjny i regionalny[2.2].
Według klasyfikacji PKP ma kategorię dworca aglomeracyjnego[6].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Dworzec powstał w miejscu przedwojennego, istniejącego do 1944 Dworca Głównego, na terenie dawnego Dworca Wiedeńskiego[7].
Pierwszy prowizoryczny dworzec Warszawa Śródmieście został zbudowany w 1949[7] (otwarcie nastąpiło 23 czerwca 1949[8]). Powstał w ramach odbudowy warszawskiej linii średnicowej ze zniszczeń wojennych. Mieścił się on w drewnianym pawilonie u zbiegu ulic Marszałkowskiej i Alej Jerozolimskich[7]. Początkowo perony dworcowe mieściły się w wykopie[9].
W 1952, w ramach porządkowania rejonu Pałacu Kultury i Nauki, obiekt przeniesiono na zachód, w miejsce obecnego Dworca Centralnego, gdzie wybudowano kolejny prowizoryczny dworzec[7]. Składał się on z dwóch drewnianych pawilonów[10]. Teren pierwszego dworca przykryto płytą betonową, na której urządzono zieleńce[7]. Przeniesienie dworca na zachód umożliwiło przystąpienie do budowy trzeciego – już stałego – dworca pod płytą przykrywającą wykop linii średnicowej[10].
W 1955 ukończono budowę dwóch pawilonów wejściowych do nowego stałego dworca według projektu architektów Arseniusza Romanowicza i Piotra Szymaniaka. Wybudowano także część podziemną w stanie surowym, opartą na murach podziemnej części dworca Warszawa Główna. Pawilony umieszczono symetrycznie względem osi Pałacu Kultury i Nauki[11.1].
Prace w podziemnej części dworca wznowiono po 1960 i zakończono w 1963 roku[7]. Nowoczesny projekt wnętrz wykonali artyści z Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie: Wojciech Fangor, Jerzy Sołtan, Zbigniew Ihnatowicz, Wiktor Gessler, Adolf Szczepiński, Bogusław Smyrski i Lech Tomaszewski[11.1]. Drewniane pawilony poprzedniego dworca przeznaczono na tymczasowy Dworzec Centralny dla pociągów dalekobieżnych wykorzystujących linię średnicową[10].
W trakcie budowy dworca w 1963 roku powstał fragment tunelu pieszego w kierunku wschodnim, który miał w przyszłości prowadzić z peronu 2. do stacji metra (pomimo tego, że budowę metra wstrzymano w 1957 roku)[12]. Część podziemna dworca została otwarta 29 września 1963 roku[11.2].
Dworzec składa się z części podziemnej (perony i osobne zespoły kas) oraz dwóch naziemnych pawilonów wejściowych z granitu. Pierwotnie trzyperonowy układ dworca zakładał ich specjalizację: skrajne obsługiwały podróżnych odjeżdżających w kierunku wschodnim lub zachodnim, środkowy – przyjeżdżających z obu kierunków (obsługa pociągu najpierw otwierała drzwi na peron środkowy dla wysiadających, potem na skrajny dla wsiadających, co pozwalało na uniknięcie kolizji podróżnych na peronach i w drzwiach wagonów)[13].
Każdy z trzech peronów ma po 2 niezależne wyjścia na powierzchnię (peron 1. i 3. na wysokości pawilonów, peron 2. na swoich końcach), istnieją też dwa przejścia podziemne w tym jedno nieczynne, łączące dawniej tylko perony zewnętrzne[14]. Czynne łączy wszystkie perony Śródmieścia i Dworca Centralnego[9]. Oprócz oddzielnych zespołów kas dla każdego kierunku, na dworcu zaprojektowano także cztery kioski gastronomiczne i przemysłowe, poczekalnie, zespoły sanitarne, pomieszczenia służbowe oraz bardzo rozbudowany zespół pomieszczeń technicznych[13]. Na jednym z peronów zainstalowano automaty telefoniczne[15]. Zaprojektowano schody ruchome prowadzące na dworzec, jednak ich nie zrealizowano[16]. Dworzec uzyskał odpowiednio izolowany i odwodniony strop przykryty warstwą ziemi, co umożliwia wegetację roślin[13]. We wnętrzu dworca umieszczono 52 mozaiki sufitowe i 27 mozaik ściennych. Wszystkie z własną iluminacją[5]. Ich głównym autorem był Wojciech Fangor, a wykonano je we włocławskich zakładach fajansowych. Kierunek zachodni oznaczono płytkami zielonymi i niebieskimi, a wschodni żółtymi, pomarańczowymi i czerwonymi[17]. Dworzec charakteryzował się także oryginalnymi krawędziami peronów, które były kolorowe i podświetlone od spodu świetlówkami[4]. Krawędzie torowiska prowadzącego na wschód były biało-czerwone, natomiast tego prowadzącego na zachód były biało-błękitne[18]. W hali peronowej zamontowano poidełka wykonane z betonu płukanego[19].
Bezpośrednio po oddaniu do użytku dworzec zachwycał użytkowników swoją estetyką i funkcjonalnością, wynikającą z dużej przelotowości i zastosowania segregacji ruchu pieszego.
W 2006 roku rozpoczął się remont bardzo już zaniedbanego kompleksu dworcowego, zakończony w styczniu roku 2007[20]. Dworcowi przywrócono w większości stan sprzed 40 lat, świadomie rezygnując jednak z daleko idącej modernizacji – w planach na kolejne lata przewidziano wyburzenie pawilonów naziemnych i budowę centrum handlowego z częścią dworcową[9]. Ich likwidację przewiduje obowiązujący od 2010 plan zagospodarowania przestrzennego, który przewiduje budowę ulicy w miejscu placu z pawilonami[21][22]. W 2014 pawilony zewnętrzne przeszły kolejną doraźną renowację i remont elewacji, która była w bardzo złym stanie[21]. Plany likwidacji pawilonów były możliwe, bo nie były one objęte ochroną konserwatorską. Samo podziemie dworca od 2016 jest wpisane do gminnej ewidencji zabytków pod numerem SRO34200[23]. Pod koniec 2020 do rejestru zabytków wpisano najpierw zespół mozaik[17], a potem cały dworzec[24].
Na dworcu znajdują się automaty biletowe Kolei Mazowieckich i Zarządu Transportu Miejskiego[25]. Windę na dworcu zainstalowano w 2010[26].
Obsługiwane połączenia
[edytuj | edytuj kod]| Przewoźnik | Linia | Trasa | |
|---|---|---|---|
| SKM Warszawa | S1 | Otwock – Warszawa Śródmieście – Pruszków | [27] |
| S2 | Sulejówek Miłosna – Warszawa Śródmieście – Warszawa Lotnisko Chopina | ||
| Koleje Mazowieckie | R1 | Warszawa Wschodnia – Warszawa Śródmieście – Skierniewice | [28] |
| R2 | Warszawa Zachodnia – Warszawa Śródmieście – Siedlce – Łuków | ||
| R3 | Warszawa Wschodnia – Warszawa Śródmieście – Łowicz Główny | ||
| R6 | Warszawa Zachodnia – Warszawa Śródmieście – Tłuszcz | ||
| R7 | Warszawa Zachodnia – Warszawa Śródmieście – Dęblin |
Pasażerowie
[edytuj | edytuj kod]W roku 2017 wymiana pasażerska wyniosła 19,4 mln osób (53,1 tys. dziennie), co dało jej 3. miejsce w Polsce[29].
W roku 2018 wymiana pasażerska wyniosła 17,4 mln osób (47,8 tys. dziennie), co dało jej 3. miejsce w Polsce[29].
W roku 2019 wymiana pasażerska wyniosła 16,2 mln osób (44,5 tys. dziennie), co dało jej 4. miejsce w Polsce[29].
W roku 2020 wymiana pasażerska wyniosła 7,2 mln osób (19,8 tys. dziennie), co dało jej 9. miejsce w Polsce[29].
W roku 2021 przystanek obsłużył 6,7 mln osób (18,4 tys. dziennie), co dało mu 11. miejsce w Polsce[30].
Tablice pamiątkowe
[edytuj | edytuj kod]- Tablica upamiętniająca pioniera elektryfikacji kolei w Polsce Romana Podoskiego (pawilon wschodni), wmurowana w latach 60. XX wieku[31].
- Tablica upamiętniająca Dworzec Wiedeński i odjazd pierwszego pociągu do Grodziska 14 czerwca 1845 (pawilon wschodni)[31].
- Tablica ku pamięci Czesława Jaworskiego, zasłużonego dla elektryfikacji kolei w Polsce (pawilon zachodni), odsłonięta 23 marca 1988[31].
- Tablica upamiętniająca akcje odwetowe Gwardii Ludowej w dniach 24 października 1942 i 17 stycznia 1943 na lokal „Mitropa” (pawilon zachodni), wmurowana w latach 60. XX wieku[31].
Planowany łącznik ze stacją metra Centrum
[edytuj | edytuj kod]Od początku istnienia dworca przewiduje się wybudowanie przejścia podziemnego[11.2] do otwartej w 1998 stacji metra Centrum[9], jednak jego budowa opóźnia się[14]. Kwestia budowy łącznika powróciła w latach 2018–2019[32]. Jednym z możliwych wariantów jest budowa łącznika jedynie do placu przed wejściami do metra[33], rozważane jest także stworzenie bezpośredniego połączenia stacji metra z Dworcem Centralnym z odnogą do dworca Warszawa Śródmieście[34]. W styczniu 2021 ogłoszono przetarg na wykonawcę analizy trzech wariantów wykonania połączenia między dworcami i stacją metra[35].
Dworzec w kulturze masowej
[edytuj | edytuj kod]- 31 grudnia 1963, kilka miesięcy po oddaniu dworca do użytku, na peronach odbył się bal sylwestrowy[36], który uwieczniła m.in. Polska Kronika Filmowa[11.3].
- Dworzec wystąpił w kilku filmach m.in. w Beacie zakochany w tytułowej bohaterce Olek Smoleński po kilku dniach poszukiwań spotyka ją na tym dworcu i namawia do powrotu do domu. Z kolei w Spotkaniu ze szpiegiem Maria Polińska spotyka się tam z imperialistycznym szpiegiem Bernardem[37].
- Od kwietnia do sierpnia 2006 roku, w ramach imprezy „Dekarock Antyradia” zorganizowanej przez rozgłośnię, na dachu dworca koncerty zagrały zespoły: T.Love, Oddział Zamknięty, Hey, Strachy na Lachy i Homo Twist[38][39].
- W wydanej w 2014 roku postapokaliptycznej powieści Kompleks 7215 i jej kontynuacji Dworzec Śródmieście Bartka Biedrzyckiego został opisany jako jedno z miejsc, gdzie po wojnie atomowej znaleźli schronienie ocaleni warszawiacy[40].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków (księga A) − stan na 30 września 2024 roku. Woj. mazowieckie (Warszawa). [w:] Narodowy Instytut Dziedzictwa [on-line]. nid.pl. s. 30. [dostęp 2025-01-14].
- ↑ Największe stacje kolejowe w Polsce. Urząd Transportu Kolejowego, sierpień 2018. [dostęp 2019-01-09].
- ↑ a b Warszawa Śródmieście, [w:] Ogólnopolska Baza Kolejowa – bazakolejowa.pl [online] [dostęp 2015-03-11].
- ↑ a b Wnętrza dworca Śródmieście w Warszawie. „Architektura”. nr 3, s. 93, 1972.
- ↑ a b Jerzy Sołtan. Projekt i realizacja wnętrz dworca Warszawa-Śródmieście. „Architektura”. nr 1, s. 12-20, 1964.
- ↑ Wykaz stacji pasażerskich wraz z ich kategoryzacją oraz określeniem dostępności do obiektu, poz. 496. [w:] Załącznik nr 1 do Regulaminu dostępu przez licencjonowanych przewoźników kolejowych do obiektu infrastruktury usługowej – stacji pasażerskiej [on-line]. [dostęp 2018-08-24].
- ↑ a b c d e f Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 160. ISBN 83-01-08836-2.
- ↑ Krzysztof Jabłoński i in.: Warszawa: portret miasta. Warszawa: Arkady, 1984, s. strony nienumerowane (Kronika odbudowy, budowy i rozbudowy 1945−1982). ISBN 83-213-2993-4.
- ↑ a b c d Dworce kolejowe w Warszawie i okolicach. SISKOM. [dostęp 2015-03-11]. (pol.).
- ↑ a b c Krystyna Krzyżakowa: Warszawskie osiągnięcia, [w:] Kalendarz Warszawski'88. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1987, s. 147. ISBN 83-03-01684-9.
- ↑ Grzegorz Piątek (red.): AR/PS. Architektura Arseniusza Romanowicza i Piotra Szymaniaka. Warszawa: Centrum Architektury, 2012. ISBN 978-83-934574-1-0.
- ↑ Historia budowy metra https://metro.waw.pl/o-firmie/historia-budowy-metra/
- ↑ a b c Arseniusz Romanowicz: Dworce i przystanki kolejowe. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1970, s. 44.
- ↑ a b Witold Urbanowicz: Warszawa: Otworzą zamknięte przejście na dworcu Śródmieście?. transport-publiczny.pl, 2014-06-25. [dostęp 2015-11-16]. (pol.).
- ↑ Agnieszka Kowalska, Warszawa nowoczesna - nieznane zdjęcia z lat 50. i 60., Gazeta Wyborcza, 26.02.2012.
- ↑ Arseniusz Romanowicz, Zostaliśmy w cieniu, „Architektura”, nr 6, 2006.
- ↑ a b Jakub Lewicki, Unikatowa dekoracja mozaikowa Dworca Warszawa-Śródmieście w rejestrze zabytków [online], Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Warszawie, 9 grudnia 2020.
- ↑ Szymon Ruszczewski, Finding Sołtan [online], etheses.whiterose.ac.uk, 2021, s. 321 (ang.).
- ↑ Jerzy Sołtan „Projekt i realizacja wnętrz dworca Warszawa-Śródmieście”, „Architektura” 1/1964 s. 23.
- ↑ Stacja Kolejowa Warszawa Śródmieście. Warszawa Moim Oczkiem, 2010-11-28. [dostęp 2015-03-11]. (pol.).
- ↑ a b Wyborcza.pl [online], warszawa.wyborcza.pl [dostęp 2020-08-21].
- ↑ Plany obowiązujące – Śródmieście | Architektura i planowanie przestrzenne [online], www.architektura.um.warszawa.pl [dostęp 2020-08-21].
- ↑ Zarządzenie nr 221/2016 z 23-02-2016 w sprawie zmian w ewidencji zabytków Miasta Stołecznego Warszawy [online].
- ↑ Jakub Lewicki, Dworzec Warszawa-Śródmieście wpisany do rejestru zabytków [online], Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Warszawie, 31 grudnia 2020.
- ↑ Gdzie kupić bilet? [online] [dostęp 2020-08-21] (pol.).
- ↑ „Budowa windy na dworcu Warszawa Śródmieście opóźniona”, Rynek Kolejowy, 5 października 2010.
- ↑ Rozkłady jazdy. Kolej. [w:] Warszawski Transport Publiczny [on-line]. wtp.waw.pl. [dostęp 2020-11-02].
- ↑ Rozkład Jazdy Pociągów KM [online], Koleje Mazowieckie [dostęp 2025-06-07].
- ↑ a b c d Urząd Transportu Kolejowego, Przewozy pasażerskie [online], Portal statystyczny UTK [dostęp 2023-02-20] (pol.).
- ↑ https://dane.utk.gov.pl/sts/przewozy-pasazerskie/wymiana-pasazerska-na-s/18886,Przewozy-pasazerskie.html#PLIK
- ↑ a b c d Stanisław Ciepłowski: Wpisane w kamień i spiż. Inskrypcje pamiątkowe w Warszawie XVII–XX w. Warszawa: Argraf, 2004, s. 21. ISBN 83-912463-4-5.
- ↑ Jarosław Osowski: Dworzec Śródmieście rozrośnie się do czterech torów. Podziemny łącznik do stacji metra Centrum. warszawa.wyborcza.pl, 2019-01-22. [dostęp 2019-01-23].
- ↑ Witold Urbanowicz: Cztery tory na Dworcu Śródmieście. Korytarz do metra tylko do „patelni”?. transport-publiczny.pl, 2019-01-22. [dostęp 2019-01-23].
- ↑ Witold Urbanowicz: Linia średnicowa. Dwa warianty połączenia dworców ze stacją metra Centrum. Bezpośrednio i już z Centralnego?. transport-publiczny.pl, 2019-01-25. [dostęp 2019-01-23].
- ↑ Witold Urbanowicz: Jak połączyć metro Centrum i dworzec Śródmieście. Trzy koncepcje do analizy. tvn24.pl/tvnwarszawa, 2021-01-10. [dostęp 2021-01-10].
- ↑ Tomasz Urzykowski. Twist na Dworcu Środmieście. „Gazeta Stołeczna”, s. 13, 29 grudnia 2023.
- ↑ Grzegorz Sołtysiak: Filmowy przewodnik po Warszawie. Warszawa: Muzeum Powstania Warszawskiego, 2007, s. 43–44. ISBN 978-83-60142-70-7.
- ↑ Kolejny Dekarock Antyradia. portalmedialny.pl, 2006-06-23. [dostęp 2015-03-13].
- ↑ Łukasz Szewczyk: Antyradio ponownie na dachu. media2.pl, 2006-07-15. [dostęp 2015-03-13].
- ↑ Kamil Dróżdż: Bartek Biedrzycki – Kompleks 7215. 2014-09-11. [dostęp 2014-10-16]. (pol.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]| Warszawa Śródmieście | ||
| Linia 448 Warszawa Zachodnia – Warszawa Rembertów | ||
  odległość: 0,907 km
|
|
odległość: 1,289 km
|
