Żyrardów

Z Wikipedii

Współrzędne: 52°02'55″N 20°26'45″E / 52.04861, 20.44583

Żyrardów
Zimowa panorama placu Jana Pawła II
Herb Żyrardowa Flaga Żyrardowa
Województwo	mazowieckie
Powiat	żyrardowski
Gmina • rodzaj	Żyrardów miejska
Założono	1830
Prawa miejskie	1916
Prezydent miasta	Andrzej Wilk
Powierzchnia	14,35 km²
Położenie (punkt)	52° 02' 55 '' N 20° 26' 45 '' E
Ludność (2008) • liczba • gęstość	41 110 2 864,8 os./km²
Strefa numeracyjna	46
Kod pocztowy	96-300
Tablice rejestracyjne	WZY
Położenie na mapie Polski Żyrardów
TERC10 (TERYT)	1142038011
Miasta partnerskie	Hajdúszoboszló Lourmarin Le Creusot Siero
Urząd miejski 3 pl. Jana Pawła II 1 96-300 Żyrardów tel. 46 855-36-93; faks 46 855-37-82
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons
Strona internetowa miasta

Żyrardów – miasto i gmina w województwie mazowieckim, w powiecie żyrardowskim, położone na Równinie Łowicko-Błońskiej, nad rzeką Pisią Gągoliną, 45 km na południowy zachód od Warszawy i 90 km na północny wschód od Łodzi.

Za II RP siedziba wiejskiej gminy Żyrardów. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa skierniewickiego. Przez miejscowość przebiega droga krajowa nr 50.

Wg danych GUS z 31 grudnia 2008, miasto liczyło 41 110 mieszkańców.

[edytuj] Historia

W 1833 na ziemiach należących do Łubieńskich założono osadę Rudę Guzowską. Powstanie miasta łączy się z utworzoną w 1828 w Marymoncie pod Warszawą fabryką wyrobów lnianych, którą następnie przeniesiono na teren osady, obecnego Żyrardowa. Mechaniczną przędzalnię lnu zorganizował na zlecenie rządu Królestwa Polskiego Filip de Girard.

24 czerwca 1829 postanowiono założyć spółkę pod nazwą "Karol Scholtz i Spółka", w której skład wchodzili: Tomasz, Jan i Henryk Łubieńscy, Józef Lubowidzki - wiceprezes Banku Polskiego i Karol Scholtz - radca handlowy Banku. Miała ona zająć się rozwojem mechanicznego przędzenia lnu na maszynach wynalezionych przez Filipa de Girarda. Formalny akt spółki spisano 9 sierpnia 1830. W dokumencie tym osada, w której miano w ciągu 2 lat zbudować budynki fabryczne oraz budynki mieszkalne dla tkaczy i robotników, nosiła nazwę Żyrardów. Budowę przędzalni mechanicznej i tkalni ręcznej rozpoczęto na początku 1830, w tym czasie w zakładzie w Marymoncie trwała produkcja eksperymentalna, która miała być później zastosowana na szeroką skalę w zakładach żyrardowskich. Prace nad budową fabryki zostały przerwane na pewien czas przez wybuch powstania listopadowego, kiedy to zakład w Marymoncie został zamieniony na fabrykę broni, a sam Filip de Girard, który był dyrektorem technicznym fabryki, brał udział w powstaniu. W 1832 budowa fabryki została wznowiona, a produkcja ruszyła w dniu 24 lipca 1833. Datę tę uznaje się za datę powstania zakładów żyrardowskich, a 9 sierpnia 1830 za dzień powstania osady Żyrardów.

W 1848 przez Żyrardów ruszyła kolej parowa na trasie Warszawa - Wiedeń.

13 marca 1857 zakłady zostają zakupione przez Karola Hiellego i Karola Dittricha, którzy zajmują się dalszą ich rozbudową, a także rozbudową osady fabrycznej, czynili to także ich następcy m.in. Karol Dittrich (syn). Pobudowane zostają, m.in. osiedle robotnicze, pralnia dla robotników, szpital, szkoły, ochronka, resursa oraz kościół katolicki pw. św. Karola Boromeusza i inne.

Inscenizacja strajku szpularek, który rozpoczął strajk w 1883.

W dniach 23-28 kwietnia 1883 ma miejsce w zakładach żyrardowskich pierwszy strajk powszechny, wywołany obniżeniem płac pracownicom zatrudnionym w szpularni. W czasie strajku doszło do starć z wojskiem sprowadzonym przez gubernatora Warszawskiego. 25 kwietnia po aresztowaniu 10 robotników doszło do zamieszek w pobliżu aresztu, w czasie których oddano strzały do strajkujących. Zginęły 3 osoby a kilka zostało rannych. W dniach następnych aresztowano kolejne osoby oskarżone o organizowanie i udział w strajku, łącznie 39 osób. W latach następnych miały miejsce kolejne strajki, m.in. w październiku 1885, marcu 1887, marcu 1889, maju 1891, listopadzie 1895 i lutym 1905. Dało to z czasem miastu, będącemu miejscem ciągłych zatargów i ruchów strajkowych, przydomek "Czerwony".

W przeddzień wybuchu I wojny światowej Żyrardów był ciągle rozwijającym się ośrodkiem przemysłowym, zakłady żyrardowskie były największą fabryką tej branży w Królestwie Polskim i największą fabryką wyrobów lnianych w Europie. Na początku XX wieku zaczęły powstawać także inne drobne zakłady produkcyjne i usługowe m.in.: garbarnie, browar, gorzelnia, pracownie krawieckie itp. Powstawały liczne szkoły, a 7 listopada 1905 miał miejsce strajk uczniów czterech żyrardowskich szkół domagających się nauczania w języku polskim.

W 1914 na początku działań wojennych Żyrardów położony w pobliżu wschodniego odcinka frontu przebiegającego na linii Płock-Bzura-Rawka zaczęto przekształcać w zaplecze frontowe: napływały ze wschodu jednostki wojskowe, zaczęto wysiedlać w głąb Rosji obywateli niemieckich, rozlokowano szpitale wojskowe. Brak dostaw potrzebnych surowców zmusił właścicieli do zamknięcia fabryk, z których na początku 1915 roku zaczęto wywozić towary i maszyny w głąb Rosji. Po przerwaniu w lipcu 1915 frontu przez wojska austriacko-niemieckie wycofujący się Rosjanie wysadzili w powietrze ważniejsze oddziały fabryki.

Brak zatrudnienia oraz trwająca wojna powodowały że osada fabryczna zaczęła powoli pustoszeć. Wybuchały epidemie chorób zakaźnych: tyfus, cholera, szkarlatyna, czerwonka itp. Dodatkowo po zajęciu Żyrardowa Niemcy zlikwidowali wypłacane dotychczas robotnikom przez zarząd fabryki zapomogi, co zmusiło niektórych do opuszczenia osady i wyjazdu w poszukiwaniu pracy.

Budynek magistratu

W roku 1916 na mocy zarządzeń okupacyjnych władz niemieckich Żyrardów otrzymał prawa miejskie. Obszar nowo utworzonego miasta obejmował: osadę fabryczną Żyrardów, folwark Ruda Guzowska, tereny użytkowane przez Zarząd Kolei oraz wsie Ruda Guzowska, Podlas i część Teklinowa.

Na początku okresu międzywojennego zakłady żyrardowskie przeszły pod zarząd państwa, zostały odbudowane i ponownie uruchomione. Żyrardów znów zaczął się rozwijać i do 1931 liczba mieszkańców osiągnęła stan sprzed I wojny światowej. Jednak po przejęciu w listopadzie 1923 zakładów przez konsorcjum francuskie fabryka zaczęła podupadać, zaczęło się zwiększać bezrobocie pogłębione dodatkowo przez wielki kryzys (od 1929). Ponieważ przeprowadzone kontrole wykazały liczne nadużycia, sprawa trafiła do sądu (tzw. afera żyrardowska) i w 1936 fabryka została przekazana pod zarząd Państwowego Banku Rolnego.

12 września 1939 do Żyrardowa wkroczyły wojska niemieckie. W 1939 w Żyrardowie mieścił się obóz przejściowy dla jeńców polskich. W dniach 1-9 lutego 1941 miało miejsce wysiedlenie Żydów z Żyrardowa do getta w Warszawie. W 1942 r. wszyscy zostali wywiezieni do Treblinki i tam zamordowani. Na miejscowym kirkucie znajduje się pomnik poświęcony pamięci żyrardowskich Żydów. W okresie okupacji na terenie Żyrardowa działały organizacje podziemne ZWZ-AK i GL-AL przeprowadzające wiele akcji zbrojnych i dywersyjnych, co spotykało się z akcjami odwetowymi ze strony niemieckiej. Akcje takie miały miejsce m.in. w sierpniu 1943 gdy po aresztowaniu 360 robotników część z nich została zabita w Międzyborowie pod Żyrardowem, czy w październiku 1943, gdy pod murami zakładów Niemcy rozstrzelali 24 osoby. Od 1940 w mieście prowadzone były komplety tajnego nauczania na poziomie gimnazjalnym i licealnym, maturę wojenną zdało 40 osób. Żyrardów został wyzwolony 16 stycznia 1945.

[edytuj] Historia żyrardowskich Żydów

Napływ ludności żydowskiej do Żyrardowa nastąpił w latach 70. XIX w. Wiązało się to z rozwojem przemysłowym miasta. Żydzi przybywali do Żyrardowa z okolicznych miejscowości, a zwłaszcza z Wiskitek i Mszczonowa. W roku 1910 znajdowało się w Żyrardowie prawie 4 tys. Żydów. Najwięcej wśród nich było rzemieślników. W Żyrardowie istniały: kirkut, synagoga, szkoła żydowska. 1 października 1940 r. Niemcy utworzyli getto, które znajdowało się w pobliżu dzisiejszych ulic: 1 Maja, Okrzei, Mireckiego. W roku 1941 w żyrardowskim getcie żyło ok. 5000 Żydów z miasta i z okolic. W dniach 1-9 lutego 1941 miało miejsce wysiedlenie Żydów z Żyrardowa do getta w Warszawie. W 1942 r. wszyscy zostali wywiezieni do Treblinki i tam zamordowani. Na miejscowym kirkucie znajduje się pomnik poświęcony pamięci żyrardowskich Żydów. Żyrardowska synagoga przetrwała wojnę. Została zburzona w latach 60. XX wieku.

[edytuj] Transport

Żyrardów ma bogatą ofertę środków komunikacji. Zarówno miejskiej, państwowej, jak i prywatnej. Za miejską sieć komunikacyjną odpowiada MZK (obecnie 13 linii autobusowych). Na terenie Miasta działa również spółka PKS Żyrardów oraz kilka prywatnych firm taksówkarskich i przedsiębiorców posiadających busy kursujące na terenie powiatu żyrardowskiego. Przez Żyrardów przechodzi również linia kolejowa z północy na południe Polski. Na żyrardowskim dworcu kolejowym swój przystanek mają pociągi pośpieszne i osobowe relacji Warszawa - Łódź oraz pociągi linii krajowej m.in. w kierunku Warszawy, Łodzi, Częstochowy, Katowic, Wrocławia, Białegostoku, Olsztyna. Kolej jest głównym środkiem transportowym w codziennych dojazdach mieszkańców do Warszawy. W ciągu doby pomiędzy Żyrardowem a Warszawą kursuje 67 par pociągów, zarówno osobowych jak i pośpiesznych. Miasto jest w granicach administracyjnych spółki Koleje Mazowieckie (obsługa pociągów osobowych), natomiast pociągi pośpieszne obsługiwane są przez spółkę PKP Intercity).

[edytuj] Zabytki

Kościół pw. Matki Bożej Pocieszenia w Żyrardowie

Większość zabytków miasta mieści się na terenie osady fabrycznej z XIX i początku XX wieku. Uważa, że żyrardowska osada fabryczna jest obecnie jedynym w Europie, zachowanym w całości, zespołem urbanistycznym miasta przemysłowego z tego okresu. Ponieważ budynki mieszkalne i użyteczności publicznej nadal pełnią swoją funkcję, kompleks ten jest nazywany "żywym skansenem". Jednym z bardziej charakterystycznych zabytków jest Kościół pw. Matki Bożej Pocieszenia w Żyrardowie - kościół farny, zbudowany w latach 1900 - 1903, w stylu neogotyckim, arch. Józef Pius Dziekoński. Wybudowany m.in. z funduszy K. Dittricha, który przeznaczył też na ten cel ponad 3 mln cegieł z będącej jego własnością cegielni w Radziejowicach. Kościół wzorowany na katedrze w Kolonii - 2-krotnie pomniejszony pod względem wysokości, 4-krotnie pod względem powierzchni i 8-krotnie pod względem kubatury. Witraże zaprojektował najprawdopodobniej Józef Mehoffer. Obok plebania z 1903 r.

[edytuj] Ludzie związani z miastem

• Jacek Borkowicz - historyk, pisarz, publicysta
• Dorota Dywańska - kompozytorka
• Jarosław Gajewski - aktor teatralny, wykładowca Akademii Teatralnej w Warszawie
• Feliks Teodor Gloeh - polski duchowny luterański, w latach 1918-22 zwierzchnik parafii w Żyrardowie
• Piotr Gontarczyk - historyk, pracownik IPN, współautor książki "SB a Lech Wałęsa. Przyczynek do biografii"
• Karol Grabowski - artysta, fotografik, działacz społeczny, twórca konkursu Miss Żyrardowa
• Paweł Hulka-Laskowski - pisarz, publicysta, działacz społeczny.
• Grzegorz Jaroszewski - kolarz
• Zbigniew Kołaczek - grafik
• Grzegorz Krejner - kolarz
• Sylwester Maciejewski - aktor
• Karol Marczak - twórca pierwszych w Posce filmów oświatowych o tematyce przyrodniczej
• Leszek Miller - polityk lewicowy, długoletni lider SLD, premier w latach 2001-2004
• Piotr Nowakowski - siatkarz, reprezentant Polski
• Zbigniew Osiński - artysta plastyk
• Jerzy Paruszewski - poeta i animator kultury
• Rafał Ratajczyk - kolarz, medalista MŚ
• Zbigniew Słowik - kompozytor
• Zofia Sobolewska - artystka malarka
• Leszek Stępniewski - kolarz
• Janina Wielogurska - pisarka
• Joanna Trzepiecińska - polska aktorka

[edytuj] Ciekawostki

• Pod koniec II wojny światowej w żyrardowskim szpitalu zmarł Karol Irzykowski - jeden z najwybitniejszych krytyków literackich I połowy XX wieku. Jego grób, choć prochy pisarza ekshumowano w 1981 roku, w dalszym ciągu znajduje się na miejskim cmentarzu.

• W 1975 roku Żyrardów wszedł w skład nowo powstałego województwa skierniewickiego, mimo iż był większy od stolicy regionu - Skierniewic, które liczyły wówczas 26 922 mieszkańców, zaś Żyrardów 35 181.

[edytuj] Kościoły

Większość mieszkańców Żyrardowa stanowią wierni Kościoła Rzymskokatolickiego. Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą także trzy wspólnoty protestanckie: parafia Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego, zbór Kościoła Chrześcijan Baptystów oraz zbór Kościoła Bożego w Chrystusie.

[edytuj] Edukacja

Przedszkola

• Miejskie Przedszkole Nr 2 im. Żółwi Ninja
• Miejskie Przedszkole Nr 5 im. "Słoneczne Przedszkole"
• Miejskie Przedszkole Nr 6 im. Krasnala Hałabały
• Miejskie Przedszkole Nr 8
• Miejskie Przedszkole Nr 9
• Miejskie Przedszkole Nr 10

Szkoły podstawowe

• Szkoła Podstawowa nr 1 im. Filipa de Girarda
• Szkoła Podstawowa nr 2 im. Marii Konopnickiej
• Szkoła Podstawowa nr 3 im. Stanisława Staszica
• Szkoła Podstawowa nr 4 im. Mikołaja Reja
• Szkoła Podstawowa nr 5 (Szkoła specjalna, wchodząca w skład SOS-W)
• Szkoła Podstawowa nr 6 im. Elizy Orzeszkowej
• Szkoła Podstawowa nr 7 im. Henryka Sienkiewicza
• Społeczna Szkoła Podstawowa STO nr 2 im.Pawła Hulki-Laskowskiego

Gimnazja

• Publiczne Gimnazjum nr 1 im. Filipa de Girarda
• Publiczne Gimnazjum nr 2 im. Marii Konopnickiej
• Publiczne Gimnazjum nr 3 im. Stanisława Staszica
• Publiczne Gimnazjum nr 4 im. Mikołaja Reja
• Publiczne Gimnazjum nr 5 (Szkoła specjalna, wchodząca w skład SOS-W)
• Publiczne Gimnazjum nr 6 im. Elizy Orzeszkowej
• Publiczne Gimnazjum nr 7 im. Henryka Sienkiewicza
• Społeczne Gimnazjum STO im. Pawła Hulki-Laskowskiego

Szkoły średnie

• Liceum Ogólnokształcące im. Stefana Żeromskiego
• Zespół Szkół Nr 1[1]
• Zespół Szkół Nr 2
• Zespół Szkół Nr 3

Szkoły artystyczne

• Państwowa Szkoła Muzyczna I i IIst. im. Ignacego Jana Paderewskiego

Szkoły sportowe

• Szkoła Mistrzostwa Sportowego w Kolarstwie

Szkoły specjalne

• Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy im. Marii Grzegorzewskiej w Żyrardowie

Szkoły wyższe

• Wyższa Szkoła Rozwoju Lokalnego
• Collegium Masoviense Wyższa Szkoła Nauk o Zdrowiu

[edytuj] Struktura powierzchni

Według danych z roku 2002 ⁶, Żyrardów ma obszar 14,35 km², w tym:

• użytki rolne: 34%
• użytki leśne: 5%

Miasto stanowi 2,69% powierzchni powiatu.

[edytuj] Demografia

Dane z 31 grudnia 2007 ²:

Według danych z roku 2002 ⁶, średni dochód na mieszkańca wynosił 1393,91 zł.

[edytuj] Zobacz też

• Flaga Żyrardowa
• Ludność Żyrardowa
• Park miejski w Żyrardowie
• Powiat żyrardowski
• Synagoga w Żyrardowie
• Nowa Przędzalnia (Lofty de Girarda)
• Kościół pw. Matki Bożej Pocieszenia w Żyrardowie
• Kościół pw. św. Karola Boromeusza w Żyrardowie
• Kościół Baptystów w Żyrardowie
• Cmentarz w Żyrardowie
• Pałacyk Tyrolski w Żyrardowie
• Willa Wanda w Żyrardowie
• Cmentarz żydowski w Żyrardowie

[edytuj] Sąsiednie gminy

Jaktorów, Radziejowice, Wiskitki, Mszczonów

[edytuj] Linki zewnętrzne

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o Żyrardowie

• Stara Przędzalnia (Lofty)
• Cmentarz żydowski w Żyrardowie
• Mapy: Autopilot • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi

p • d • e Powiat żyrardowski Miasta Mszczonów • Żyrardów Gminy miejskie Żyrardów Gminy miejsko-wiejskie Mszczonów Gminy wiejskie Puszcza Mariańska • Radziejowice • Wiskitki