Prabuty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta w woj. pomorskim. Zobacz też: Prabuty – wieś w woj. mazowieckim, w pow. wyszkowskim, w gminie Długosiodło.
Prabuty
Ruiny Zamku Biskupów Pomezańskich, fontanna Rolanda i konkatedra św. Wojciecha
Ruiny Zamku Biskupów Pomezańskich, fontanna Rolanda i konkatedra św. Wojciecha
Herb Flaga
Herb Prabut Flaga Prabut
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat kwidzyński
Gmina Prabuty
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie od XIII wieku
Burmistrz Bogdan Józef Pawłowski
Powierzchnia 7,29 km²
Wysokość 90 m n.p.m.
Populacja (31.03.2011)
• liczba ludności
• gęstość

8881
1218 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 55
Kod pocztowy 82-550
Tablice rejestracyjne GKW
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Prabuty
Prabuty
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Prabuty
Prabuty
Ziemia 53°45′21″N 19°11′51″E/53,755833 19,197500Na mapach: 53°45′21″N 19°11′51″E/53,755833 19,197500
TERC
(TERYT)
6222907044
Urząd miejski
ul. Kwidzyńska 2
82-550 Prabuty
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa
Konkatedra
Prabuty-Roland

Prabuty (niem. Riesenburg)[1]miasto we wschodniej części województwa pomorskiego w powiecie kwidzyńskim, nad jeziorem Liwieniec. Siedziba gminy miejsko-wiejskiej Prabuty. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. elbląskiego. Prabuty leżą na terenie historycznej Pomezanii, a także wchodzą w skład makroregionu Pojezierza Iławskiego. W maju 1990 r. minęło 660 lat od chwili nadania Prabutom praw miejskich.

Według danych z 31 marca 2011 r. miasto miało 8881 mieszkańców[2].

Rozwinął się tu przemysł drzewny, materiałów budowlanych oraz elektromaszynowy. Prabuty są także stacją węzłową położoną przy trasie Warszawa – Gdynia.

Historia[edytuj | edytuj kod]

  • 1233 – 1283 – podbój terenów Prus przez Krzyżaków,
  • 1236 – Krzyżacy niszczą pruski gród Reizija, nad jeziorem Liwieniec; wzniesienie drewnianego zamk
  • 1250 – utworzenie biskupstwa pomezańskiego,
  • 1255 – Prabuty wraz z okolicznymi terenami przechodzą pod władzę świecką biskupa pomezańskiego,
  • 1249-1525 – Prabuty pod rządami biskupów pomezańskich,
  • 1267-1277 – budowa zamku murowanego,
  • 1285 – przy zamku rozwija się osada, która otrzymuje po tym roku prawa miejskie,
  • 1310-1330 – budowa katedry,
  • 1330 – lokacja miasta na prawie chełmińskim,
  • 1375 – pożar trawi połowę miasta,
  • 1330 – budowa ratusza,
  • 1342-1345 – budowa synagogi (działa do 1853),
  • 1378 – 1402 – budowa kaplicy zamkowej p.w. Najświętszej Marii Panny,
  • 1381 – w drodze do Rzymu zatrzymuje się w Prabutach litewski książę Śmidrygiełło,
  • 1450 – przystąpienie miasta do Związku Pruskiego,
  • 1404 – założenie szkoły zamkowej, później miejskiej,
  • 1414 – w Prabutach przebywa król Władysław Jagiełło,
  • 1451 – biskup pomezański Caspar wygania z Prabut zwolenników antykrzyżackiego Związku Pruskiego,
  • 1458 – w czasie wojny trzynastoletniej w Prabutach zawarty zostaje rozejm polski-krzyżacki,
  • 1466 – na mocy pokoju toruńskiego Prabuty nadal we władaniu biskupów pomezańskich,
  • 1501-1525 – stolica Pomezanii[3]
  • 1525 – diecezja pomezańska przestaje istnieć,
  • 1628 – w zamku prabuckim rezydują polscy delegaci na pertraktacje ze Szwedami,
  • 1726-1753 – instalacja wodociągów,
  • 1722 – pożar miasta,
  • 1807 – wojska Napoleona Bonapartego w Prabutach,
  • 1876 – połączenie kolejowe z Malborkiem i Iławą,
  • 1897 – w Prabutach stacjonują wojska francuskie. We wnętrzu katedry urządzają magazyn i lazaret,
  • 1899 – połączenie kolejowe z Jabłonowem Pomorskim,
  • 1922 – budowa fontanny na miejscu ratusza spalonego w 1868,
  • 1939 – oficerski obóz przejściowy w Prabutach, 4 października 1939 mjr Henryk Sucharski wraz z pozostałymi oficerami z Westerplatte zostali skierowani do tego obozu,
  • 1945 – zniszczenie ok. 60% miasta przez wojska sowieckie[4]; w 1946 miejscowość została włączona do nowo powstałego województwa olsztyńskiego na terenie powojennej Polski pod nazwą Prabuty; wysiedlenie niemieckich mieszkańców miasta,
  • 1947 – uruchomienie wodociągów
  • 1956 – budowa linii przesyłowej gazu,
  • ok. 1975 – w Prabutach powstają nowe zakłady przemysłowe i spółdzielnie m.in.: ZHO Hydroster, Spółdzielnia Inwalidów "Świt", Spółdzielnia Odzieżowa "Delta", Spółdzielnia Pracy "Tęcza", Gminna Spółdzielnia "Samopomoc Chłopska", Zakłady obsługujące rolnictwo, PGR-y, funkcjonuje też duży kompleks szpitalny, budowane są nowe dzielnice i osiedla mieszkaniowe.
  • 1980–1982 – odbudowa katedry przez ks. Jana Oleksego,
  • 1983 – stanowienie w Prabutach Pomezańskiej Kapituły Kolegiackiej,
  • 1990 – pierwsze po wojnie wolne wybory do Rady Miasta i Gminy,
  • 2012 – zaczyna się budowa nowego osiedla mieszkaniowego o nazwie "Osiedle Ojca Klimuszko".

Nazewnictwo Prabut[edytuj | edytuj kod]

Niemiecka nazwa Riesenburg składa się z dwóch członów: Riese – "olbrzym" i Burg – "gród", co można tłumaczyć jako "Gród olbrzymów" – wiąże się to z herbem miasta.

  • Resin, Resia (1250),
  • plebano de Resya (1286),
  • Rysen (1326),
  • Resitten (1411)
  • Prabuth
  • Prabuti
  • Preybuth
  • Prabutas
  • Preibutas
  • Zabrzesno

Krzyżacy przyjęli tę nazwę dodając drugi człon – burg:

  • Resemburg (1265),
  • Rysenburg (1233),
  • castro Resinburg (1326),
  • civitas Resinburg (1330),
  • Risenburgk (1342), co oznacza "zamek (gród) ziemi Resia"
  • Resenburg (1454, 1466)
  • Preybutten lub Prebutyn (1258)

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • gotycka konkatedra św. Wojciecha z przełomu XIV i XV wieku (później przebudowywana), spalona w 1945 przez Sowietów, pozostawała w stanie ruiny. Odbudowana w latach 1980-1983.
  • kwadratowy rynek – ( ul.Rynek, ul.Kraszewskiego, ul.B.Prusa, ul.Reja )
  • gotycki kościół, tzw. "polski" z XIV w.
  • gotycka Brama Kwidzyńska (XIV wiek)
  • pozostałości murów miejskich z XIV wieku
  • wodociągi miejskie na terenie "Starego Miasta" (XVIII wiek)
  • kościół św. Andrzeja z 1878 r.
  • fontanna Rolanda – fontanna zbudowana w roku 1900 przez Franza Schwechtena pierwotnie w centrum Berlina, przeniesiona do Prabut w roku 1929; zdobioną przez lwy fontannę wieńczy rzeźba rycerza Rolanda, przywrócona na swoje miejsce w 2011 r.
  • fundamenty gotyckiego zamku biskupiego z lat 1267-1277. Na wzniesieniu ruin stoi makieta ukazująca rekonstrukcję zamku i konkatedry kapituły pomezańskiej,
  • zabytkowe wodociągi z lat 1728-1732
  • plebania z 1910 roku
  • neogotycka poczta z lat 1893-1896
  • domy mieszkalne : ul. Długa, ul. Zamkowa, ul. Kopernika, ul. Warszawska, ul. Wojska Polskiego, ul. Władysława Jagiełły, ul. Ogrodowa, ul. Barczewskiego, ul.Daszyńskiego
  • budynki użyteczności publicznej,
  • obiekty gospodarcze z XVIII, XIX i I poł. XX wieku
  • cmentarz żydowski- (ul. Władysława Jagiełły)
  • park miejski (mauzoleum, pomnik Heinricha Wiebe)
  • ławka zakochanych (ul. Grunwaldzka)
  • szpital specjalistyczny (ul. Kuracyjna)
  • gimnazjum (ul.Polna)
  • dworzec PKP (ul. Daszyńskiego)
  • cukrownia (ul. Daszyńskiego)
  • urząd miejski
  • kaplica (ul.Polna)
  • pozostałości gimnazjum (ul. Polna)
  • figurka Marii Panny (ul.Warszawska)
  • kaplica (ul. Kuracyjna)
  • remiza OSP (ul.Reymonta)
  • fundamenty murów obronnych (ul.Malborska)
  • willa Karola (ul.Obrońców Westerplatte)
  • zachowane piwnice i korytarze na terenie "Starego Miasta"

Zabytki nieistniejące[edytuj | edytuj kod]

  • zamek Biskupów Pomezańskich
  • gimnazjum realne (ul.Polna)
  • bramy miejskie
  • obóz przejściowy – "Zatorze"
  • budynki mieszkalne – "Stare Miasto"
  • plac Wrangla
  • pomnik Webera
  • synagoga
  • mury obronne
  • cmentarz żydowski
  • jezioro Młyńskie
  • ratusz miejski
  • hotel "Niemiecki dom"
  • kino-teatr
  • schronisko młodzieżowe
DW 521

Transport[edytuj | edytuj kod]

Połączenia drogowe[edytuj | edytuj kod]

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Trasy rowerowe[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice i osiedla mieszkaniowe Prabut[edytuj | edytuj kod]

Prabuty są podzielone administracyjnie na dzielnice, osiedla mieszkaniowe i 1 strefę ekonomiczną "Zatorze". W południowo-wschodniej części miasta budowane jest osiedle "Klimuszko".

Stare Miasto[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice Prabut
  • Stare Miasto
  • Centrum
  • Śródmieście (dawniej kwidzyńskie przedmieście)

Gniewskie przedmieście[edytuj | edytuj kod]

  • Dołek
  • Zacisze

Osiedla Południowe[edytuj | edytuj kod]

  • Stara Kolonia
  • Nowa Kolonia
  • Sanatorium
  • Osiedle południowe
  • Osiedle Klimuszki – nowo powstałe osiedle
  • Kisielickie przedmieście

Strefa ekonomiczna[edytuj | edytuj kod]

  • Koszary
  • Zatorze

Osiedle Władysława Jagiełły[edytuj | edytuj kod]

  • Osiedle I
  • Osiedle II

Pomniki[edytuj | edytuj kod]

  • pomnik pamięci pomordowanych na Kresach Wschodnich Rzeczypospolitej przy ul.Kwidzyńskiej
  • pomnik doktora Krauze przy ul.Grunwaldzkiej
  • figurka Marii Panny przy ul.Warszawskiej
  • tabilca poświęcona doktorowi Krauze przy ul. Kuraracyjnej
  • pomnik założyciela parku miejskiego w parku miejskim

Życie kulturalne[edytuj | edytuj kod]

  • Prabuckie Centrum Kultury i Sportu
  • Stowarzyszenia Społeczno Kulturalnego Prabuty – Riesenburg
  • Biblioteka miejska
  • Klub Seniora
  • Uniwersytet III wieku

Ludzie związani z Prabutami[edytuj | edytuj kod]

Honorowi obywatele Prabut[edytuj | edytuj kod]

Media[edytuj | edytuj kod]

Telewizje[edytuj | edytuj kod]

  • Telewizja kablowa Prabuty

Prasa[edytuj | edytuj kod]

  • Gazeta Prabucka
  • Kurier kwidzyński
  • Puls Kwidzyna
  • Tygodnik kwidzyński
  • Kurier Regionu Iławskiego

Strony internetowe[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

Kluby sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • Gryf VECRO Prabuty – koszykówka (klub występuje w III lidze)[5]
  • Pogoń Prabuty – piłka nożna (klub występujący w V lidze)
  • Wojtas Prabuty – piłka nożna (parafialny klub sportowy)

Obiekty sportowe[edytuj | edytuj kod]

  • stadion piłkarsko-lekkoatletyczny (ul.Polna)
  • stadion piłkarsko-lekkoatletyczny (ul.Kuracyjna)
  • miejski stadion MKS Pogoń Prabuty (ul.Władysława Jagiełły)
  • kompleks boisk "Orlik 2012"
  • kort tenisowy (ul.Władysława Jagiełły)
  • hala sportowa przy Szkole Podstawowej (ul.Obrońców Westerplatte)
  • stadnina koni Prabuty – Julianowo
  • Skatepark

Parki i skwere miejskie[edytuj | edytuj kod]

  • Park miejski – (ul.Parkowa – Zacisze)
  • Skwer miejski przy (ul.Grunwaldzkiej – Śródmieście)
  • Skwer im. Jana Pawła II (ul.Rynek – Stare Miasto)
  • Skwer miejski (ul.Warszawska – Stare Miasto)

Pomniki przyrodnicze i Rezerwat[edytuj | edytuj kod]

Pomniki przyrodnicze[edytuj | edytuj kod]

W gminie Prabuty znajdują się 24 pomniki przyrodnicze.

Rezerwat[edytuj | edytuj kod]

  • Rezerwat przyrody Liwieniec

Muzea i punkty informacji turystycznej[edytuj | edytuj kod]

Muzea[edytuj | edytuj kod]

  • kaplica zamkowa (ul.Zamkowa)
  • brama kwidzyńska (ul.Kwidzyńska)

Punkty informacji turystycznej[edytuj | edytuj kod]

  • 1 punkt ; sala wystawowa im. Webnera Zebrowskiego – (ul.Kwidzyńska)
  • 2 punkt : kaplica zamkowa (kościółek polski) – (ul.Zamkowa)
  • 3 punkt  : Prabuckie Centrum Kultury i Sportu – (ul.Łąkowa)

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Sąsiednie gminy[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. "Prabuty, około r. 1454. Prabuth, niem. Riesenburg z dawniejszego Resinburg, w którego pierwszej części jest stary pień staropruski, tkwiący także iw nazwie "terra Resia". w: Slavia occidentalis: Instytut Zachodnio-Słowiański przy Uniwersytecie Poznańskim. t. 16.
  2. Ludność w gminach. Stan w dniu 31 marca 2011 r. – wyniki spisu ludności i mieszkań 2011 r.
  3. Resia ze stolicą w Prabutach w: Mówią wieki: magazyn historyczny, Tom 12. 1969; "terytorium pomezańskie zwane Resią, Reysen w: Rocznik gdański: Tomy 15. 1957,
  4. "W czasie działań wojennych w 1945 r. miasto uległo zniszczeniu w 60%. Legł w gruzach cały rynek z większością działek w zachodniej i północnej części miasta. Zniszczonych zostało w Prabutach 471 domów." w: Mówią wieki: magazyn historyczny: tom 12, 1969.
  5. Gryf VECRO Prabuty

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]