Antoni Żubryd

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Antoni Żubryd
Zuch
Antoni Żubryd
major major
Data i miejsce urodzenia 4 września 1918
Sanok
Data i miejsce śmierci 24 października 1946
Malinówka
Przebieg służby
Lata służby 1933–1939
1945–1946
Siły zbrojne Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie
Flaga PPP.svg Związek Walki Zbrojnej
NSZ wpinka.jpg Narodowe Siły Zbrojne
Jednostki 40 Pułk Piechoty Dzieci Lwowskich, Samodzielny Batalion Operacyjny NSZ „Zuch”
Stanowiska dowódca batalionu
Główne wojny i bitwy II wojna światowa
(kampania wrześniowa)
Partyzantka antykomunistyczna
Odznaczenia
Krzyż Walecznych
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Antoni Żubryd ps. „Zuch”, „Orłowski”[1] (ur. 4 września 1918 w Sanoku, zm. 24 października 1946 w Malinówce) – podoficer piechoty Wojska Polskiego, oficer (kapitan bądź major[a]) Narodowych Sił Zbrojnych, dowódca oddziału partyzanckiego NSZ – „Zuch”. Mąż Janiny i ojciec Janusza. Zamordowany wraz z żoną z polecenia władz UBP, pośmiertnie zrehabilitowany w 1994.

Biografia[edytuj | edytuj kod]

Był nieślubnym dzieckiem Anny Wołoszyn, córki rolnika z Tyrawy Wołoskiej[2]. W wieku ośmiu lat został zaadoptowany przez starszą siostrę matki, Paulinę i jej męża, Michała Żubryda. Wraz z przybranymi rodzicami zamieszkiwał w mieszkaniu służbowym Gimnazjum Męskiego im. Królowej Zofii w Sanoku, gdzie Michał Żubryd pracował jako woźny. W Sanoku ukończył Szkołę Męską nr 2 im. Króla Władysława Jagiełły, po czym przez pewien czas uczęszczał do publicznej szkoły wieczorowej. W 1933 rozpoczął naukę w Szkole Podoficerów Piechoty dla Małoletnich Nr 2 w Śremie, którą ukończył w 1936, otrzymując jako plutonowy przydział wojskowy do 40 Pułku Piechoty „Dzieci Lwowskich”[3], stacjonującego we Lwowie. Do 1939 funkcjonował w stopniu sierżanta zawodowego[4].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Antoni Żubryd wśród żołnierzy przed 1939
Antoni Żubryd w cywilu

Podczas kampanii wrześniowej 1939 walczył w obronie Warszawy. 8 września jego pułk odparł na Woli atak 4 Dywizji Pancernej. W trakcie walk został awansowany do stopnia sierżanta i odznaczony Krzyżem Walecznych. Po kapitulacji dostał się do niemieckiej niewoli, trafił do obozu w Żyrardowie, po czym został zwolniony[b][5] i powrócił do Sanoka. Tam rozpoczął działalność w konspiracji udzielając szkoleń w ramach Związku Walki Zbrojnej jako podoficer zawodowy.

Jednocześnie zajął się drobnym handlem i przemytem artykułów żywnościowych w obie strony granicy niemiecko-sowieckiej, która w Sanoku przebiegała na rzece San. W kwietniu 1940 został skierowany na roboty do Niemiec. Udało mu się jednak zbiec z transportu. Po ucieczce przez kilka tygodni ukrywał się u zaprzyjaźnionych gospodarzy pod Sanokiem, po czym powrócił do Sanoka. Nawiązał kontakt ze znajomym (który potem okazał się współpracownikiem NKWD) wykonując na jego płatne zlecenie powiększone plany miasta Sanoka. Zatrzymany przez patrol NKWD podczas jednej z przepraw transgranicznych na Sanie w okolicach Olchowiec i zagrożony więzieniem miał zadeklarować swoją współpracę i zaoferować sowietom przekazywanie im informacji o umocnieniach granicznych tworzonych po stronie niemieckiej (inne źródło podało, że pod koniec lipca za namową znajomego podjął współpracę z NKWD, gdzie został zatrudniony we wrześniu 1940). Jako agent o pseudonimie „Orłowski” prowadził rozpoznanie niemieckich umocnień nad Sanem, w czym miała mu pomagać pracująca w tartaku Janina Praczyńska (jesienią 1940 została jego żoną), mająca rozeznanie względem przeznaczenia materiału drewnianego. Innymi współpracownikami Żubryda w akcjach wywiadowczych miał być ww. znajomy Szewczyk i m.in. Jadwiga Praczyńska, siostra Janiny. W nocy z 13 na 14 grudnia 1940 Żubryd wraz ze współpracownikami, używając podrobionego klucza, dostali się do Okręgowego Komisariatu Celnego w Sanoku, skąd zabrali ważne dokumenty – w tym listę pracowników pięciu punktów granicznych, które jeszcze w tym samym dniu dostarczyli sowietom (miała to być najpoważniejsza akcja wywiadowcza Żubryd i jego grupy). Zagrożony aresztowaniem przez Gestapo, Żubryd wraz z żoną Janiną, 1 lutego 1941 przekroczył San prosząc o protekcję. Oficer prowadzący kpt. Kuzniecow nie uwierzył jednak Żubrydowi i dał wybór: dalsza współpraca i zamieszkiwanie po niemieckiej stronie Sanu, albo zesłanie na Syberię. Żubryd odmówił dalszej współpracy i wraz z żoną został aresztowany (inni członkowie grupy zgodzili się na dalszą współpracę).

Małżeństwo Żubrydów odzyskało wolność po ataku Niemiec na ZSRR z 22 czerwca 1941, po czym powrócili do Sanoka. Niemcy dowiadując się z przejętych dokumentów (zajęli kancelarię prowadzoną wcześniej przez sowietów) o agenturalnej działalności Żubryda[c] aresztowali go 5 listopada 1941. Śledztwo trwało dwa lata, a Żubryd był przetrzymywany w Sanoku, następnie w Tarnowie. 6 września 1943 Sąd Specjalny (Sondergericht) w Krakowie skazał Żubryda na karę śmierci za zdradę tajemnic państwowych (identyczną karę otrzymał Kazimierz Staruch, Janina Żubryd otrzymała karę dożywocia, a inne osoby mniejsze kary pozbawienia wolności)[5]. W drodze na egzekucję zaplanowaną w Mydlnikach (w późniejszej relacji syna tuż przed samą egzekucją), pomimo postrzału, udało mu się zbiec (w dokumentach niemieckich został określony jako „uciekinier”) we wsi Przegorzały (obecnie w obszarze Krakowa w ramach Dzielnicy VII Zwierzyniec), po czym przez jakiś czas ukrywał się w leśniczówce koło Krzeszowic[6]. Następnie na Wigilię Bożego Narodzenia 1943 dotarł do Tyrawy Wołoskiej, gdzie przebywała jego rodzina. Poszukiwany i zagrożony aresztowaniem ukrywał się w różnych miejscach i wsiach do 1944. W tym czasie prawdopodobnie utrzymywał kontakt z Armią Krajową.

W sierpniu 1944 po nadejściu frontu wschodniego i wkroczeniu na sanocczyznę Armii Czerwonej zgłosił się do Wojewódzkiego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Rzeszowie składając wniosek z deklaracją kontynuowania współpracy prowadzonej od 1940 do 1941. Pierwotnie jego podanie miało zostać odrzucone z uwagi na niewyjaśnioną przeszłość, po czym przyjęte. Antoni Żubryd miał podjąć współpracę jesienią 1944.

Mimo zaistniałych wątpliwości co do jego wcześniejszej działalności podczas wojny, 24 lutego 1945 por. Longin Kołarz dokonał jego zatwierdzenia na stanowisku oficera śledczego Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Sanoku w stopniu podporucznika (ten sam rozkaz zawierał powołanie ppor. Tadeusza Sieradzkiego na szefa PUBP w Sanoku)[7]. Później został zastępcą szefa PUBP i awansowany do rangi porucznika UB. Jego działalność jako funkcjonariusza UB obejmowała śledztwa dotyczące volksdeutschów, konfidentów gestapo i członków UPA, a ponadto pełnił funkcje tłumacza. Według relacji więzionych podczas swojej pracy miał ostrzegać konspiratorów o planach aresztowań, usiłować umożliwienie ucieczki zatrzymanym[8] oraz symulować bicie przesłuchiwanych[9].

Najprawdopodobniej motywem wstąpienia Żubryd do pracy w UB był zamiar prowadzenia podwójnej roli w komunistycznej służbie i chęć instalowania w niej działaczy konspiracji niepodległościowej. Historycy wskazywali na prawdopodobieństwo utrzymywania przez Żubryda kontaktów z członkami podziemnych organizacji niepodległościowych w okresie pełnienia funkcji w UB: Benedykt Gajewski wymieniał Narodową Organizację Wojskową i Polską Armię Wyzwoleńczą[10], zaś Andrzej Romaniak wzmiankował kontakty z członkami Armii Krajowej, którzy nie zostali wówczas jeszcze ujawnieni[7].

Przypuszczalnie w momencie, gdy nastąpiło zdemaskowanie podwójnej działalności (miał zostać o tym uprzedzony informacją z Wojewódzkiego UB w Rzeszowie tudzież przejąć rozkaz o swoim zwolnieniu ze służby), zorganizował nieobecność większości funkcjonariuszy w siedzibie PUBP w danym dniu[10] i 8 czerwca 1945[d] bez uprzedzenia porzucił miejsce zatrudnienia, a odchodząc doprowadził do uwolnienia dwóch aresztantów podejrzewanych o przynależność do AK, których wyprowadził z gmachu zajmowanego przez NKWD przy ulicy Tadeusza Kościuszki (łącznie miał uwolnić dziesięciu członków AK[11]). Nie zatrzymywany przez nikogo, wraz ze swą grupą oddalił się samochodem ciężarowym w stronę Krosna i ukrywał się w okolicach Bażanówki (tam czekała na niego żona i przyszli żołnierze jego oddziału). Następnego dnia po ujawnieniu ucieczki, funkcjonariusze UB pod dowództwem por. Antoniego Cebuli aresztowali w sanockiej kamienicy przy ulicy Sobieskiego teściową Żubryda Stanisławę Praczyńską i jego czteroletniego syna Janusza. Tuż po tym Antoni Żubryd na spotkaniu z kierownikiem komórki likwidacyjnej Obwodu AK Sanok, Władysławem Dąbkiem ps. „Wanda”, zaproponował plan dokonania zamachu na szefa PUBP w Sanoku, który został zatwierdzony. Tydzień po porzuceniu pracy w UB, 15 czerwca 1945 Żubryd udał się do Sanoka i ubezpieczany przez trzech współpracowników (Edmund Niemczyk ps. „Lot”, Wiktor Broszczakowski ps. „Bill”, Bronisław Duszczyk ps. „Wrzos”) późnym wieczorem tego dnia, przy wejściu do budynku siedziby Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Sanoku dokonał zamachu na jego szefa, ppor. Tadeusza Sieradzkiego[7]. Następnie cała czwórka powróciła do Jaćmierza. W późniejszy czasie partyzanci Żubryda wzięli do niewoli załogę posterunku MO w Haczowie i zagrozili rozstrzelaniem milicjantów, jeśli syn i teściowa Żubryda nie zostaną zwolnieni. Oboje zostali zwolnieni po kilku dniach przetrzymywania.

Samodzielny Batalion Operacyjny NSZ „Zuch”[edytuj | edytuj kod]

Tablica upamiętniająca trzech żołnierzy NSZ straconych w Sanoku (2014)
Tablica upamiętniająca pięciu żołnierzy NSZ w Zagórzu (2014)
Zwłoki Antoniego Żubryda po przewiezieniu do Rzeszowa. Zdjęcia wykonane wówczas posłużyły po latach do ekspertyzy balistycznej w sprawie zabójstwa małżeństwa Żubrydów
Członkowie oddziału posiadający biogram na polskiej Wikipedii

Po ucieczce z UB Antoni Żubryd utworzył zbrojny oddział partyzantów. Po skontaktowaniu się z dowództwem Narodowych Sił Zbrojnych podporządkował go tej organizacji. Przyjął pseudonim „Zuch” i został dowódcą oddziału nazwanego Samodzielny Batalion Operacyjny NSZ kryptonim „Zuch”. Oddział składał się z byłych partyzantów AK oraz dezerterów z LWP, MO, UB[13]. Batalion działał od czerwca 1945 do końca 1946 (przez około 470 dni) na terenie powiatów: leskiego, sanockiego oraz brzozowskiego i podlegał organizacyjnie (choć raczej formalnie) pod Oddział III Komendy Okręgu VII NSZ (Kraków). Głównym miejscem stacjonowania oddziału była wieś Niebieszczany. Strukturalnie dzielił się na trzy grupy zbrojne (kompanie) operujące na linii KrosnoBrzozówSanokLesko w okolicach różnych miejscowości: I (ok. 45 członków; Mrzygłód, Liszna, Dębna, Tyrawa Solna, Hłomcza, Łodzina, Dobra), II (30-45; rejon Sanoka, aż po Trześniów, Temeszów, Malinówka), III (ok. 20; Rymanów, Korczyna, powiat krośnieński). Łączna liczebność oddziału wynosiła prawie 200 członków w grudniu 1945 i 100-120 w 1. poł. 1946[13] (w okresie największego rozkwitu miał liczyć ok. 300 żołnierzy). W czasie działalności wszystkie trzy grupy miały dokonać ponad 200 akcji zbrojnych[13]. W zdecydowanej większości były to przeprowadzone z zaskoczenia zasadzki na funkcjonariuszy UB, MO, urzędy gmin, stacje kolejowe, pociąg, sklepy (zdarzały się także akcje sabotażowe, rabunkowe i rekwirowanie żywności). Oddział zwalczał przede wszystkim funkcjonariuszy UB (15 ofiar) MO (6 ofiar), żołnierzy KBW (zginęło 11 żołnierzy polskich i radzieckich), członków PPR (9 ofiar) i konfidentów (było także 9 ofiar z ludności cywilnej). Jednak podstawowym zadaniem zgrupowania była obrona polskiej ludności przed atakami UPA. W wyniku walk miało zginąć czterech członków oddziału Żubryda, a na dwóch wykonano wyrok śmierci przez powieszenie.

W okresie działalności partyzanckiej dochodziło do współpracy batalionu z 34 Pułkiem Piechoty LWP, m.in. w dostawach oraz remontach broni oraz wspólnych akcjach przeciwko UPA. W okresie tym wielu żołnierzy oraz oficerów zdezerterowało z wojska i zasiliło oddziały partyzanckie. Kontakt z Antonim Żubrydem miał utrzymywać proboszcz parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa w Sanoku, ks. Antoni Wołek-Wacławski, który miał nakłaniać go do zaprzestania zbrojnej działalności[14].

23 marca 1946 w Nowosielcach został zatrzymany przez UB Mieczysław Kocyłowski ps. „Czarny” – zastępca Antoniego Żubryda. W maju 1946 „żubrydowcy” zastrzelili szefa sztabu 8. Dywizji Piechoty ppłk. Teodora Rajewskiego i sowieckiego mjr. Piwowara. W kilkanaście dni później niedaleko Niebieszczan, podkomendni Żubryda zabili szefa Wydziału Polityczno-Wychowawczego 8 DP, mjr. Abrahama Premingera. 15 czerwca 1946 oddział Żubryda rozbił placówkę UB w Haczowie.

Za prowadzenie działalności rabunkowej Antoni Żubryd miał osobiście zastrzelić Franciszka Haducha ps. „Haducha”, którego wcześniej uwolnił jako więźnia UB[15].

Oddział „Żubryda” został ostatecznie rozbity przez pracowników Informacji Wojskowej z 8 Dywizji Piechoty, którzy wprowadzili do oddziału własnych ludzi. Dzięki nim 23 czerwca 1946 grupa Kazimierza Kocyłowskiego (dowódca ochrony oddziału Żubryda) została otoczona przez 32 Pułk Piechoty w rejonie Niebieszczan; do niewoli dostało się wówczas 21 partyzantów; trzech schwytanych „żubrydowców” zostało publicznie powieszonych: dwóch na stadionie piłkarskim „Wierchy” (Władysław Skwarc, Władysław Kudlik), a trzeci na rynku (Henryk Książek). 29 września 1946 Żubrydowi wraz z resztą oddziału udało się rozbić grupę operacyjną wojska, MO i UB z Sanoka – partyzanci ujęli i rozstrzelali kilku milicjantów oraz aktywistę PPR biorącego udział w obławie. Od tego jednak czasu inicjatywę strategiczną na polu walki przejęły komunistyczne siły bezpieczeństwa.

Antoni Żubryd, zdając sobie sprawę z beznadziejności sytuacji, postanowił wraz z żoną przedrzeć się do Austrii. O zmierzchu 24 października 1946 Żubrydowie przybyli do Malinówki. Był wraz z nimi towarzysz broni Jerzy Vaulin ps. „Mar”. Vaulin, były żołnierz AK znany z brawurowych akcji podczas walk z Niemcami, posługiwał się wówczas pseudonimem „Bronek” (kilka miesięcy wcześniej został zwerbowany przez UB jako tajny współpracownik ps. „Mewa” i został „wysłany” do oddziału Żubryda). Żubryd pozostawił małżonkę i wraz a Vaulinem poszli sprawdzić dalszą trasę przemarszu. Kiedy obaj weszli do lasu Vaulin niepostrzeżenie wyjął z kabury swojego browninga – kal. 7,65 mm i strzałem w tył głowy zabił Antoniego Żubryda. Chwilę potem podstępem zwabił w to samo miejsce będącą w ósmym miesiącu ciąży Janinę Żubryd i zastrzelił ją również na miejscu. Gajowy z Malinówki o nazwisku Gerlach, który przebywał z Żubrydami przed ich śmiercią, odkrył ich ciała i przewiózł w okolice miejscowego sklepu[16].


Następnego dnia funkcjonariusze UB zabrali ciała małżeństwa Żubrydów i przewieźli do więzienia na zamku w Rzeszowie. Osadzony tam od kwietnia 1946 syn Janusz został na początku listopada 1946 zwolniony[17]. Szczątki Antoniego i Janiny Żubrydów nie zostały odnalezione.

Mocodawcą Vaulina i wydającym mu polecenia był oficer UB, Władysław Pożoga[11], który po latach przedstawiał mord na małżeństwie jako swój sukces operacyjny[18].

Ostatni żołnierz Żubryda został aresztowany zimą 1950 we wsi Mrzygłód.

Odznaczenie[edytuj | edytuj kod]

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

28 października 1940 Antoni Żubryd poślubił Janinę Praczyńską w Parafii Przemienienia Pańskiego w Sanoku[19]. Ich syn Janusz (urodzony 22 października 1941) był dwukrotnie aresztowany, wraz z babką Praczyńską, w związku z działalnością zbrojną ojca, po raz drugi w kwietniu 1946. Krótko po śmierci małżeństwa, po łącznie przeszło sześciu miesiącach przymusowego przetrzymywania w więzieniu na zamku w Rzeszowie[20] został zwolniony na początku listopada 1946. Z dokumentów ujawnionych po latach wynika, że jako niespełna 5-letnie dziecko został aresztowany „za współdziałanie z bandą Żubryda” (w związku z tym później otrzymał status kombatanta, zaś przez historyków został określony mianem „najmłodszego więźnia politycznego PRL”). Następnie wychowywała go siostra Janiny Żubryd, Stefania, która później adoptowała dziecko i nadała mu nazwisko po mężu, Niemiec[21]. W najnowszych czasach Janusz Żubryd jest częstym gościem spotkań i prelekcji organizowanych przez oddziały terenowe Instytutu Pamięci Narodowej oraz jednym z inicjatorów upamiętnienia żołnierzy Samodzielnego Batalionu Operacyjnego NSZ „Zuch”.

Postępowania prawne i śledztwa[edytuj | edytuj kod]

28 czerwca 1994 Sąd Wojewódzki w Rzeszowie (sygn. akt II Ko 648/94) unieważnił postanowienia Wojskowej Prokuratury Rejonowej z 12 grudnia 1946 dotyczące umorzenia postępowania wobec śmierci Antoniego Żubryda i jednocześnie dokonał jego rehabilitacji uznając za bohatera walczącego o niepodległy byt państwa polskiego[22]. Wniosek w tej sprawie złożył Związek Więźniów Politycznych Okresu Stalinowskiego na skutek starań żyjących podkomendnych Antoniego Żubryda, w tym ppor. Mieczysława Kocyłowskiego[23].

Po koniec lat 90. eksperci kryminalistyki na podstawie zdjęć zwłok Antoniego i Janiny Żubrydów ustalili, że zostali zastrzeleni z tyłu, znienacka. W prowadzonym śledztwie Jerzy Vaulin przyznał się do zamordowania Antoniego i Janiny Żubrydów podając swoją wersję wydarzeń. Po trwającym trzy lata od 1999 procesie Sąd Okręgowy w Krośnie umorzył postępowanie przeciwko Jerzemu Vaulinowi o zabójstwo małżeństwa Żubrydów z powodu przedawnienia[24][25].

W 2012 pion śledczy Instytutu Pamięci Narodowej zajął się umorzeniem sprawy zabójstwa Antoniego Żubryda i jego żony[26]. .

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Odsłonięcie krzyża pamiątkowego w Malinówce koło Brzozowa w miejscu zamordowania Antoniego i Janiny Żubrydów. Od lewej: historyk Jerzy Tarnawski oraz Janusz Niemiec z córką Dagmarą (Malinówka, 25 października 1998)
Krzyż pamiątkowy w Malinówce
  • 24 października 1998 odbyła się uroczystość odsłonięcia krzyża pamiątkowego w miejscu mordu Janiny i Antoniego Żubryda w pobliżu wsi Malinówka[27].
  • W dniach 1–3 października 2010 odbył się "I Rajd Pieszy Szlakami Żołnierzy Wyklętych mjr. Antoniego Żubryda „Zucha”" zorganizowany przez Stowarzyszenie Pamięci SBO NSZ „Zuch oraz Gminę Korczyna[28]. W jego ramach w Korczyna została zorganizowana inscenizacja pt. „Żubryd schodzi z gór”[29][30].
  • W dniach 14–16 października 2011 odbył się "II Rajd Pieszy Szlakami Żołnierzy Wyklętych mjr Antoniego Żubryda „Zucha”" połączony z uroczystym apelem poległych na sanockim rynku[31][32][33].
  • W dniach 26–28 października 2012 odbył się "III Rajd Pieszy Szlakami Żołnierzy Wyklętych mjra Antoniego Żubryda „Zucha”". Głównym elementem programu było odslonięcie płyty nagrobnej w miejscu mordu małżeństwa Żubrydów[34]. Patronat nad Rajdem objęli m.in. Janusz Niemiec – syn mjr. Żubryda „Zucha”, Zbigniew Kuraś – syn mjr. Józefa Kurasia „Ognia”, Starostwo Powiatowe w Brzozowie, Zuzanna Kurtyka – prezes Stowarzyszenia Katyń 2010, ppłk Kazimierz Paulo „Skała” – dowódca kompanii zgrupowania „Ognia”[35].
  • W dniach 27–29 września 2013 Związek Strzelecki Rzeczypospolitej zorganizował "IV Pieszy Rajd Szlakami Żołnierzy Wyklętych Samodzielnego Bataliony Operacyjnego Narodowych Sił Zbrojnych mjra Antoniego Żubryda". Rajd przeszedł trasą Sanok – Grabówka – Brzozów – Malinówka[36]. Został zakończony w kościele Przemienienia Pańskiego w Brzozowie, a w jego trakcie odznaczeniami 70-lecia NSZ przyznanymi przez Związek Żołnierzy Narodowych Sił Zbrojnych zostali wyróżnieni syn Janusz Niemiec – syn mjr. Żubryda „Zucha” oraz historycy Jerzy Tarnawski i Andrzej Romaniak[37].
  • 4 czerwca 2014 w Sanoku została odsłonięta tablica upamiętniająca trzech żołnierzy NSZ straconych w egzekucjach w mieście 24 maja i 4 czerwca 1946. Treść inskrypcji brzmi: "Pamięci żołnierzy antykomunistycznego oddziału partyzanckiego Narodowych Sił Zbrojnych pod dowództwem kpt. Antoniego Żubryda, straconych przez komunistycznych oprawców w publicznych egzekucjach: chor. Henryka Książka powieszonego 4.VI.1946 r. na sanockim rynku oraz Władysława Kudlika i Władysława Skwarca powieszonych 24.V.1946 r. na sanockim stadionie. 4 czerwca 2014 r. Sanoczanie". Została umieszczona na fasadzie kamienicy przy ulicy Rynek 20 przylegającej do kościoła Franciszkanów w Sanoku, którzy udostępnili miejsce na swojej własności[38][39][40]. Odsłonięcia tablicy dokonał syn Antoniego Żubryda, Janusz Niemiec.
  • W dniach 24-26 października 2014 Związek Strzelecki Rzeczypospolitej zorganizował "V Rajd Śladami Żołnierzy Wyklętych im. Antoniego Żubryda". Rajd przeszedł trasą Malinówka – Brzozów – Zagórz[41]. Kulminacyjnym momentem Rajdu była msza święta w kościele parafialnym w Starym Zagórzu, po której nastąpił przemarsz strzelców przez miasto do kina "Sokół", gdzie nastąpiło odsłonięcie tablicy upamiętniającej pięciu żołnierzy NSZ oddziału Antoniego Żubryda związanych z miejscowościami obecnej Gminy Zagórz. Uhonorowani zostali Michał Oleksiak, Władysław Stefkowski, Rudolf Poliniewicz, Władysław Skwarc, Władysław Kudlik. Projektantem tablicy był Jerzy Tarnawski, wykonawcą Łukasz Sitek; w inskrypcji zawarto cytat z z wiersza pt. „O wielkim bojowniku” autorstwa Mariana Hemara[42][43].

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

  • List do syna (1999)[44] (reżyseria: Iwona Bartólewska, film dokumentalny, 1999). Fabuła produkcji bazowała na liście, który przekazał Jerzy Vaulin Januszowi Niemcowi[45]. Wyświetlenie filmu w Telewizji Polskiej zostało zablokowane przez Jerzego Vaulina, który napisał list do TVP, twierdząc w nim że film jest obarczony wadą prawną, polegającą na tym że reżyserka nie zapłaciła mu honorarium autorskiego za wykorzystany w filmie „utwór literacki”, za jaki Vaulin uznał swój list do syna zamordowanych Żubrydów[46][47].

Odniesienia[edytuj | edytuj kod]

  • Postać Antoniego Żubryda została negatywnie przedstawiona w powieści Łuny w Bieszczadach autorstwa Jana Gerharda z 1959 oraz w jej ekranizacji filmowej pt. Ogniomistrz Kaleń z 1961, w której w rolę majora wcielił się aktor Janusz Kłosiński.
  • W Sanoku przy ulicy Krakowskiej obok dworca kolejowego Sanok Dąbrówka znajdował się pomnik upamiętniający funkcjonariuszy UB z inskrypcją na tablicy pamiątkowej: „W dowód pamięci zamordowanych funkcjonariuszy P.U.B.P. w dn. 30.04.1946 przez bandę Żubryda: Drwięgi Bronisława, Kudy Karola, Łabudy Juliana. Społeczeństwo Sanoka. Październik 1974.”[48]. Pomnik powstał z inicjatywy władz komunistycznych w 1974, a zaprojektowała go Barbara Bandurka. Tablica z inskrypcją zaginęła w latach 90. XX wieku, pozostały tylko trzy kamienie[49].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. Przyjęło się podawanie stopnia oficerskiego majora w odniesieniu do Antoniego Żubryda. Niektórzy, jak np. historyk Andrzej Romaniak, zajmujący się jego osobą, wskazał rangę kapitanaNiezastraszony. powiatbrzozow.pl. [dostęp 16 października 2014].
  2. Informację o zwolnieniu ustalił w 2010 historyk Andrzej Romaniak na podstawie dokumentów wytworzonych przez niemiecką prokuraturą. Tym samym zaprzeczone zostały sprzeczne informację o rzekomej ucieczce Żubryda podczas transportu kolejowego jako przyczynie odzyskania wolności.
  3. Inne źródła wskazały na to, że Niemcy uzyskali informacje o agenturalnej działalności Żubryda dla sowietów od Jadwigi Praczyńskiej podczas jej przesłuchania – Byłem więziony przez UB. W: Kajetan Rajski: Wilczęta. Rozmowy z dziećmi Żołnierzy Wyklętych. Warszawa: Pro Patria, 2014, s. 121. ISBN 978-83-939007-1-8., która miała nawet sama zgłosić się go sanockiego gestapo w maju 1941 i wyjawić informacje o swojej współpracy i innych osób.
  4. Janusz Niemiec wskazał datę 6 czerwca 1945 – Byłem więziony przez UB. W: Kajetan Rajski: Wilczęta. Rozmowy z dziećmi Żołnierzy Wyklętych. Warszawa: Pro Patria, 2014, s. 124. ISBN 978-83-939007-1-8.

Przypisy

  1. Marian Jarosz: Księga poległych. Pomordowanych i zmarłych na polu chwały mieszkańców ziemi sanockiej 1939-1944-1948. Sanok: Edytor, 1998, s. 139. ISBN 83-903522-0-6.
  2. Byłem więziony przez UB. W: Kajetan Rajski: Wilczęta. Rozmowy z dziećmi Żołnierzy Wyklętych. Warszawa: Pro Patria, 2014, s. 119. ISBN 978-83-939007-1-8.
  3. Artur Lawrenc: Mój los wyklęty. tygodnikkrag.pl, 1 marca 2014. [dostęp 28 października 2014].
  4. Andrzej Zagórski, Konspiracja w Sanoku w okresie okupacji, W latach drugiej wojny światowej i konspiracji, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 738.
  5. 5,0 5,1 Andrzej Romaniak. Antoni Żubryd – przyczynek do biografii. „Tygodnik Sanocki”, s. 13, Nr 46 (992) z 19 listopada 2010. 
  6. Mjr Antoni Żubryd „Zuch” (1918 - 1946) - część 1. podziemiezbrojne.blox.pl, 25 czerwca 2006. [dostęp 5 czerwca 2014].
  7. 7,0 7,1 7,2 Andrzej Romaniak. Zamach. „Tygodnik Sanocki”, s. 11, Nr 22 (1121) z 7 czerwca 2013. 
  8. Najmłodszy więzień ludowej Polski (cz. II). powiatbrzozow.pl. [dostęp 26 października 2014].
  9. Byłem więziony przez UB. W: Kajetan Rajski: Wilczęta. Rozmowy z dziećmi Żołnierzy Wyklętych. Warszawa: Pro Patria, 2014, s. 124. ISBN 978-83-939007-1-8.
  10. 10,0 10,1 Andrzej Brygidyn, Początek „nowego ładu”, W latach powojennych, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 758.
  11. 11,0 11,1 Andrzej Zagórski, Konspiracja w Sanoku w okresie okupacji, W latach drugiej wojny światowej i konspiracji, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 738.
  12. Okrążony przez funkcjonariuszy UB popełnił samobójstwo. Marian Jarosz: Księga poległych. Pomordowanych i zmarłych na polu chwały mieszkańców ziemi sanockiej 1939-1944-1948. Sanok: Edytor, 1998, s. 138. ISBN 83-903522-0-6.
  13. 13,0 13,1 13,2 Andrzej Brygidyn, Początek „nowego ładu”, W latach powojennych, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 759.
  14. Waldemar Bałda: Sowa i bocian. Opowieść o Posadzie Olchowskiej – III dzielnicy Miasta Sanoka. Kraków: AB Media, 2012, s. 106. ISBN 978-83-935385-7-7.
  15. Byłem więziony przez UB. W: Kajetan Rajski: Wilczęta. Rozmowy z dziećmi Żołnierzy Wyklętych. Warszawa: Pro Patria, 2014, s. 128-129. ISBN 978-83-939007-1-8.
  16. Trafił do więziena UB w wieku czterech lat. gazetalubuska.pl, 4 lipca 2013. [dostęp 28 października 2014].
  17. Byłem więziony przez UB. W: Kajetan Rajski: Wilczęta. Rozmowy z dziećmi Żołnierzy Wyklętych. Warszawa: Pro Patria, 2014, s. 133. ISBN 978-83-939007-1-8.
  18. H. Piecuch, Siedem rozmów z generałem dywizji Władysławem Pożogą I zastępcą ministra spraw wewnętrznych, szefem wywiadu i kontrwywiadu, Warszawa 1987, s. 81-82.
  19. Byłem więziony przez UB. W: Kajetan Rajski: Wilczęta. Rozmowy z dziećmi Żołnierzy Wyklętych. Warszawa: Pro Patria, 2014, s. 121. ISBN 978-83-939007-1-8.
  20. Andrzej Zagórski, Konspiracja w Sanoku w okresie okupacji, W latach drugiej wojny światowej i konspiracji, s. 742, w: Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995.
  21. Januszek Żubryd, lat 4 – najmłodszy więzień UB. blogpress.pl, 6 marca 2014. [dostęp 16 marca 2014].
  22. Byłem więziony przez UB. W: Kajetan Rajski: Wilczęta. Rozmowy z dziećmi Żołnierzy Wyklętych. Warszawa: Pro Patria, 2014, s. 130. ISBN 978-83-939007-1-8.
  23. Najmłodszy więzień ludowej Polski (cz. I). powiatbrzozow.pl. [dostęp 26 października 2014].
  24. Najmłodszy więzień ludowej Polski (cz. III). powiatbrzozow.pl. [dostęp 26 października 2014].
  25. Jakie są realne szanse wznowienia procesu w sprawie zabójstwa mjr. Żubryda?. esanok.pl, 1 marca 2012. [dostęp 28 października 2014].
  26. IPN zbada morderstwo majora Narodowych Sił Zbrojnych. se.pl, 2 marca 2012. [dostęp 5 czerwca 2014].
  27. Jerzy Tarnawski, Przywołane z pamięci. Bohater zagórskiego podziemia lat 1944-1946, w: Verbum, Miesięcznik parafii Wniebowzięcia NMP w Zagórzu, nr 5(30) 2006, s. 12-13.
  28. Rajd szlakiem mjr Żubryda. blogmedia24.pl, 29 września 2010. [dostęp 5 czerwca 2014].
  29. "Żubryd schodzi z gór" - galeria. korczyna.pl, 4 października 2010. [dostęp 26 października 2014].
  30. "Żubryd schodzi z gór". korczyna.przemyska.pl, 4 października 2010. [dostęp 26 października 2014].
  31. Uczcili pamięć majora Antoniego Żubryda. esanok.pl, 14 października 2011. [dostęp 5 czerwca 2014].
  32. II Rajd Pieszy Szlakami Żołnierzy Wyklętych mjr Antoniego Żubryda. „Biuletyn Informacyjny Komendy Obwodu 1200 Związku Strzeleckiego „Strzelec””, s. 11-37, Nr 3 z listopada 2011. 
  33. II RAJD SZLAKIEM ŻUBRYDA 2011. youtube.com, 14 października 2011. [dostęp 5 czerwca 2014].
  34. Uroczyste odsłonięcie pomnika pamięci mjr. Antoniego Żubryda i jego żony Janiny, 28.10.2012. youtube.com, 30 października 2012. [dostęp 5 czerwca 2014].
  35. Strzelcy upamiętnią mjr. Żubryda. naszdziennik.pl, 25 października 2012. [dostęp 5 czerwca 2014].
  36. IV Pieszy Rajd Śladami Żołnierzy Wyklętych. esanok.pl, 25 września 2013. [dostęp 5 czerwca 2014].
  37. Uroczyste zakończenie IV Rajdu Szlakami Żołnierzy Wyklętych mjr. Antoniego Żubryda „Zucha” – wręczenie odznaczeń 70-lecia NSZ (pol.). pomniksmolensk.pl, 2013-10-01. [dostęp 2013-11-08].
  38. Jolanta Ziobro. Chłopcy, pamiętamy.... „Tygodnik Sanocki”, s. 9, Nr 22 (1171) z 30 maja 2014. 
  39. Jolanta Ziobro. Sanok pokłonił się Niezłomnym. „Tygodnik Sanocki”, s. 4, Nr 23 (1172) z 6 czerwca 2014. 
  40. Syn Antoniego Żubryda: Pierwszy raz udało się przebić przez wewnętrzy opór. esanok.pl, 5 czerwca 2014. [dostęp 8 czerwca 2014].
  41. Uroczystość patriotyczna. mgokis.zagorz.pl, 3 czerwca 2014. [dostęp 30 października].
  42. Odsłonięcie Tablicy Pamiątkowej poświęconej Żołnierzom NSZ. mgokis.zagorz.pl. [dostęp 30 października 2014].
  43. „Leśni” czekają na sprawiedliwość. e-civitas.pl. [dostęp 30 października 2014].
  44. List do syna. filmpolski.pl. [dostęp 26 października 2014].
  45. Byłem więziony przez UB. W: Kajetan Rajski: Wilczęta. Rozmowy z dziećmi Żołnierzy Wyklętych. Warszawa: Pro Patria, 2014, s. 130-131. ISBN 978-83-939007-1-8.
  46. „Gazeta Wyborcza”, 17 – 18 marca 2001.
  47. Piotr Szubarczyk: Film o Antonim Żubrydzie - kwiecień 2001. nsz.com.pl, 3 kwietnia 2001. [dostęp 27 października 2014].
  48. Franciszek Oberc, Pomniki i tablice pamiątkowe Sanoka, Sanok 1998, s. 10.
  49. SANOK: Antykomunistyczna tablica na pomniku upamiętniającym komunistycznych funkcjonariuszy. esanok.pl, 6 maja 2014. [dostęp 7 maja 2014].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]