Lod

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy izraelskiego miasta. Zobacz też: LOD.
Lod
לוד
Miasto Lod
Miasto Lod
Herb
Herb Lod
Dewiza: brak
Państwo  Izrael
Dystrykt Dystrykt Centralny
Burmistrz Meir Nitzan
Powierzchnia 12,226 km²
Wysokość 88 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

70 000
5726 os./km²
Nr kierunkowy +972 3
Kod pocztowy 60840, 71000, 71100, 71103, 71321, 71362
Położenie na mapie Izraela
Mapa lokalizacyjna Izraela
Lod
Lod
Ziemia 31°56′55″N 34°53′20″E/31,948611 34,888889Na mapach: 31°56′55″N 34°53′20″E/31,948611 34,888889
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Portal Portal Izrael

Lod (hebr. לוד, Iriyat Lod; arab. اللد, al-Ludd; w starożytności nazywane też Diospolis, Lydda lub Lidda) – miasto położone w Dystrykcie Centralnym w Izraelu.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto leży na równinie Szaron, w odległości 14 kilometrów od Morza Śródziemnego. Tworzy wraz z położonym na południu miastem Ramla jedną aglomerację, luźno związaną z obszarem metropolitalnym Gusz Dan. Po wschodniej stronie miasta przepływa rzeka Ayalon i jej dopływ Gezer.

W jego otoczeniu znajduje się miasto Ramla, moszawy Nir Cvi, Achi'ezer, Zejtan, Kfar Truman, Ginaton, Ben Szemen i Achisamach, wieś Kfar Chabad, strefę przemysłową Nir Cvi, tereny międzynarodowego portu lotniczego im. Dawida Ben Guriona oraz cementownię Nesher Israel Cement Enterprises Ltd.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z danymi Izraelskiego Centrum Danych Statystycznych w 2008 roku w mieście żyło 67,4 tys. mieszkańców, z czego 67,5% stanowili Żydzi, 24,8% Arabowie (w tym muzułmanie i chrześcijanie), a 7,7% inne narodowości[1].

Zgodnie z danymi Izraelskiego Centrum Danych Statystycznych w Lod w 2000 było 23 032 zatrudnionych pracowników i 1405 pracujących na własny rachunek. Pracownicy otrzymujący stałe pensje zarabiali w 2000 średnio 4 754 NIS, i otrzymali w ciągu roku podwyżki średnio o 2,9%. Przy czym mężczyźni zarabiali średnio 5 821 NIS (podwyżka o 1,4%), a kobiety zarabiały średnio 3 547 NIS (podwyżka o 4,6%). W przypadku osób pracujących na własny rachunek średnie dochody wyniosły 4 991 NIS. W 2000 roku w Lod było 1 275 osób otrzymujących zasiłek dla bezrobotnych i 7 145 osób otrzymujących świadczenia gwarantowane.

Populacja miasta pod względem wieku:

Wiek (w latach) Procent populacji w %
0-4 10,4%
5-9 10,5%
10-14 8,4%
15-19 7,1%
20-29 15,1%
30-44 18,8%
45-59 16,1%
ponad 60 13,4%


Źródło danych: Central Bureau of Statistics.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Odkrycia archeologiczne wykazały, że w tym miejscu znajdowało się starożytna osada Lydda, która jest wymieniana przez faraona Totmesa III na liście kananejskich miast w Karnak w II tysiącleciu p.n.e.[2] Po zajęciu Ziemi Obiecanej przez Izraelitów miasto Lod zostało założone przez Shemeda z plemienia Benjamina[a]. W VIII wieku p.n.e. miasto zostało zniszczone przez Asyryjczyków, a jego mieszkańcy uprowadzeni w niewolę babilońską[3]. Żydzi z Lod przez cały czas niewoli zachowali swoją tożsamość narodową, o czym świadczy tekst z Księgi Ezdrasza 2:33, który mówi o ludziach z Lod, którzy powrócili z niewoli do swojej ziemi (do Ziemi Izraela)[b]. Następnie Księga Nehemiasza 11:35 informuje, że miasto Lod zostało wówczas ponownie zasiedlone przez Żydów[c]. W okresie hellenistycznym Lod początkowo znajdowało się poza granicami terytoriów Judei. To Grecy zmienili nazwę miasta na Lydda[3]. Podczas powstania Machabeuszów miasto zostało zajęte przez Żydów w 143 p.n.e. i weszło w skład państwa Machabeuszy[3]. W 43 rzymski gubernator Syrii, Kasjusz, sprzedał wszystkich mieszkańców miasta w niewolę. W 66 rzymski legion dowodzony przez prokonsula Syrii, Cestiusa Gallusa, idąc na Jerozolimę zdobył i spalił miasto Lod. Zniszczenia dopełnił w 68 legion dowodzony przez Wespazjana[4].

Grobowiec świętego Jerzego w Lod

W czasach panowania rzymskiego Lod nosiło nazwę Diospolis (łac. Colonia Lucia Septimia Severia Diospolis)[3]. W Dziejach Apostolskich 9:32-38 Diospolis jest wymieniane jako miasto w którym przebywał Apostoł Piotr, gdy zawołano go do zmarłej w pobliskiej Jaffie Tabity. Piotr poszedł i modlitwą wskrzesił zmarłą[d]. Po zniszczeniu w 70 Świątyni Jerozolimskiej, wielu Żydów osiedliło się w Lod. To tutaj Rabbi Akiba ben Josef (zwany też Rabbi Akiva) założył słynną jesziwę, w której studiowało pisma 24 tys. Żydów (nauczali w niej: Rabbi Eliezer ben Hyrcanus, Rabbi Tarphon i Rabbi Gamliel). Podczas powstania żydowskiego w 117 Rzymianie otoczyli miasto i wymordowali większość mieszkańców[3].

Pod panowaniem Bizancjum miasto było w przeważającej mierze chrześcijańskie[4]. Według chrześcijańskich legend jest to miejsce śmierci świętego Jerzego, patrona Anglii. To z tego powodu miasto było nazywane Gyorgyopolis. Wybudowano tutaj kościół Świętego Jerzego[2]. W końcu grudnia 415, prymas Eulogiusz z Cezarei zwołał synod w Diospolis. Podczas obrad zastanawiano się nad poglądami Pelagiusza, który przebywał wtedy w Ziemi Świętej. W synodzie wzięło udział trzynastu biskupów, wśród nich bp Jan II z Jerozolimy (386-417) – następca Cyryla Jerozolimskiego (348-386). Broniąc się przed biskupami, Pelagiusz odżegnał się od tez Celestiusza, potępionych na synodzie w Kartaginie w 411. Dalszy ciąg kontrowersji pelagiańskiej pokazał jednak, że Pelagiusz nie był do końca uczciwy wobec greckojęzycznych biskupów, którzy nie w pełni rozumieli wagę problemu nurtującego Kościół łacińskojęzyczny[5].

Panorama Liddy, 1839
Panorama Liddy, 1920
Żydowski żołnierz w centrum Liddy

W 636 miasto zdobyli Arabowie. Przez pewien czas miasto było stolicą prowincji Filastin, jednak później stolicę przeniesiono do sąsiedniej Ramli[4]. Kalif Abd al-Malik ibn Marwan zniszczył miasto i zburzył kościół Świętego Jerzego. W 1099 miasto zdobyli krzyżowcy, następnie odbił je Saladyn i ponownie w 1191 zajęli krzyżowcy. Dla krzyżowców pochodzących z Anglii miasto miało szczególne znaczenie (wierzyli, że zmarł tutaj święty Jerzy). Nazywali je St. George de Lydda. Król Ryszard I Lwie Serce odbudował miasto i kościół Świętego Jerzego[3], a w tutejszej diecezji wprowadzono obrządek łaciński[6]. Gdy w 1170 Lyddę odwiedził żydowski podróżnik Beniamin z Tudeli, był jednym Żydem w mieście[4]. Później przez długie lata cała Palestyna była pod panowaniem arabskim. Arabowie zmienili nazwę miasta na al-Lydda. W XIII wieku mamelucy użyli kamieni z kościoła Świętego Jerzego do budowy meczetu el-Chodr, który również poświęcono Świętemu Jerzemu, uznawanemu przez islam za świętego człowieka. Później miasto na długi czas podupadło. W 1870 grecki kościół ortodoksyjny zakupił od Arabów pozostałości kościoła i wybudował na tym miejscu nowy kościół Świętego Jerzego[3]. W 1911 miasto ucierpiało od trzęsienia ziemi[7].

W 1918 Palestyna przeszła spod panowania Imperium osmańskiego pod panowanie brytyjskie. Miasto w tym okresie nazywało się Lydda. Brytyjczycy nie radzili sobie z narastającym konfliktem arabsko-żydowskim w Palestynie i w 1921 doszło tutaj do arabskich rozruchów, podczas których wypędzono wszystkich Żydów z miasta. W 1927 kolejne trzęsienie ziemi zniszczyło miasto. Podczas odbudowy, brytyjska administracja zastąpiła stare gliniane arabskie domy nowoczesnymi budynkami z cegły. Wybudowano wówczas także stację kolejową i Lod stało się ważnym węzłem komunikacyjnym w Mandacie Palestyny[7]. W 1936 kilka kilometrów na północ Brytyjczycy wybudowali bazę lotniczą Lidda.

Decyzją Rezolucji Zgromadzenia Ogólnego ONZ nr 181 z 29 listopada 1947, miasto Lod miało wejść w skład arabskiego państwa w Palestynie. Brak dobrej woli osiągnięcia pokojowego porozumienia doprowadził do wybuchu Wojny domowej w Mandacie Palestyny, podczas której arabskie milicje działające z Liddy paraliżowały żydowską komunikację w całym regionie. Podczas I wojny izraelsko-arabskiej w lipcu 1948 Izraelczycy przeprowadzili Operację Danny. W dniu 12 lipca zajęli miasto Lidda. Doszło wówczas do krwawych walk ulicznych, które po wojnie niektórzy nazwali masakrą ludności cywilnej[8]. Raport sporządzony przez oficera wywiadu Jeruham Cohena ocenił liczbę zabitych Arabów na 250 zabitych[9]. Palestyński historyk Aref al-Aref podaje dużo wyższe liczby: 426 zabitych, w tym 179 którzy zginęli w meczecie Dahmash[10]. Rankiem 13 lipca izraelskie dowództwo nakazało przymusową ewakuację mieszkańców miast Lidda i Ramla. Cywile szli pieszo ponad dziewiętnaście kilometrów w bardzo dużym upale, niosąc na rękach swój dobytek i dzieci. Ludzie najpierw porzucali dobytek, następnie umierały osoby starsze, schorowane i dzieci. Zginęło około 350 osób. Dopiero po dotarciu do jordańskich linii, cywile byli przewożeni ciężarówkami do Ramallah. W ciągu dwóch dni w ten sposób wysiedlono około 50 tys. mieszkańców. W Liddzie i Ramli pozostało zaledwie 2,3 tys. Arabów[11]. Izraelski historyk Benny Moris napisał: „Wszyscy Izraelczycy, którzy byli świadkami wydarzeń, zgodzili się by wypędzenie odbyło się pod palącym lipcowym słońcem, co powiększyło cierpienia uchodźców, szczególnie z Lyddy... Wielu było ograbionych z kosztowności przez żołnierzy na posterunkach przy drodze przy wyjeździe z miasta. Sto cywilów zmarło od upału, wyczerpania, odwodnienia...”[10]. Władze izraelskie usprawiedliwiały się, że była to strategiczna konieczność wynikająca z potrzeby umocnienia pozycji obronnych i dlatego musiano usunąć z tych miejsc ludność arabską. Wiele lat później Icchak Rabin wyraził żal z powodu tego wydarzenia.

Po tych dramatycznych wydarzeniach pozostałe opuszczone arabskie domy zajęli żydowscy imigranci masowo napływający do Izraela. Większość imigrantów pochodziło z Maroka i Tunezji, a w następnych latach z Etiopii i krajów byłego ZSRR. W 1952 rząd izraelski wywłaszczył Arabów w Lod z ziemi, bez informowania ich o tym (odkryli to w 1955). W następnych latach kilkakrotnie izraelskie firmy budowlane rozpoczynały budowę nowych osiedli na dawnych gruntach arabskich. Arabowie, próbując ratować swoją ziemię, pośpiesznie stawiali swoje domy, bez posiadania wymaganych przez prawo zezwoleń. Nielegalnie wzniesione domy kwalifikowano wówczas do wyburzenia. Doprowadziło to do wybuchu arabskich rozruchów, podczas których policja zabiła w październiku 2000 trzynastu Arabów. Do wyjaśnienia konfliktu żydowsko-arabskiego w Lod powołano wówczas specjalną komisję, na czele której stanął sędzia Theodor Or. W swoim raporcie komisja orzekła, że rząd powinien udzielić pomocy społeczności arabskiej w Lod, która doświadczyła dyskryminacji[12].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Na przestrzeni swojej długiej historii miasto posiadało wiele nazw: Lod (okres starożytnego Izraela), Diospolis (czasy rzymskie), Gyorgyopolis (czasy bizantyjskie), St George de Lydda (krzyżowcy), al-Lyd (czasy arabskie i osmańskie), Liddy (brytyjski Mandat Palestyny) i ponownie Lod (Izrael)[7].

Symbole[edytuj | edytuj kod]

Oficjalny herb miasta zaprojektował inżynier Wolf Pevzner. Zawiera on kilka symbolicznych motywów. Starożytna brama prowadząca do miasta wskazuje na długą historię Lod. Zaorane pole symbolizuje żyzne okoliczne tereny rolnicze. W tle rośnie duże drzewo jaworu. Po bokach widnieją dwie gałązki oliwne reprezentujące liczne gaje oliwne, które w przeszłości stanowiły ważny element lokalnej gospodarki. Werset biblijny pochodzi z Księgi Jeremiasza i symbolizuje otwartość miasta na absorpcję nowych imigrantów.

I synowie wrócili do swoich granic.[7]

Miasto nie posiada oficjalnej flagi. W razie potrzeby używa się pomarańczowej flagi z herbem.

Polityka[edytuj | edytuj kod]

Burmistrzowie Lod
Burmistrz Lata sprawowania urzędu
Alexander Camille 1959–1964
Szraga Schwalb 1964–1965
Zvi Itzkovitz 1965–1978
Mosze Efrat 1978–1983
Maxim Levy 1983–1996
Benny Regev 1996–1998
Pinhas Idan 1998–2000
Aryeh Bibi 2000–2002
Maxim Levy 2002
Benny Regev 2002-2007
Ilan Harari 2007-2011
Meir Nitzan 2011-nadal

Od 2011 burmistrzem miasta jest Meir Nitzan. Z ważnych instytucji międzynarodowych w Lod swoją siedzibę ma Agencja Żydowska (9 David Hamelech St.).

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Lod posiada dwa miasta partnerskie: Samtredię w Gruzji i Piatra Neamţ w Rumunii.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Pod względem układu urbanistycznego miasto Lod można podzielić na trzy części: (1) Stare Miasto pozostałe po arabskiej Lidzie, do którego powoli powraca ludność arabska; (2) nowe dzielnice żydowskie, które wyrosły wokół Starego Miasta: Neve Jarak, Jasmin, Shabazi, Ramat Eszkol, Ganei Ja’ar, Neve Nof, Miszmar Nof, Givat HaZeitim, Savjonei Lod, Lud HaTseira, Neve Alon, Bene Beitecha, Ben Gurion, Ne’ot Icchak, Gan Haqal A, Gan Haqal B, Kiriat Menachem Begin, Chabad, Shikun Memshalti, Neve Zajit, Hisachon, Amidar, Rasko, Remet i Szaret; oraz (3) najnowsze i najbardziej ekskluzywne położone na zachód od torów kolejowych osiedla: Dahamasze, Neve Szalom, Snir i Ganei Aviv.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Ważną rolę w lokalnej kulturze odgrywa Centrum Absorpcji Imigrantów, w którym prowadzone są różnorodne kursy i uroczystości kulturalne. Między innymi naucza się tutaj tradycyjnych żydowskich tańców i prowadzi zajęcia teatralne[13]. Szczególną instytucją jest Instytut Badań nad Literaturą Habermanna (ang. The Habermann Institute for Literary Research). Prowadzi on badania nad literaturą i folklorem społeczności żydowskich na całym świecie, z położeniem szczególnego nacisku na Żydów z Afryki Północnej. Biblioteka Instytutu posiada bogate zbiory podań ludowych, zwyczajów, bajek i powiedzeń. Przy Instytucie znajduje się także Muzeum Dziedzictwa Żydowskiego[14].

Od 1999 w Lod działa hiphopowy zespół muzyczny DAM, który w swoich piosenkach opisuje trudności życia Arabów na okupowanych terytoriach[15].

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z danymi Izraelskiego Centrum Danych Statystycznych w Lod znajduje się 39 szkół, w tym 27 podstawowych i 17 średnich. Ogółem do szkół uczęszcza 12 718 uczniów, w tym 8980 do szkół podstawowych i 3738 do szkół średnich. Średnia uczniów w klasie wynosi 25 osób.

Religia[edytuj | edytuj kod]

Synagoga, meczet i kościół w Lod

W mieście znajduje się około 70 synagog służących różnym grupom wyznaniowym w ich różnych obrządkach religijnych. W mieście znajduje się także kilka uczelni chasydzkiej grupy Chabad-Lubavitch: Beit Kneset Chabad – Beit Arje, Chabad of Lod, Chabad of Sza’arei Halija, Chabad School, Colel Avreichem for Georgian Refugees, Colel Ner Jishahn, Gan Chabad, Irgun Chabad Lejotzei Gruzja, Kolel Tiferet Menachem, Talmud Tora i Jesziwa Tomchei Tmimim. Około 300 rodzin społeczności Chabad-Lubavitch zamieszkuje w osiedlu Chabad i jego najbliższej okolicy[16].

W starej części miasta znajduje się Kościół Św. Grzegorza, będący w obrządku greko-prawosławnym.

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

Najważniejszym tutejszym klubem sportowym jest piłkarski Hapoel Bnei Lod F.C., który gra w krajowej drugiej lidze (Liga Leumit). Jego siedzibą jest miejski stadion Lod. Klub powstał w 1980 z połączenia dwóch mniejszych klubów Bnei Lod i Rakevet Lod. W regionalnej lidze piłkarskiej grają mniejsze kluby Hapoel MS Ortodoxim Lod i Maccabi Lod.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W mieście znajdują się dwie strefy przemysłowe, w których działa wiele przedsiębiorstw z branży logistyki, medycyny, produktów papierniczych, substancji chemicznych i hi-tech[17]. Najważniejszą rolę odgrywa północna strefa przemysłowa Lod, która zajmuje powierzchnię 500 hektarów. Ze względu na bliskość portu lotniczego jest ona jedną z najważniejszych stref przemysłowych całego Dystryktu Centralnego. Do najważniejszych tutejszych zakładów należy firma Telrad produkująca urządzenia telekomunikacyjne, fabryka tektury Cargal, fabryka papierosów i centrum informatyczny Banku Narodowego Izraela. Rozwojowi strefy sprzyja korzystne położenie przy autostradzie, linii szybkiej kolei i lotnisku.

W południowej strefie przemysłowej znajduje się firma Uti Logistics Israel Ltd. prowadzące usługi logistyczne w transporcie morskim[18]. Firma ICON Clinical Research Israel Ltd. jest światowym dostawcą urządzeń służących do rozwoju biotechnologii i farmakologii[19].

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Piętrowy pociąg Bombardier na stacji kolejowej Lod.

Przez centrum miasta Lod przechodzą drogi nr 434 i 443. Jadąc nimi na północ lub północny wschód dojeżdża się do skrzyżowań z drogą ekspresową nr 40 (Kfar Saba-Ketura) i dalej do węzłów drogowych z autostradą nr 1 (Tel Awiw-Jerozolima). Natomiast wyjeżdżając z miasta w kierunku południowym wjeżdża się na drogę ekspresową nr 44 (Holon-Esztaol), którą jadąc na południowy wschód dojeżdża się do węzła drogowego z autostradą nr 6 (Beit Kama-Eliakim) i autostradą nr 431.

W mieście znajdują się dwie stacje kolejowe. Główna stacja kolejowa Lod znajduje się w zachodniej części miasta, i przechodzi przez nią pięć linii kolejowych Israel Railways do Jerozolimy, Beit Szemesz, Tel Awiwu, Bene Berak, Petach Tikwy, Rosz HaAjin, Kfar Saby, Naharijji, Hajfy, Riszon le-Syjon, Binjamina-Giv'at Ada, Natanji, Rechowot, Aszkelonu i Beer Szewy. W północno-zachodniej części miasta, przy osiedlu Ganei Aviv znajduje się druga stacja kolejowa Lod Ganei Aviv.

Na północ od miasta znajduje się międzynarodowy port lotniczy Tel Awiw-Ben Gurion.

Osoby związane z miastem[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Zobacz: 1 Księga Kronik 8:12 – „Synowie Elpaala: Eber, Miszam i Szemed, on to zbudował Ono, Lod i miejscowości przynależne.” Tłumaczenie według Biblii Tysiąclecia.
  2. Zobacz: Księga Ezdrasza 2:33 – „mężów z Lod, Chadid i Ono – siedemset dwudziestu pięciu;” Tłumaczenie według Biblii Tysiąclecia.
  3. Zobacz: Księga Nehemiasza 11:35 – „Lod, Ono i w Dolinie Cieśli.” Tłumaczenie według Biblii Tysiąclecia.
  4. Zobacz: Dzieje Apostolskie 9:32-38 – „Kiedy Piotr odwiedzał wszystkich, przyszedł też do świętych, którzy mieszkali w Liddzie. (33) Znalazł tam pewnego człowieka imieniem Eneasz, który był sparaliżowany i od ośmiu lat leżał w łóżku. (34) Eneaszu – powiedział do niego Piotr – Jezus Chrystus cię uzdrawia, wstań i zaściel swoje łóżko! I natychmiast wstał. (35) Widzieli go wszyscy mieszkańcy Liddy i Saronu i nawrócili się do Pana. (36) Mieszkała też w Jafie pewna uczennica imieniem Tabita, co znaczy Gazela. Czyniła ona dużo dobrego i dawała hojne jałmużny. (37) Wtedy właśnie zachorowała i umarła. Obmyto ją i położono w izbie na piętrze. (38) Lidda leżała blisko Jafy; gdy więc uczniowie dowiedzieli się, że jest tam Piotr, wysłali do niego dwóch posłańców z prośbą: Przyjdź do nas bez zwłoki.” Tłumaczenie według Biblii Tysiąclecia.

Przypisy

  1. Israel Central Bureau of Statistics (ang.). W: Israel Central Bureau of Statistics [on-line]. [dostęp 2008-05-02].
  2. 2,0 2,1 Jaffa, Tel Qasileh, Eretz Israel Museum, Ramleh, and Lod (ang.). W: Studium Biblicum Franciscanum [on-line]. [dostęp 2008-10-04].
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Lod, Israel Tourism (ang.). W: Planet Ware [on-line]. [dostęp 2008-10-05].
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 Lydda (Lod) (ang.). W: The Jewish Agency for Israel [on-line]. [dostęp 2008-10-04].
  5. G. Bonner: St. Augustine of Hippo. Life and Controversies. Norwich: The Canterbury Press, 1986, s. 335-338. ISBN 0-86078-203-4.
  6. Catholic Encyclopedia (1913)/Lydda (ang.). W: Wikisource [on-line]. [dostęp 2008-10-04].
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 Iriyat Lod (ang.). W: Flags of the World [on-line]. [dostęp 2011-09-05].
  8. Welcome To al-Lydd (ang.). W: Palestine Remembered [on-line]. [dostęp 2011-09-06].
  9. Benny Morris: Operation Dani and the Palestinian Exodus from Lydda and Ramle in 1948. Middle East Journal, 1986, s. 86-87. [dostęp 2011-09-04]. (ang.)
  10. 10,0 10,1 Benny Morris: The Birth of the Palestinian Refugee Problem Revisited. Cambridge: Cambridge University Press, 2004, s. 427-428.
  11. Haim Yacobi: The Jewish-Arab City: Spatio-politics in a Mixed Community. Routledge, 2009, s. 39. (ang.)
  12. Yossi Schwartz: Stop Arab homes being destroyed in Lod, Israel! (ang.). [dostęp 2008-10-05].
  13. Galia Boneh: Galia Boneh (ang.). [dostęp 5 października 2008].
  14. Jewish Folklore in Israel: Institutions (ang.). [dostęp 5 października 2008].
  15. Da Arabian MC: Da Arabian MC (ang.). [dostęp 5 października 2008].
  16. Chabad-Lubavitch Centers in „Lod Israel” (ang.). W: Chabad Centers [on-line]. [dostęp 2008-10-05].
  17. Worldwide Company Directory/Israel/Lod (ang.). W: Kompass – Worldwide Company Directory [on-line]. [dostęp 2008-10-05].
  18. Uti Logistics Israel Ltd (ang.). W: Manata [on-line]. [dostęp 2008-10-05].
  19. ICON Clinical Research Israel Ltd (ang.). W: Touch Oncology [on-line]. [dostęp 2008-10-05].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]