Prabuty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Inne znaczenia Ten artykuł dotyczy miasta w woj. pomorskim. Zobacz też: Prabuty – wieś w woj. mazowieckim, w pow. wyszkowskim, w gminie Długosiodło.
Prabuty
Ruiny Zamku Biskupów Pomezańskich, fontanna Rolanda i konkatedra św. Wojciecha
Ruiny Zamku Biskupów Pomezańskich, fontanna Rolanda i konkatedra św. Wojciecha
Herb Flaga
Herb Prabut Flaga Prabut
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat kwidzyński
Gmina Prabuty
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie od XIII wieku
Burmistrz Marek Bogdan Szulc
Powierzchnia 7,29 km²
Wysokość 90 m n.p.m.
Populacja (31.03.2011)
• liczba ludności
• gęstość

8881
1218 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 55
Kod pocztowy 82-550
Tablice rejestracyjne GKW
Położenie na mapie powiatu kwidzyńskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu kwidzyńskiego
Prabuty
Prabuty
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Prabuty
Prabuty
Ziemia 53°45′21″N 19°11′51″E/53,755833 19,197500
TERC
(TERYT)
6222907044
Urząd miejski
ul. Kwidzyńska 2
82-550 Prabuty
Strona internetowa
Fontanna Rolanda w Prabutach

Prabuty (niem. Riesenburg)[1]miasto we wschodniej części województwa pomorskiego w powiecie kwidzyńskim, nad jeziorem Liwieniec. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Prabuty. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. elbląskiego. Prabuty leżą na terenie historycznej Pomezanii, a także wchodzą w skład makroregionu Pojezierza Iławskiego. W maju 1990 r. minęło 660 lat od chwili nadania Prabutom praw miejskich.

Według danych z 31 marca 2011 r. miasto miało 8881 mieszkańców[2].

Rozwinął się tu przemysł drzewny, materiałów budowlanych oraz elektromaszynowy. Prabuty są także stacją węzłową położoną przy trasie Warszawa – Gdynia.

Historia[edytuj | edytuj kod]

  • 1233 – 1283 – podbój terenów Prus przez Krzyżaków,
  • 1236 – Krzyżacy niszczą pruski gród Reizija, nad jeziorem Liwieniec; wzniesienie drewnianego zamku
  • 1250 – utworzenie biskupstwa pomezańskiego,
  • 1255 – Prabuty wraz z okolicznymi terenami przechodzą pod władzę świecką biskupa pomezańskiego,
  • 1249-1525 – Prabuty pod rządami biskupów pomezańskich,
  • 1267-1277 – budowa zamku murowanego,
  • 1285 – przy zamku rozwija się osada, która otrzymuje po tym roku prawa miejskie,
  • 1310-1330 – budowa katedry,
  • 1330 – lokacja miasta na prawie chełmińskim,
  • 1375 – pożar trawi połowę miasta,
  • 1330 – budowa ratusza,
  • 1342-1345 – budowa synagogi (działa do 1853),
  • 1378 – 1402 – budowa kaplicy zamkowej p.w. Najświętszej Marii Panny,
  • 1381 – w drodze do Rzymu zatrzymuje się w Prabutach litewski książę Śmidrygiełło,
  • 1450 – przystąpienie miasta do Związku Pruskiego,
  • 1404 – założenie szkoły zamkowej, później miejskiej,
  • 1414 – w Prabutach przebywa król Władysław Jagiełło,
  • 1451 – biskup pomezański Caspar wygania z Prabut zwolenników antykrzyżackiego Związku Pruskiego,
  • 1458 – w czasie wojny trzynastoletniej w Prabutach zawarty zostaje rozejm polsko-krzyżacki,
  • 1466 – na mocy pokoju toruńskiego Prabuty nadal we władaniu biskupów pomezańskich,
  • 1501-1525 – stolica Pomezanii[3]
  • 1525 – diecezja pomezańska przestaje istnieć,
  • 1628 – w zamku prabuckim rezydują polscy delegaci na pertraktacje ze Szwedami,
  • 1726-1753 – instalacja wodociągów,
  • 1722 – pożar miasta,
  • 1807 – wojska Napoleona Bonapartego w Prabutach,
  • 1876 – połączenie kolejowe z Malborkiem i Iławą,
  • 1897 – w Prabutach stacjonują wojska francuskie. We wnętrzu katedry urządzają magazyn i lazaret,
  • 1899 – połączenie kolejowe z Jabłonowem Pomorskim,
  • 1922 – budowa fontanny na miejscu ratusza spalonego w 1868,
  • 1939 – oficerski obóz przejściowy w Prabutach, 4 października 1939 mjr Henryk Sucharski wraz z pozostałymi oficerami z Westerplatte zostali skierowani do tego obozu,
  • 1945 – zniszczenie ok. 60% miasta przez wojska sowieckie[4]; w 1946 miejscowość została włączona do nowo powstałego województwa olsztyńskiego na terenie powojennej Polski pod nazwą Prabuty; wysiedlenie niemieckich mieszkańców miasta,
  • 1947 – uruchomienie wodociągów
  • 1956 – budowa linii przesyłowej gazu,
  • ok. 1975 – w Prabutach powstają nowe zakłady przemysłowe i spółdzielnie m.in.: ZHO Hydroster, Spółdzielnia Inwalidów "Świt", Spółdzielnia Odzieżowa "Delta", Spółdzielnia Pracy "Tęcza", Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska", Zakłady obsługujące rolnictwo, PGR-y, funkcjonuje też duży kompleks szpitalny, budowane są nowe dzielnice i osiedla mieszkaniowe.
  • 1980–1982 – odbudowa katedry przez ks. Jana Oleksego,
  • 1983 – stanowienie w Prabutach Pomezańskiej Kapituły Kolegiackiej,
  • 1990 – pierwsze po wojnie wolne wybory do Rady Miasta i Gminy,
  • 2005 - wybudowanie hali sportowej
  • 2006 - przebudowa rynku głównego
  • 2009 - przebudowa skrzyżowania dróg wojewódzkich 521-522
  • 2012 – zaczyna się budowa nowego osiedla mieszkaniowego o nazwie "Osiedle Ojca Klimuszko"
  • 2014 - nowe hasło promujące miasto i gminę Prabuty: "Prabuty małe jest piękne!"
  • 2014 - utworzenie w prabuckim Szpitalu Specjalistycznym im.Doktora Anki izby muzealnej
  • 2014 - remont ulicy Kuracyjnej i przebudowa skrzyżowania ulic Chodkiewicza, Kuracyjnej i Obrońców Westerplatte na skrzyżowanie z ruchem okrężnym.

Nazewnictwo Prabut[edytuj | edytuj kod]

Niemiecka nazwa Riesenburg pochodzi z połączenia pruskiej nazwy włości Resja/Rezja[5] z członem Burg – "gród". Etymologia ludowa wywodzi zaś nazwę miasta od niemieckiego słowa: Riese – "olbrzym" i wyjaśnia określenie Riesenburg jako miasto, gród olbrzyma (stąd też olbrzym z maczugą umieszczony w herbie miasta).

  • Resin, Resia (1250),
  • plebano de Resya (1286),
  • Rysen (1326),
  • Resitten (1411)
  • Prabuth
  • Prabuti
  • Preybuth
  • Prabutas
  • Preibutas
  • Zabrzesno

Krzyżacy przyjęli tę nazwę dodając drugi człon – burg:

  • Resemburg (1265),
  • Rysenburg (1233),
  • castro Resinburg (1326),
  • civitas Resinburg (1330),
  • Risenburgk (1342), co oznacza "zamek (gród) ziemi Resia"
  • Resenburg (1454, 1466)
  • Preybutten lub Prebutyn (1258)

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • gotycka konkatedra św. Wojciecha z przełomu XIV i XV wieku (później przebudowywana), spalona w 1945 przez Sowietów, pozostawała w stanie ruiny. Odbudowana w latach 1980-1983.
  • kwadratowy rynek – (ul.Rynek, ul.Kraszewskiego, ul.Bolesława Prusa, ul.Reja)
  • gotycki kościół, tzw. "polski" z XIV w.
  • gotycka Brama Kwidzyńska (XIV wiek)
  • pozostałości murów miejskich z XIV wieku
  • wodociągi miejskie na terenie "Starego Miasta" (XVIII wiek)
  • kościół św. Andrzeja z 1878 r.
  • fontanna Rolanda – fontanna zbudowana w roku 1900 przez Franza Schwechtena pierwotnie w centrum Berlina, przeniesiona do Prabut w roku 1929; zdobioną przez lwy fontannę wieńczy rzeźba rycerza Rolanda, przywrócona na swoje miejsce w 2011 r.
  • fundamenty gotyckiego zamku biskupiego z lat 1267-1277. Na wzniesieniu ruin stoi makieta ukazująca rekonstrukcję zamku, konkatedry kapituły pomezańskiej, bram miejskich, oraz ratusz miejski i rekonstrukcje rynku.
  • zabytkowe wodociągi z lat 1728-1732
  • plebania z 1910 roku
  • neogotycka poczta z lat 1893-1896
  • domy mieszkalne: ul.Długa, ul.Zamkowa, ul.Kopernika, ul.Warszawska, ul.Wojska Polskiego, ul.Władysława Jagiełły, ul.Ogrodowa, ul.Barczewskiego, ul.Daszyńskiego
  • budynki użyteczności publicznej,
  • obiekty gospodarcze z XVIII, XIX i I poł. XX wieku
  • cmentarz żydowski- (ul.Władysława Jagiełły)
  • park miejski (mauzoleum, pomnik Heinricha Wiebe)
  • ławka zakochanych (ul.Grunwaldzka)
  • szpital specjalistyczny (ul.Kuracyjna)
  • gimnazjum (ul.Polna)
  • dworzec PKP (ul.Daszyńskiego)
  • cukrownia (ul.Daszyńskiego)
  • urząd miejski
  • kaplica (ul.Polna)
  • pozostałości gimnazjum (ul.Polna)
  • figurka Marii Panny (ul.Warszawska)
  • kaplica (ul.Kuracyjna)
  • remiza OSP (ul.Reymonta)
  • fundamenty murów obronnych (ul.Malborska)
  • willa Karola (ul.Obrońców Westerplatte)
  • zachowane piwnice i korytarze na terenie "Starego Miasta"

Zabytki nieistniejące[edytuj | edytuj kod]

  • zamek Biskupów Pomezańskich
  • gimnazjum realne (ul.Polna)
  • bramy miejskie
  • obóz przejściowy – "Zatorze"
  • budynki mieszkalne – "Stare Miasto"
  • plac Wrangla
  • pomnik Webera
  • synagoga
  • mury obronne
  • cmentarz żydowski
  • jezioro Młyńskie
  • ratusz miejski
  • hotel "Niemiecki dom"
  • kino-teatr
  • schronisko młodzieżowe
DW 521

Transport[edytuj | edytuj kod]

Połączenia drogowe[edytuj | edytuj kod]

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Trasy rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice i osiedla mieszkaniowe Prabut[edytuj | edytuj kod]

Prabuty są podzielone administracyjnie na dzielnice, osiedla mieszkaniowe i 1 strefę ekonomiczną "Zatorze". W południowo-wschodniej części miasta budowane jest osiedle "Klimuszko".

Stare Miasto[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice Prabut
  • Stare Miasto
  • Centrum
  • Śródmieście (dawniej kwidzyńskie przedmieście)

Gniewskie przedmieście[edytuj | edytuj kod]

  • Dołek
  • Zacisze

Osiedla Południowe[edytuj | edytuj kod]

  • Stara Kolonia
  • Nowa Kolonia
  • Sanatorium
  • Osiedle południowe
  • Osiedle Klimuszki – nowo powstałe osiedle
  • Kisielickie przedmieście

Strefa ekonomiczna[edytuj | edytuj kod]

  • Koszary
  • Zatorze

Osiedle Władysława Jagiełły[edytuj | edytuj kod]

  • Osiedle I
  • Osiedle II

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

  • pomnik pamięci pomordowanych na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej przy ul.Kwidzyńskiej
  • pomnik doktora Krauze przy ul. Grunwaldzkiej
  • figurka Marii Panny przy ul. Warszawskiej
  • tablica poświęcona doktorowi Krauze przy ul. Kuracyjnej
  • pomnik założyciela parku miejskiego w parku miejskim

Życie kulturalne[edytuj | edytuj kod]

  • Prabuckie Centrum Kultury i Sportu
  • Stowarzyszenia Społeczno Kulturalnego Prabuty – Riesenburg
  • Biblioteka miejska
  • Klub Seniora
  • Uniwersytet III wieku

Wybory[edytuj | edytuj kod]

Wybory do Rady Miejskiej[edytuj | edytuj kod]

Lider KWW Odnowa Władysław Kisieliczyn przed Urzędem Miasta i Gminy Prabuty.
Baner jednego z komitetów wyborczych.

Wyniki głosowania w wyborach do Rady Miejskiej w Prabutach w 2014 roku. Wszystkie dane wyrażono w procentach.

Okręg Prabuty Razem OPS Niezależne Prabuty SLD Lewica Razem Odnowa PiS Aktywne Prabuty PSL Romel-Kosiedowska
Okręg 1. 53,97 21,16 20,11 4,76
Okręg 2. 36,91 38,65 17,96 6,48
Okręg 3. 33,44 16,26 41,10 9,20
Okręg 4. 39,53 15,95 12,29 17,61 14,62
Okręg 5. 34,17 23,74 37,05 5,04
Okręg 6. 47,26 45,73 4,57 2,44
Okręg 7. 27,88 12,27 39,03 4,83 15,99
Okręg 8. 14,29 8,00 10,29 4,00 34,00 11,14 18,29
Okręg 9. 27,08 25,00 15,36 10,68 21,88
Okręg 10. 40,18 8,17 7,28 8,39 35,98
Okręg 11. 43,44 17,76 4,37 27,32 7,10
Okręg 12. 34,65 16,93 31,89 3,94 12,60
Okręg 13. 32,18 28,37 37,02 2,42
Okręg 14. 43,43 9,35 47,20
Okręg 15. 46,43 53,66
Razem[6] 36,18 16,09 13,89 12,18 11,87 6,01 1,87 1,39 0,57

Wybory Burmistrza[edytuj | edytuj kod]

Marek Szulc (z lewej) i Bogdan Pawłowski (z prawej).
Andrzej Ochał, kandydat na Burmistrza Prabut.

Oficjalne wyniki I tury wyborów na funkcję Burmistrza Miasta i Gminy Prabuty[7]:

Kandydat Głosy Procent Komitet Hasło wyborcze
Bogdan Józef Pawłowski 1 793 38,09% KWW Prabuty Razem "Wśród ludzi - dla ludzi"
Marek Bogdan Szulc 1 527 32,44% KWW OPS "Zawsze wśród ludzkich spraw"
Andrzej Ochał 656 13,94% KWW Niezależne Prabuty "Nie chcemy władzy, chcemy zmian na lepsze"
Ewelina Bussler 499 10,60% KKW SLD Lewica Razem "Czas na prawdziwą zmianę"
Zbigniew Stanisław Zawadzki 232 4,93% KWW Odnowa "Czas na Odnowę!"
Razem 4 707 100,00%
Frekwencja 44,93%

Oficjalne wyniki II tury wyborów na funkcję Burmistrza Miasta i Gminy Prabuty[8]:

Kandydat Głosy Procent Poparcie ugrupowań Poparcie osób
Marek Bogdan Szulc 2 609 56,87% KWW OPS, Sojusz Lewicy Demokratycznej,

KWW Odnowa[9], KWW Niezależne Prabuty

Ewelina Bussler, Władysław Kisieliczyn[10],

Stanisław Anders, Andrzej Ochał

Bogdan Józef Pawłowski 1 979 43,13% KWW Prabuty Razem, Prawo i Sprawiedliwość[11] -
Razem 4 588 100,00%
Frekwencja 43,80%

Ludzie związani z Prabutami[edytuj | edytuj kod]

Honorowi obywatele Prabut[edytuj | edytuj kod]

Media[edytuj | edytuj kod]

Telewizje[edytuj | edytuj kod]

  • Telewizja kablowa Prabuty

Prasa[edytuj | edytuj kod]

  • Gazeta Prabucka
  • Kurier kwidzyński
  • Puls Kwidzyna
  • Tygodnik kwidzyński
  • Kurier Regionu Iławskiego
  • Prabuckie Wieści

Strony internetowe[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • Gryf VECRO Prabuty – koszykówka (klub występuje w III lidze)[12]
  • Pogoń Prabuty – piłka nożna (klub występujący w V lidze)
  • Wojtas Prabuty – piłka nożna (parafialny klub sportowy)

Obiekty sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • stadion piłkarsko-lekkoatletyczny (ul.Polna)
  • stadion piłkarsko-lekkoatletyczny (ul.Kuracyjna)
  • miejski stadion MKS Pogoń Prabuty (ul.Władysława Jagiełły)
  • kompleks boisk "Orlik 2012"
  • kort tenisowy (ul.Władysława Jagiełły)
  • hala sportowa przy Szkole Podstawowej (ul.Obrońców Westerplatte)
  • stadnina koni Prabuty – Julianowo
  • Skatepark

Parki i skwere miejskie[edytuj | edytuj kod]

  • Park miejski – (ul.Parkowa – Zacisze)
  • Skwer miejski przy (ul.Grunwaldzkiej – Śródmieście)
  • Skwer im. Jana Pawła II (ul.Rynek – Stare Miasto)
  • Skwer miejski (ul.Warszawska – Stare Miasto)

Pomniki przyrodnicze i Rezerwat[edytuj | edytuj kod]

Pomniki przyrodnicze[edytuj | edytuj kod]

W gminie Prabuty znajdują się 24 pomniki przyrodnicze.

Rezerwat[edytuj | edytuj kod]

  • Rezerwat przyrody Liwieniec

Muzea i punkty informacji turystycznej[edytuj | edytuj kod]

Muzea[edytuj | edytuj kod]

  • kaplica zamkowa (ul.Zamkowa)
  • brama kwidzyńska (ul.Kwidzyńska)
  • izba muzealna w Szpitalu Specjalistycznym (ul.Kuracyjna)

Punkty informacji turystycznej[edytuj | edytuj kod]

  • 1 punkt: sala wystawowa im. Webnera Zebrowskiego – (ul.Kwidzyńska)
  • 2 punkt: kaplica zamkowa (kościółek polski) – (ul.Zamkowa)
  • 3 punkt: Prabuckie Centrum Kultury i Sportu – (ul.Łąkowa)

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Sąsiednie gminy[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. "Prabuty, około r. 1454. Prabuth, niem. Riesenburg z dawniejszego Resinburg, w którego pierwszej części jest stary pień staropruski, tkwiący także iw nazwie "terra Resia". w: Slavia occidentalis: Instytut Zachodnio-Słowiański przy Uniwersytecie Poznańskim. t. 16.
  2. Ludność w gminach. Stan w dniu 31 marca 2011 r. – wyniki spisu ludności i mieszkań 2011 r.
  3. Resia ze stolicą w Prabutach w: Mówią wieki: magazyn historyczny, Tom 12. 1969; "terytorium pomezańskie zwane Resią, Reysen w: Rocznik gdański: Tomy 15. 1957,
  4. "W czasie działań wojennych w 1945 r. miasto uległo zniszczeniu w 60%. Legł w gruzach cały rynek z większością działek w zachodniej i północnej części miasta. Zniszczonych zostało w Prabutach 471 domów." w: Mówią wieki: magazyn historyczny: tom 12, 1969.
  5. Seweryn Szczepański: Osadnictwo pruskie w okolicy Prabut we wczenym średniowieczu. [dostęp 2014-12-13].
  6. Zbiorowe wyniki wyborów z gminy Prabuty|data=30 grudnia 2014|data dostępu=30 grudnia 2014
  7. Wyniki wyborów samorządowych w 2014 roku z gminy Prabuty
  8. Wyniki wyborów samorządowych w 2014 roku z gminy Prabuty
  9. [1]
  10. [2]
  11. [3]
  12. Gryf VECRO Prabuty

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]