Bełz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bełz
Herb Flaga
Herb Bełza Flaga Bełza
Państwo  Ukraina
Obwód Flag of Lviv Oblast.png lwowski
Burmistrz Vołodymyr Mucha
Powierzchnia 5,85 km²
Populacja (2004)
• liczba ludności
• gęstość

2359
403 os./km²
Nr kierunkowy +380 3257
Kod pocztowy 80062—80063
Położenie na mapie obwodu lwowskiego
Mapa lokalizacyjna obwodu lwowskiego
Bełz
Bełz
Położenie na mapie Ukrainy
Mapa lokalizacyjna Ukrainy
Bełz
Bełz
Ziemia 50°22′N 24°00′E/50,366667 24,000000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Portal Portal Ukraina
Herb Bełza, 1508
Herb Bełza, 1772

Bełz (ukr. Белз, jid. בעלז) – obecnie miasto na Ukrainie, w obwodzie lwowskim, rejon sokalski, nad rzeką Sołokiją, dopływem Bugu; 2400 mieszkańców (2004). Położony przy samej granicy z Polską.

Lokacja miasta na prawie magdeburskim nastąpiła 5 października 1377 z nadania księcia Władysława Opolczyka. Bełz był stolicą Księstwa Bełskiego Rusi Czerwonej i województwa bełskiego I Rzeczypospolitej. Następnie został zajęty przez Austrię podczas I rozbioru Polski (1772) i wszedł w skład Królestwa Galicji i Lodomerii. Do 1914 linia kolejowa oraz przejście graniczne między C.K. Monarchią Austro-Węgier (Galicją) i Cesarstwem Rosji. W momencie wybuchu I wojny światowej, ludność Bełza liczyła 6100 mieszkańców, w tym 3600 Żydów, 1600 Ukraińców i 900 Polaków.[1][2]. Do 15 lutego 1951 miasto znajdowało się w Polsce.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Istnieje kilka wersji pochodzenia nazwy Bełz:

  1. celtycka − 'belz' (woda) lub 'pelz' (potok),
  2. germańska (gocka) – 'pelz' / 'belz' (futrzany, kosmaty, kudłaty)[3].
  3. celtycko-słowiańska (bojkowska) − «белз» lub «бевз» (miejsce błotniste),
  4. słowiańska (staro-ruska) − «бълизь» (miejsce białe, polana wśród ciemnego lasu)[4],
  5. słowiańska (polska) – nazwa 'bełz' jest, wg Aleksandra Brücknera, pochodzenia polskiego[5]. Z kolei profesor Jerzy Nalepa uważa, że nazwa ta dotyczy nie tylko miasta , ale także rzeki nad którą Bełz leży. Dziś rzeka ta nosi nazwę Sołokija , ale w dawnych źródłach występuje jako Bełz (Jan Długosz ) lub Bełza (źródło z XVI w.). Poza tym znane są dwa potoki o nazwie Bełżec w dorzeczu górnego Bugu oraz miejscowość Bełżec.

Z analizy statystycznej częstości występowania nazw miejscowych wynika, że nazwa ma genezę zachodniosłowiańską. Na terenie zachodniosłowiańskim o wiele częściej występują pokrewne nazwy np. Bełzów, Bełżyce. Oprócz nazw miejscowych pojawiają się w zachodniej Słowiańszczyźnie nazwy osobowe typu Bełza.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Najdawniejsza przynależność miejscowości w historiografii nie jest do końca ustalona. Według Nestora tereny do Sanu w pierwszej połowie IX wieku zamieszkiwali Radymicze, po czym przemieścili się w rejon położony między Dnieprem, Desną a Sożem; w 885 roku przyłączeni do Rusi Kijowskiej przez księcia ruskiego Olega. Według Nestora Radymicze oraz Wiatycze mieli pochodzić od Lachów i być Lachami[6][7][8].

Inne źródła (m.in. Gesta Hungarorum) podają, że w 892 roku gród Przemyśl i okoliczne tereny opanował książę morawski Świętopełk I i wcielił je do Państwa wielkomorawskiego, po czym ok. 898 roku zajęli je Madziarzy pod wodzą Arpada[9]. Historia ziem nad Sanem i Bugiem obejmujących Grody Czerwieńskie jest niejednoznaczna i niepewna, dokument praski sugeruje, że po 955 roku podlegały one państwu czeskiemu, natomiast w latach 70. X wieku najprawdopodobniej wchodziły w skład państwa Mieszka I. Zamieszkujący ten teren Lędzianie[10] stanowili zaporę przed parciem Rusi na zachód. Świadczy o tym system obronny Lędzian skierowany w kierunku południowo-wschodnim, w którym kluczową rolę odgrywały Czerwień (obecnie Czermno) i Bełz oraz zaplecze gospodarcze położone na zachodnim brzegu Huczwy[11].

Wykorzystując zerwanie sojuszu polsko-czeskiego i najazd Ottona II na Polskę w 979 roku, książę kijowski Włodzimierz Wielki w 981 roku zagarnął cały obszar zamieszkany przez Lędzian[11].

Źródłem mającym tu największą wagę jest zapiska "Powieści Dorocznej" pod rokiem 981[12];

W leto 6489 ide Wołodimer' k Liachom' i zaja grady ich: Peremyszl', Czerwien', i iny grady jeże sut' do sego dnie pod' Rusiu. W sem że letie i Wiaticzi pobiedi i wiezłożi na nia dan' ot niaouga, jakoże otci (otec) jego imasze.

Co w polskim tłumaczeniu brzmi następująco[13];

Roku 6489 [981]. Poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich: Przemyśl, Czerwień i inne grody, które do dziś dnia są pod Rusią. Tegoż roku i Wiatyczów zwyciężył i nałożył na nich dań od pługa, jaką i ojciec jego brał.

W czasie wyprawy wojennej na Kijów w 1018 odbił je Bolesław Chrobry. W 1030 wareskie wojska Rurykowiczów zagarnęły Bełz, a w następnym roku Jarosław Mądry przy udziale Haralda III inne grody Lachów[14] aż po San. Z tego samego roku pochodzi ostatnia wzmianka o Grodach Czerwieńskich:

Roku 6539 [1031]. Jarosław i Mścisław zebrali wojów mnogich, poszli na Lachów i zajęli Grody Czerwieńskie znowu, i spustoszyli ziemię lacką, i mnóstwo Lachów przywiedli, i rozdzielili ich. Jarosław osadził swoich nad Rosią, i są do dziś.

Kalendarium[edytuj | edytuj kod]

Grody czerwienskie.png
Bełz w 1847, litografia

Bełz położony jest na obszarze Roztocza, którym w starożytności władali indoeuropejscy Lugiowie[15] (w późniejszym okresie ulegli celtyckim wpływom kulturowym, a następnie zostali zgermanizowani), później (II-V w.) wschodniogermańscy Goci[16][17], zeslawizowani Sarmaci (Biali Chorwaci)[18] i lechickie zachodniosłowiańskie plemię - Lędzianie[19].

  • X w.-981 – jeden z Grodów Czerwieńskich prawdopodobnie pod czeskim zwierzchnictwem (od 955), a następnie polskim.[20]
  • 981-1018 – Ruś Kijowska
  • 1018-1030 – Polska
  • 1030-1170 – Ruś Kijowska
  • 1170-1234 – Księstwo Bełskie
  • 1234-1323 – Ruś Halicko-Wołyńska
  • 1323-1340 – Ruś Halicko-Wołyńska pod jurysdykcją Mazowsza
  • 1340-1366 – Księstwo Bełskie pod panowaniem litewskim
  • 1366 – włączony jako lenno do Królestwa Polski
  • 1366-1370 – Księstwo Chełmsko-Bełskie
  • 1370-1377 – Księstwo Chełmsko-Bełskie pod panowaniem litewskim
  • 1377 – lokacja Bełza na prawie magdeburskim.[21]
  • 1378-1387 – Ruś Czerwona pod jurysdykcją Węgier
  • 1382 – książę Władysław Opolczyk wywiózł cudowny obraz Czarnej Madonny (Matki Boskiej Częstochowskiej) z bełskiego Zameczku na Jasną Górę do Częstochowy. Legenda głosi, że autorem obrazu był św. Łukasz Ewangelista, który namalował go na blacie stołu w domu Marii w Nazarecie. W późniejszych wiekach ikona ta miała być przeniesiona do Konstantynopola, a stamtąd trafiła na Ruś Halicką. Podczas walk polsko-węgiersko-ruskich w XIV w. obraz, wykonany na deszczułkach lipowych, został ukryty na zamku Bełz, gdzie odnalazł go książę Władysław Opolczyk.
  • 8 lutego 1444 – nadanie w Bełzie przez ks. Władysława wsi Horyniec zasłużonemu szlachcicowi z Mazowsza – Piotrowi Pieczykurowi z Wilcz.
  • 1387-1462 – pod jurysdykcją książąt mazowieckich, jako lenno polskie
  • 1462-1772 – Polska (stolica województwa bełskiego, tytularnie do 1793)
  • 1499 i 1502 - dwa najazdy tatarskie pustoszące miasto.
  • do 1620 roku miasto było obwarowane potrójnymi wałami z 4 bramami miejskimi: Lwowską, Sokalską, Lubelską i Zamojską.
  • 1772-1918 – Austria (Galicja i Lodomeria)
  • 1817 – rebbe-cadyk Sholom Rokeach założycielem bełskiej dynastii chasydzkiej.
  • 1884 – przez miasto poprowadzono kolej żelazną: Jarosław - Rawa Ruska - Sokal.
  • 1918/1919 – Zachodnioukraińska Republika Ludowa (ZURL)
  • 1919-1939 – Polska
  • 1939-1944 – Niemcy (Generalne Gubernatorstwo)
  • 24 marca 1944 - atak UPA na Bełz, zamordowano ponad 100 Polaków[22].
  • 20 lipca 1944 – zdobycie przez wojska radzieckie 1 Frontu Ukraińskiego; 2/3 zabudowy miasta uległo zniszczeniu.[23]
  • 1944-1951 – Polska
  • 1944 – gmina Bełz przyłączona do powiatu hrubieszowskiego w woj. lubelskim.
  • 1946 – przesiedlenie części ludności ukraińskiej na tereny Ukraińskiej SRR.
  • 1947 – wysiedlenie ludności ukraińskiej na północno-zachodnie tereny RP.
  • 1951 – odzyskanie praw miejskich.
  • 195115 lutego miasto znalazło się w Ukraińskiej SRR w ramach wymiany terenów granicznych. W zamian za Sokalszczyznę Polska otrzymała miasteczko Ustrzyki Dolne i ziemie w Bieszczadach. Powodem były złoża węgla na Sokalszczyźnie i połączenie kolejowe Rawa Ruska-Sokal, za co Polsce przekazano tereny ubogie w substancje architektoniczno-zabytkową, o nieurodzajnych glebach i z wyeksploatowanymi złożami ropy. Przesiedlenie ludności polskiej nastąpiło jesienią (październik-listopad) 1951
  • 1951-1991 - Ukraińska SRR
  • od 1991 – Ukraina (Obwód lwowski)

Żydzi w Bełzie[edytuj | edytuj kod]

Po upadku Kaganatu Chazarskiego w końcu X w. do grodu przybyli pierwsi wyznawcy judaizmu, Karaimi, zajmujący się handlem. Pod koniec średniowiecza (ok. XIV w.) w Bełzie istniał kahał żydowski (aszkenazyjski). W 1665 gmina żydowska uzyskała równouprawnienie w prawach i obowiązkach miejskich[4].

W XIX w. Bełz zasłynął jako ośrodek chasydzki z własną dynastią cadyków, która nieformalnie przewodziła Żydom galicyjskim. Pierwszym Belzer Rebbe był Sholom Rokeach, zwany Sar Shalom (uczeń Jakuba Icchaka Horowica (hebr. יעקב יצחק הורוביץ) z Lublina), w latach 1817-1855. Kolejnymi Belzer Rebbe mieszkającymi w Bełzie byli: Yehoshua Rokeach (1855-1894), Yissachar Dov Rokeach (I) (1894-1926) i Aharon Rokeach (1926-1957), który w 1944 r. dotarł, via Budapeszt i Stambuł, do Palestyny, gdzie w mieście Tel Aviv odbudował bełską dynastię chasydzką. Obecny piąty Belzer Rebbe, Yissachar Dov Rokeach (II), urodzony w 1948 r. w Izraelu, mieszka w Jerozolimie[24].

Słynna żydowska piosenka w języku jidisz "Mayn Sztetele Belz" nie dotyczy, wbrew rozpowszechnionemu przekonaniu, Bełza, lecz miasta Bălţi (Bielce) na terenie obecnej Mołdawii. Nazwa tego miasta w jidysz brzmiała בעלץ - Belc. W Bielcach urodziła się Iza Kremer, słynna śpiewaczka pochodzenia żydowskiego, pierwsza wykonawczyni specjalnie dla niej napisanego utworu [25].

Niemal wszyscy bełscy Żydzi opuścili miasto przed zajęciem go przez Niemców w 1939 uchodząc na ziemie zajęte przez ZSRR. Na ich miejsce okupant przesiedlił Żydów z okolicznych wsi, tworząc obóz pracy. 2 czerwca 1942 1 tys. osób wywieziono do obozu zagłady w Sobiborze; we wrześniu 1942 w ten sam sposób zgładzono dalszych 500 Żydów z Bełza[26].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Bełskie zabytki[27]:

  • Tzw. Baszta Ariańska – najstarsza budowla miasta pochodząca z 1606. Ma formę niskiej, sześciobocznej wieży o grubych ścianach ceglanych, nieotynkowanych, i obszernych podziemiach ze sklepieniami beczkowymi. W tradycji lokalnej uważana jest za dawny zbór ariański (stąd obecna nazwa), choć źródła nie potwierdzają obecności arian w Bełzie. Prawdopodobnie była to pierwotnie kaplica cmentarna (stoi na terenie starego cmentarza bełskiego, zlikwidowanego w XVIII w.), postawiona z fundacji chorążego bełskiego Andrzeja Snopkowskiego. W XVIII w. mieściła archiwum miejskie, później bywała wykorzystywana jako skład.
  • Ratusz miejski, dawny klasztor dominikanów. Klasztor został założony przez księcia Władysława Opolczyka i funkcjonował do XVIII w., kiedy to został zlikwidowany przez władze austriackie w 1784 w ramach tzw. reform józefińskich, a budynki przekazano miejscowej parafii. Dwukondygnacyjna budowla na planie prostokąta z charakterystyczną wieżą zegarową. Wieża nakryta czterospadowym dachem z ażurową sygnaturką, ozdobiona narożnymi parami pilastrów, belkowaniami i profilowanymi gzymsami. W jej wnętrzu odkryto w 2004 malowidło z XVIII wieku, przedstawiające sceny rodzajowe z życia zakonników dominikańskich.
  • Kościół klasztorny pw. Wniebowzięcia NMP z połowy XVI wieku po 1784 służył jako parafialny, a został zniszczony w 1944 w wyniku ataku oddziału UPA na Bełz. Dzieła zniszczenia dopełniły walki frontowe. Zachowały się jedynie fragmenty ścian wzmocnionych szkarpami oraz część półokrągłej apsydy. Kościół pierwotnie łączył się z klasztorem dominikanów, tworząc jeden wielki zespół klasztorny.
  • Cerkiew greckokatolicka pw. św. Paraskewy – cerkiew cmentarna z XVII w., rozbudowana w 1863 i 1906. Pierwotnie stała we wsi Prusinów koło Bełza, w XVIII w. przeniesiona została w obecne miejsce. Zamknięta po II wojny światowej, w 1977 odrestaurowana z przywróceniem pierwotnego wyglądu i zamieniona w muzeum. W 1991 zwrócona grekokatolikom. Jest to budowla dwudzielna. Posiada nawę nakrytą dużą, spłaszczoną kopułą na ośmiobocznym bębnie oraz pięciobocznie zamkniętym prezbiterium. Ściany i dachy pokrywa gont. Obok cerkwi znajduje się drewniana dzwonnica z XIX w. z odkrytą galeryjką pod czterospadowym dachem.
  • Kościół rzymskokatolicki na Zameczku, obecnie cerkiew prawosławna pw. św. Mikołaja. Kościół został postawiony na miejscu starszych budowli w 1926. Stoi na terenie dawnego zamku bełskiego, na którego terenie w średniowieczu stała kaplica prawosławna z obrazem Madonny, przeniesionym następnie do Częstochowy i znanym dziś jako Matka Boska Częstochowska. Do 1951 kościół był celem pielgrzymek ze względu na kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej, zwanej też lokalnie Zameczkową, która współcześnie znajduje się w kościele w Tarnoszynie. Po przesiedleniu z tych terenów Polaków, w latach 1951-1992 kościół był nieużywany, a następnie przekazany został miejscowej wspólnocie prawosławnej. Jest budowlą trójnawową, na planie krzyża, z krótkim transeptem i wielobocznie zamkniętym prezbiterium, oraz wystrojem eklektycznym, łączącym elementy neoromańskie, neogotyckie i neobarokowe. Przy kościele znajduje się Wieża Mariacka, wzniesiona w 1933 z okazji 550 rocznicy przeniesienia obrazu Matki Bożej do Częstochowy, oraz kaplica odpustowa pw. św. Walentego z 1935.
  • Kościół rzymskokatolicki pw. św. Mikołaja przy klasztorze dominikanek, obecnie cerkiew greckokatolicka pod tym samym wezwaniem. Zespół kościoła i klasztoru dominikanek został ufundowany przez Zofię Chodkiewiczównę w 1647 i wzniesiony po 1653. Pierwotne zabudowania drewniane zostały w 1743 zastąpione przez murowane budowla w stylu barokowym. W 1784 klasztor został zlikwidowany, a kościół przekazany grekokatolikom. Świątynia była przebudowywana w 1861, między 1945 a 1951 służyła jako rzymskokatolicki kościół parafialny, po przesiedleniu Polaków świątynia została sprofanowana poprzez urządzenie w jej murach magazynu. Od 1991, po generalnym remoncie, służy ponownie jako cerkiew. Budynek kościoła ma charakter trójnawowej bazyliki na planie prostokąta z pięciobocznie zamkniętym prezbiterium. Ściany boczne od wschodu wzmocnione są szkarpami. Fasadę zdobi ryzalit z pilastrami i profilowanymi gzymsami, zwieńczony krzywoliniowym frontonem z wolutami. W niszach pomiędzy pilastrami znajdują się kamienne rzeźby przedstawiające cztery święte katolickie. Po bokach budynku głównego stoją dwie, cofnięte ku tyłowi wieże o trzech kondygnacjach, nakryte barokowymi hełmami. We wnętrzu świątyni znajduje się m.in. ikonostas wykonany w 1893 w Monachium na wzór ikonostasu katedry przemyskiej. W kościele do 1951 znajdował się, otoczony kultem, wizerunek Matki Boskiej Bełskiej, wykonany w XVII w. we lwowskiej pracowni Fedora Seńkowicza, znajdujący się obecnie w kościele parafialnym w Ustrzykach Dolnych. Do świątyni przylega dwukondygnacyjny budynek klasztorny, w pobliżu stoi dzwonnica zwieńczona kopułą na ośmiobocznym bębnie z 1906.
  • Szpital miejski, dawny klasztor felicjanek z II połowy XIX w., w którym w 1951 mieścił się polski sztab akcji przesiedleńczej (akcja H-T), którym kierował gen. Aleksander Zawadzki.
  • Bożnica towarzystwa dobroczynnego „Iszre Lew”, zbudowana w 1909.
  • Budynek mykwy, jedyna pozostałość po Synagodze Wielkiej, zniszczonej przez Niemców w czasie II wojny światowej, podobnie jak i inne żydowskie domy modlitwy w Bełzie.
  • Cmentarz żydowski (kirkut), założony w 1790, z którego ocalało kilkadziesiąt nagrobków, w tym trzy macewy bełskich cadyków ze słynnej chasydzkiej dynastii Rokeach.
  • pozostałości obronnych murów.

Ludzie związani z Bełzem[edytuj | edytuj kod]

Lew Halicki
Jakub Sobieski
Yissachar Dov Rokeach (I)

Literatura piękna[edytuj | edytuj kod]

Pobliskie miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Dr Mieczysław Orłowicz. Ilustrowany Przewodnik po Galicyi. Lwów 1919
  2. W 1910 roku w mieście sytuacja wyznaniowa kształtowała się następująco: Żydzi - 60%, osoby wyznania rzymskokatolickiego i greckokatolickiego - po 20%.
  3. http://listserv.linguistlist.org/cgi-bin/wa?A2=ind0212c&L=lowlands-l&P=561 Germanic Lowlands languages
  4. 4,0 4,1 Dr Fryderyk Papée, Zabytki przeszłości miasta Bełza. Lwów 1884
  5. Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1993, ISBN 83-214-0410-3, s.20
  6. August Bielowski Monumenta Poloniae Historica, podane za Małopolska w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom VI (Malczyce – Netreba) z 1885 r.
  7. Nestor nie zaliczał Lachów do ogólnej nazwy "Słowian" przez którą rozumiał (zgodnie z dzisiejszą terminologią) "Słowian wschodnich". Dla niego Lachowie (Lędzianie) byli to Słowianie polscy (jako odrębna grupa), podobnie traktował Słowian naddunajskich i Słowian morawsko-czeskich, których nie zaliczał do "Słowian", poprzez nazwę którą rozumiał plemiona "wschodniosłowiańskie". Henryk Paszkiewicz Początki Rusi, Kraków 1996, s. 60-86, 400-416
  8. Kwestią dyskusyjną jest pierwotne miejsce zasiedlania przez Lachów w ówczesnych granicach Polski. Według Nestora "sowieni że owi priszedsze siedosza na Wisle, i prozwaszasja lachowie, a ot tiech lachow prozwaszasja polanie, lachowie druzii luticzi, ini mazowszanie, ini pomorianie", co w przełożeniu na język polski brzmi:"Gdy bowiem Włosi naszli na Słowian naddunajskich i osiadłszy pośród nich ciemiężyli ich, to Słowianie ci przyszedłszy, siedli nad Wisłą i przezwali się Lachami, a od tych Lachów przezwali się jedni Polanami, drudzy Lachowie Lutyczami, inni Mazowszanami, inni - Pomorzanami". Powieść minionych lat tłumaczenie profesora Franciszka Sielickiego z 1968, s. 212. W związku z powyższym jasno wynika, że zarówno rejon Warty (Polanie), dolnej Odry (Lutycy), jak i środkowej Wisły (Mazowszanie i dolnej Wisły (Pomorzanie) dopiero w okresie późniejszym zostały objęte nazwą "Lachy". Najprawdopodobniejszy rejon pierwotnego osiedlenia Lachów to albo centralna Polska: ziemia sieradzka i łęczycka, lub okolice takich miast jak: Sandomierz, Lublin, Przemyśl. Henryk Paszkiewicz, Początki Rusi, Kraków 1996, s. 403-404
  9. Witold Chrzanowski, Kronika Słowian, tom 1: Rzesza Wielkomorawska i Kraj Wiślan, Wyd. EGIS, Kraków 2008. ISBN 978-83-7396-702-1
  10. być może także Biali Chorwaci
  11. 11,0 11,1 Jan Buraczyński, Roztocze - dzieje osadnictwa, Lublin 2008, s. 45-47
  12. Za tekstem zawartym w wydaniu internetowym Połnoje sobranije russkich letopisiej, t. I., Leningrad 1926-1928.
  13. F. Sielicki, Najstarsza Kronika Kijowska. Powieść Minionych Lat, Wrocław 2005.
  14. "Laesa, Laesar, Leasum, Lesum, Laesom" są to normańskie określenia Lachów nadsańskich z okresu wyprawy Haralda III, 1031 znajdujące się w Sadze o Haraldzie Hardrada. [w:] Kwartalnik historyczny. t. 108, wyd. 1-3. Towarzystwo Historyczne 2001
  15. Gaius Cornelius Tacitus, De Origine et situ Germanorum
  16. http://www.pan-ol.lublin.pl/biul_5/art_505.htm Hrubieszowskie w dobie panowania Gotów
  17. Andrzej Kokowski, Archeologia Gotów. Goci w Kotlinie Hrubieszowskiej, Lublin 1999
  18. Kazimierz Godłowski, Z badań nad rozprzestrzenieniem się Słowian w V-VII w. n.e., Kraków 1979
  19. Magdalena Mączyńska, Wędrówki Ludów. Kraków 1996
  20. Józef Skrzypek, Studia nad pierwotnym pograniczem polsko-ruskim w rejonie Wołynia i Grodów Czerwieńskich, PWN, Warszawa 1962
  21. Władysław II Opolczyk (Ruski, Naderspan)
  22. Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Krzysztof Bulzacki, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na Polakach w województwie lwowskim 1939-1947, Wrocław 2006, ISBN 83-85865-17-9, s.998
  23. ВОВ-60 - Сводки
  24. http://www.jewishgen.org/Rabbinic/infofiles/biblio8.htm Yitskhak Shlomo Yodlov, Sefer Yikhus Belz (The Lineage Book of the Grand Rabbis of Belz). Jerusalem 1984
  25. Isa Kremer
  26. Холокост на территории СССР: Энциклопедия, Moskwa 2009, ISBN 978-5-8243-1296-6 s.61
  27. Grzegorz Rąkowski, Przewodnik po Ukrainie Zachodniej. Część III. Ziemia Lwowska, Wydawnictwo Rewasz, 2007, s. 175-181, ISBN 978-83-89188-66-3.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]