Starogard Gdański

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Starogard – wieś w woj. zachodniopomorskim.
Starogard Gdański
Rynek miasta od strony północnej.
Rynek miasta od strony północnej.
Herb Flaga
Herb Starogardu Gdańskiego Flaga Starogardu Gdańskiego
Państwo  Polska
Województwo  pomorskie
Powiat starogardzki
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1348
Prezydent Edmund Stachowicz
Powierzchnia 25,28 km²
Wysokość 99 m n.p.m.
Populacja (30.06.2013)
• liczba ludności
• gęstość

48 690[1]
1926 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 58
Kod pocztowy 83-200
Tablice rejestracyjne GST
Położenie na mapie województwa pomorskiego
Mapa lokalizacyjna województwa pomorskiego
Starogard Gdański
Starogard Gdański
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Starogard Gdański
Starogard Gdański
Ziemia 53°58′N 18°32′E/53,966667 18,533333Na mapach: 53°58′N 18°32′E/53,966667 18,533333
TERC
(TERYT)
6222913031
Urząd miejski
ul. Gdańska 6
83-200 Starogard Gdański
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikinews Wiadomości w Wikinews
Strona internetowa

Starogard Gdański (kaszb. Starogarda, niem. Preußisch Stargard) – miasto i gmina w województwie pomorskim, siedziba powiatu starogardzkiego oraz gminy Starogard Gdański. Miasto leży nad rzeką Wierzycą na Pojezierzu Starogardzkim, jest stolicą i centrum nadwiślańsko-pomorskiego regionu Kociewie, a także jednym z najstarszych miast na Pomorzu.

Według danych z 30 czerwca 2013 miasto miało 48 690 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2010 powierzchnia miasta wynosi 25,28 km²[2]. Miasto stanowi 1,88% powierzchni powiatu.

Według danych z 2002[3] Starogard Gdański zajmuje obszar o powierzchni 25,27 km², w tym: użytki rolne stanowiące 56% powierzchni oraz użytki leśne stanowiące 9%.

Miasto znajduje się w południowej części w województwa pomorskiego, w północnej części powiatu starogardzkiego. Gmina Starogard Gdański od północy graniczy z gminą Skarszewy, od zachodu z gminą Zblewo, od południa z gminami Lubichowo oraz Bobowo, od strony wschodniej zaś graniczy z powiatem tczewskim.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa gdańskiego.

Dzielnice[edytuj | edytuj kod]

Dzielnice Starogardu Gd

Miasto zostało umownie podzielone na 8 dzielnic:

  1. Centrum
  2. Hermanowo
  3. Kocborowo
  4. Korytyba
  5. Przylesie
  6. Stadnina
  7. Żabno
  8. Łapiszewo

Historia[edytuj | edytuj kod]

Herb miasta z połowy XIV wieku

Według badań archeologicznych gród wykształcił się w tym miejscu z osady neolitycznej sprzed ok. 4-5 tysięcy lat, jednak pierwsza wzmianka (Starigrod) pojawiła się w 1198, w dokumencie księcia pomorskiego Grzymisława, ofiarowującym gród rycerzom zakonnym św. Jana. W 1339 Krzyżacy nadali Starogardowi herb, zaś chełmińskie prawo miejskie nadane zostało w 1348. Starogard przeciwstawiał się uciskowi krzyżackiemu, m.in. wstępując w 1440 do Związku Pruskiego, przyczyniając się do powrotu w 1466 Prus Królewskich do Polski. W 1484 ogromny pożar zniszczył połowę miasta.

Na początku drugiej połowy XVII wieku Starogard był okupowany przez Szwedów. W 1772 miasto zostało zajęte przez Prusy w wyniku I rozbioru Polski. W 1846 (2 lata przed Wiosną Ludów) Florian Ceynowa pokierował chłopskim atakiem na garnizon wojsk pruskich w Starogardzie.

Miasto powróciło do Polski 29 stycznia 1920 – nastąpił przemarsz wojsk gen. Józefa Hallera, obejmujących miasto w imieniu Rzeczypospolitej. Przez okres niemal całej II wojny światowej Starogard był okupowany przez Niemców, którzy w pobliskim Lesie Szpęgawskim dokonali masowych egzekucji, zabijając ok. 7 tys. ludzi, w tym pacjentów szpitala dla umysłowo chorych w Kocborowie[4].

W 1950 do nazwy Starogard dodano "Gdański", w celu odróżnienia go od Stargardu na Pomorzu Zachodnim[5]. W sierpniu 1980 w mieście wybuchły protesty i powstał Międzyzakładowy Komitet Strajkowy.

Obecnie Starogard Gdański to szybko rozwijający się ośrodek miejski w województwie.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Mury obronne i baszty[edytuj | edytuj kod]

Mury obronne
Baszta Gdańska (Szewska)
Baszta Narożna (Książęca)

Mury obronne pochodzą z XIV wieku. Budowę rozpoczął w latach 1309-1310 Teodot z Florencji na polecenie wielkiego mistrza krzyżackiego, który chciał przebudować wieś Starogard w miasto-twierdzę. Zewnętrzny mur obronny powstawał od około 1313 do 1320 i otoczył teren 8,4 ha. Mur posadowiono na fundamencie kamiennym, z bastionami w narożnikach i fosą. Potem rozpoczęto budowę bram z basztami, które ukończono w latach 1338-1340[6].

Większość murów obronnych rozebrano za czasów pruskich[7]. Najlepiej zachowane są fragmenty po stronie północnej i zachodniej. Osiągają wysokość do 5 m, przy szerokości sięgającej prawie 2 m[6].

Baszty:

  • Gdańska (Szewska) – czworoboczna, ceglana, najlepiej zachowana, powstała około 1325. Stoi nad kanałem Wierzycy – dawniej fosy. Służyła do obrony i strzegła bezpieczeństwa wjazdu do miasta przez Bramę Gdańską. Brama była broniona przez cech szewców, stąd jej druga nazwa – Szewska[8]. W XVIII wieku baszta służyła za kaplicę, w XIX wieku – pruskie więzienie, przed II wojną światową była policyjnym aresztem, a w czasie wojny więzieniem gestapowskim[8]. Baszta była wielokrotnie przebudowywana, m.in. w 1893 zwężono jej dolną część, by poszerzyć ulicę[9]. Obecnie mieści część ekspozycji Muzeum Ziemi Kociewskiej.
  • Tczewska (Młyńska) – jest rekonstrukcją dawnych umocnień. Kamienne fundamenty pochodzą z pierwszej ćwierci XIV wieku. Dzięki prywatnemu właścicielowi w 1986 odtworzona została szachulcowa konstrukcja jej górnej kondygnacji oraz nakrycie dachowe[6].
  • Narożna (Książęca) – zapewne najstarsza, jej fundamenty mogą pamiętać wcześniejszą strażnicę książąt gdańsko-pomorskich lub starszą jeszcze czatownię, co tłumaczy jej historyczną nazwę[6]. Znajduje się w północno-zachodnim narożniku murów. Odbudowana została na wzór prawdopodobnej XVII-wiecznej baszty, jednak ze względu na brak źródeł nie ma pewności, czy rekonstrukcja jest zgodna z historycznym wyglądem budowli[10]. Obecnie mieści część ekspozycji Muzeum Ziemi Kociewskiej.
  • Wodna

Świątynie[edytuj | edytuj kod]

  • Gotycki kościół farny pw. św. Mateusza z XIV w. – najstarszy zachowany kościół w mieście, o układzie bazylikowym. Wewnątrz znajduje się wielki fresk „Sąd Ostateczny” z około XV w., odkryty dopiero w 1957.
  • kościół św. Katarzyny z 1802. W północno-wschodnim narożniku starogardzkiego Rynku usytuowany jest kościół św. Katarzyny z częściowo zachowanym autentycznym wystrojem wnętrza. Ta trójnawowa świątynia wzniesiona została w 1802 na fundamentach średniowiecznego kościoła, użytkowanego od 1577 przez luteran. Przebudowana w 1873 wieża kościoła św. Katarzyny jest najwyższym obiektem w starej części miasta i stanowi dobry punkt orientacyjny podczas wędrówek po Starogardzie.
  • kościół św. Wojciecha z 1936-1939. Zbudowany został w latach 1934-1939 według projektu Kazimierza Ulatowskiego. Inicjatywa budowy tej świątyni pochodziła od ks. Henryka Szumana, zasłużonego kapłana i ofiarnego działacza charytatywnego.
  • Neogotycka synagoga z połowy XIX wieku. Budynek noszący cechy neogotyckiej architektury, na miejscu dawnego dworu krzyżackiego (znoszonego w wojnie szwedzkiej). Powstał w 1849 jako dom modlitwy miejscowej gminy żydowskiej, służyła celom kultowym aż do jesieni 1939.

Pałac Wiechertów[edytuj | edytuj kod]

  • Pałac Wiechertów (ok. 1900) wraz z zespołem młynów (1872) – tradycje młynarstwa w Starogardzie sięgają 1283, kiedy to wzmiankuje się o istnieniu tutaj młyna wodnego. W 1871 nabył go Franciszek Wiechert, przekształcając w wielkie przedsiębiorstwo rodzinne. Eklektyczny pałacyk o wysmakowanych formach zdobniczych pochodzi z 1893, kiedy to został przebudowany na cele reprezentacyjne rodu Wiechertów. W 2013 roku 26 maja w młynach wybuchł pożar i doszczętnie je spalił.

Ratusz i rynek[edytuj | edytuj kod]

  • Ratusz staromiejski z XVIII/XIX w. Posadowiony został na fundamentach gotyckich, pozostałości dawnego ratusza zniszczonego w pożarze 1484 i przebudowanego w XVIII wieku po zniszczeniach wojny szwedzkiej. Obecny pochodzący z początków XIX wieku, na fundamentach gotyckich, przebudowany ostatecznie w 1893.
  • Rynek wraz z zabytkowymi kamienicami, które posadowiono na średniowiecznych fundamentach i piwnicach – zasadniczo pochodzą z XIX i XX wieku.

Szpital[edytuj | edytuj kod]

  • Szpital dla Nerwowo i Psychicznie Chorych - Kompleks budynków wniesionych w latach 1894-1898 na obszarze blisko 300 ha. Wokół zabudowań szpitalnych rozpościera się stuletni park z interesującymi, rzadkimi nasadzeniami, wśród których występują nietypowe odmiany buka, jodły białe, klony srebrzyste i tuje.

Pruska zabudowa XIX-wieczna[edytuj | edytuj kod]

  • Gmach Sądu Rejonowego - Zbudowany w końcu XIX wieku w surowym stylu typowym dla pruskiego monumentalizmu, za nim rozciąga się zaplecze więzienne, rozbudowane i powiększone w 1978.
  • Gimnazjum (obecnie Liceum Ogólnokształcące) - budynek I LO powstał w 1880 roku. Wiosną roku 1920 w szkole został wprowadzony język ojczysty, a samo gimnazjum zostało przekazane władzom polskim. W 1921 r. rozpoczęto budowę bursy, którą oficjalnie otwarto w roku 1928, w obecności m.in. prezydenta RP prof. Ignacego Mościckiego.
  • Biblioteka Miejska im. Bernarda Sychty - Neogotycki budynek zbudowany pod koniec XIX w. Przed I wojną światową kasyno oficerskie pułku artylerii polowej. W latach 1926-1939 siedziba kasyna oficerskiego 2. pułku Szwoleżerów Rokitniańskich.
  • Koszary - Zespół budynków koszarowych z lat 1778-1781, wniesiony na polecenie króla pruskiego Fryderyka II z materiału budowlanego pozyskanego z rozbiórki starościńskich zamków w Borzechowie, Starej Kiszewie i Osieku. Przeznaczono go na koszary oddziałów pruskich - Tokarskiego Pułku Fizylierów. W okresie wojen napoleońskich, w 1807 r. w koszarach był szpital wojenny Francuzów. Po klęsce Napoleona budynek wraca w ręce pruskie. W styczniu 1920 r. pruski budynek przeznaczono na polskie koszary. Początkowo stacjonował tu 65 pułk piechoty. Od 1926 r. znajdował się 2 Batalion Strzelców (w 1930 r. przeniesiony do Tczewa) oraz 2 Pułk Szwoleżerów Rokitniańskich, żandarmeria wojskowa i Powiatowa Komenda Uzupełnień. Po wyzwoleniu w 1945 r. budynek nadal był obiektem wojskowym, aż do 1962 r., kiedy to sukcesywnie rozpoczęto adaptowanie budynku na potrzeby Zasadniczej Szkoły Zawodowej.
  • Szkoła Muzyczna - Budynek stylowej willi z 1888, zbudowanej z czerwonej cegły w stylu nawiązującym do ceglanego renesansu gdańskiego. Od 1978 roku siedziba Państwowej Szkoły Muzycznej I st. im. W. Lutosławskiego.
  • Urząd Miejski - Budynek w stylu neogotyckim z czerwonej cegły z dodatkiem glazurowanej, wybudowany w 1900. W 1967 dobudowano na zapleczu piętrowy pawilon biurowy. Pierwotnie siedziba pruskiej landratury z mieszkaniem prywatnym landrata, potem starosty aż do 1948, w okresie międzywojennym biura starostwa. Od czerwca 1975 siedziba Urzędu Miejskiego.

Miasto prezentowane na pocztówkach[edytuj | edytuj kod]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Zakłady Farmaceutyczne Polpharma SA

Część terenów miasta należy do Pomorskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej[11]. Największe przedsiębiorstwa:

  • Zakłady Farmaceutyczne "Polpharma" S.A. (wcześniej SZF "Polfa")
  • Fabryka Mebli Okrętowych "Famos"
  • Destylarnia "Sobieski" (wcześniej Fabryka Wódek Gdańskich, Polmos)
  • Perfexim (produkcja grzejników)
  • Gillmet - CYNKOWNIA OGNIOWA
  • Huta Szkła Gospodarczego
  • Labofarm (produkcja leków ziołowych)

Transport[edytuj | edytuj kod]

Drogowy[edytuj | edytuj kod]

Starogard Gdański leży przy skrzyżowaniu drogi krajowej nr 22 (szlak BerlinKrólewiec) i drogi wojewódzkiej nr 222; w pobliżu przebiega autostrada A1 - 11 km na wschód od miasta węzeł Swarożyn, 9 km na południowy wschód węzeł Pelplin.

Drogi przebiegające przez Starogard Gdański
Droga nr Trasa Przebieg w mieście
222 Skórcz - Starogard Gdański - Godziszewo - Trąbki Wielkie - Straszyn Ulice: Pelplińska, Pomorska, Aleja Niepodległości, Władysława Jagiełły, Generała Władysława Sikorskiego, Gdańska.
22 Gorzów Wielkopolski - Wałcz - Człuchów - Chojnice - Starogard Gdański - Malbork - Elbląg ulice: Zblewska, Władysława Jagiełły, Generała Władysława Sikorskiego, Adama Mickiewicza.

Kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Dworzec w Starogardzie Gdańskim

Ze stacji kolejowej w Starogardzie Gdańskim odjeżdżają pociągi do kilku miast w Polsce:

W mieście jest także drugi przystanek kolejowy (nazywany Przedmieście lub Starogard Szlachecki) działający obecnie jako przystanek pociągów towarowych Linii 243. Starogard Gdański-Skórcz.

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: MZK Starogard Gdański.

W mieście coraz lepiej funkcjonuje komunikacja miejska. W 2007 zakupiono 6 nowoczesnych autobusów Solaris Urbino 10, a w 2008 z taboru MZK wycofano Jelcze. W 2010 natomiast zakupiono (przy dofinansowaniu z Unii Europejskiej) kolejne 5 autobusów marki Mercedes-Benz O530, zwiększając tym samym ogólną liczbę kursujących autobusów do 30.

Lotniczy[edytuj | edytuj kod]

Ok. 7 km na północ od miasta funkcjonuje lądowisko Linowiec.

Sport[edytuj | edytuj kod]

Ośrodek Sportu i Rekreacji (OSiR) w Starogardzie Gdańskim

KP Starogard[edytuj | edytuj kod]

W mieście działa Klub Piłkarski, który założony został w 2008. Obecnie występuje w V lidze.

SKS Polpharma Starogard Gdański[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Polpharma Starogard Gdański.

Klub koszykarski ze Starogardu Gdańskiego, założony w 1993. Występujący obecnie w PLK.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2013[1]: Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 48 690 100 25 240 51,8 23 450 48,2
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
1926 998,4 927,6
Rok Liczba ludności
(stan na 31 grudnia)
2007
48 189
2008
48 313
2009
48 239
2010
48 185
2011
49 101
2012
48 808

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Urodzeni w Starogardzie Gdańskim[edytuj | edytuj kod]

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2013 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-06-30. ISSN 1734-6118.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-08-20. ISSN 1505-5507.
  3. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  4. z archiwum IPN: "Eutanazja – ukryte ludobójstwo pacjentów szpitali psychiatrycznych w Kraju Warty i na Pomorzu w latach 1939-1945"
  5. Monitor Polski z 1950, nr 16, poz. 164, § 1, pkt 7
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Urząd Miasta Starogard Gdański: Starogard Gdański – zabytki. [dostęp 2013-12-25].
  7. Franciszek Mamuszka: Województwo gdańskie. Przewodnik. Warszawa: Sport i Turystyka, 1959, s. 259.
  8. 8,0 8,1 Franciszek Mamuszka: Pomorze Gdańskie – panorama turystyczna. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1983, s. 226. ISBN 83-03-00-243-0.
  9. Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim: Baszta Gdańska. [dostęp 2013-12-25].
  10. Muzeum Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdańskim: Baszta Narożna. [dostęp 2013-12-25].
  11. Pomorska Specjalna Strefa Ekonomiczna > Strona główna
  12. Dane według wyszukiwarki zborów na oficjalnej stronie Świadków Jehowy (www.jw.org), dostęp z 7 czerwca 2014.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]