Quenya

quenya
Obszar	mitologia Śródziemia
Klasyfikacja genetyczna	Języki sztuczne pierwotny język elficki wspólnoeldariński quenya
Pismo	tengwar, sarati, łaciński
ISO 639-3	qya
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
W Wikisłowniku: Słownik języka

Słownik quenyi-polski, polsko- online

Quenya (język quenejski, zwany także Wysoką Mową, Starodawną Mową, językiem eldarińskim, elfią łaciną) – sztuczny język opracowany przez Tolkiena. Quenya jest językiem elfów ze stworzonej przez Tolkiena mitologii Śródziemia. Jak sam Tolkien wiele razy podkreślał (m.in. w Listach), to Śródziemie zostało powołane do życia, by uzasadnić ewolucję i „ożywić” język quenejski. Powieściopisarz uważał, że tło w postaci historii, poezji oraz pieśni daje Starodawnej Mowie Elfów przewagę nad innymi sztucznymi językami.

Praca nad językiem

Pracę nad językiem quenejskim Tolkien zaczął już w 1915 roku, w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych język ten nabrał niemalże ostatecznego kształtu. Struktura gramatyczna quenyi opiera się na łacinie i języku fińskim, w brzmieniu wydaje się też nawiązywać także do greckiego.

Quenejski używany był w Valinorze, a później został przeniesiony przez Noldorów na teren Śródziemia, gdzie został wyparty przez sindariński w mowie potocznej. Był tam używany tylko przez Noldorów. Charakteryzował się szczególną melodyjnością, co zawdzięcza m.in. swojej wielozgłoskowości.

John Ronald Reuel Tolkien, pomimo wielu lat pracy nad tym językiem (jest on najlepiej rozwinięty spośród wszystkich), nie opisał gramatyki quenya ani nie stworzył jej słownika. W trakcie prac nad nią często zmieniał podejście do gramatyki i fleksji, czasami dość radykalnie, toteż forma quenya znana nam z Władcy Pierścieni znacznie różni się od formy z lat trzydziestych (tzw. qenya). Jednakże fani Tolkiena, którzy pragną pisać wiersze i krótkie fragmenty poezji, sami rekonstruują system gramatyczny i słowniki na podstawie dostępnych materiałów pozostawionych przez Tolkiena, nazywając swój zrekonstruowany język neoquenejskim. Cały czas zmieniają go na podstawie nowych materiałów lingwistycznych, które ukazują się w takich czasopismach jak Vinyar Tengwar i Parma Eldalamberon.

Najsłynniejszym i najdłuższym przykładem pieśni w języku quenejskim jest lament Galadrieli Altariello nainie Loriendesse zwany też Namárië (Żegnaj), zamieszczony w drugiej księdze pierwszego tomu Władcy Pierścieni.

Uwaga: często popełnianym błędem jest zapisywanie wyrazu quenya wielką literą jako Quenya. Taki zapis jest niezgodny z polską ortografią, gdyż nazwy języków zawsze zapisuje się małą literą, np. polski, łacina, greka, angielski, rosyjski, a także quenya, sindarin, esperanto, ido, klingoński.

Neoquenya

Neoquenya powstaje na podstawie materiałów J.R.R. Tolkiena (The History of Middle Earth, Parma Eldalamberon, Vinyar Tengwar), a w mniejszym stopniu także na Władcy Pierścieni (ze względu na jego małą wartość lingwistyczną w porównaniu z wcześniej wymienionymi dziełami) oraz domysłów współtwórców.

Powszechnie dostępne w Internecie artykuły, gramatyki, słowniki i kursy języka quenya są w rzeczywistości omówieniami języka neoquenejskiego. Powstaje wiele form tego języka, co jest spowodowane tym, że w jego tworzenie zaangażowanych jest wiele osób.

Istnieje wiele rekonstrukcji języka neoquenya. Nie umożliwia on prowadzenia rozmów czy pisania listów, z powodu małej liczby słów w jego słowniku (około 1500), podczas gdy np. najmniejsze słowniki językowe zawierają 30 000 haseł.

Wymowa

Przy zapisie alfabetem łacińskim stosuje się następujące litery:

a c d e f g h i l m n o p q r s t u v w y

Najważniejsze różnice w porównaniu do polskiej wymowy:

• c zawsze oznacza k, np. Celeborn /keleborn/
• v oznacza polskie w, a w angielskie w (polskie wałczące ł)
• y oznacza polskie j
• hy, gw, hw, ly, nw, ny, ry, ty oraz qu (używane zamiast cw) wymawia się jak pojedyncze głoski, palatalizowane lub labializowane
• hr, hl oznaczają dźwięki wymawiane pierwotnie jako bezdźwięczne /r l/, ale w Trzeciej Erze jako zwykłe /r l/.

Znaki diakrytyczne:

• Kreski nad samogłoskami: í é á ó ú oznaczają długość, a nie akcent.
• Diereza (dwie kropki) nad samogłoską, np. Fëanor, Finwë oznaczają tylko, że w przeciwieństwie do angielskiego jest ona wyraźnie wymawiana
• ñ, np. w Ñoldor oznacza, że początkowo wymawiano tylnojęzykowe /ŋ/ (angielskie song, polskie bank), ale w Trzeciej Erze już zwykłe /n/

Podwójne spółgłoski wymawia się osobno, jak w polskim wyrazie "wanna".

Rzeczowniki

Zmienność rdzeni

Pewna grupa wyrazów quenejskich nieznacznie zmienia się, jeśli dodaje się do nich końcówki, np. talan, liczba mnoga talami. Formę talam- nazywa się rdzeniem słowa talan. Podobnie końcowe samogłoski -o i -ë występują czasem jako, odpowiednio, -u oraz -i. Stąd lómë "noc" ma rdzeń lómi-. W wielu przypadkach forma rdzenia odzwierciedla dawniejszy wygląd tych słów (dźwięki i ich zbitki, które nie mogą wystąpić na końcu wyrazu zachowane są w środku słowa), chociaż forma rdzenia może być również skrócona.

Mianownik

Liczba mnoga

W quenyi istnieją dwie liczby mnogie:

• cząstkowa lub ogólna, przez dodanie -li; nieznana jest jej dokładna funkcja:

cirya "statek" → ciryali "pewne statki"
lassë "liść" → lasseli "pewne liście"
meldo "przyjaciel" → meldoli "pewni przyjaciele"
elen "gwiazda" → elelli lub eleneli "pewne gwiazdy" (nl staje się ll)
nat "rzecz" → nateli, nalti "pewne rzeczy" (nalti od natli)

Także końcowe -r i -s może zmienić się w -l:

Casar → Casalli
Feler → Felelli
olos → ololli

• "normalna", w której formę liczby mnogiej rzeczowników zakończonych na -a, -i, -o, -u, -ië tworzy się dołączając końcówkę -r do tematu, zaś zakończonych spółgłoską lub na -ë przez dodanie -i (przy czym -i zastępuje -e):

cirya "statek" → ciryar "statki"
lassë "liść" → lassi "liście"
meldo "przyjaciel" → meldor "przyjaciele"
elen "gwiazda" → eleni "gwiazdy"
nat "rzecz" → nati "rzeczy"

Liczba podwójna

Liczby podwójnej używa się tylko wtedy, kiedy dwa rzeczowniki tworzą logiczną lub stałą parę. Kiedy rzeczownik kończy się na samogłoskę i nie zawiera t ani d, dodaje się -u (które zastępuje końcową samogłoskę). W pozostałych przypadkach dodaje się -t (do zakończonych na spółgłoskę -et):

cirya "statek" → ciryat "dwa statki"
lassë "liść" → lasset "dwa liście"
meldo "przyjaciel" → meldu "dwaj przyjaciele"
elen "gwiazda" → elenet "dwie gwiazdy"
nat "rzecz" → natu "dwie rzeczy"

Dopełniacz

Liczba pojedyncza

W quenya końcówką dopełniacza w liczbie pojedynczej jest -o; jeśli dany rzeczownik kończy się na -a, to zanika ono przed dodaniem końcówki:

cirya "statek" → ciryo "statku"
lassë "liść" → lassëo "liścia"
meldo "przyjaciel" → meldo "przyjaciela"
elen "gwiazda" → eleno "gwiazdy"
nat "rzecz" → nato "rzeczy"

Liczba mnoga

Formę liczby mnogiej tworzy się dodając do mianownika liczby mnogiej końcówkę -on:

ciryar "statki" → ciryaron "statków"
lassi "liście" → lassion "liści"
meldor "przyjaciele" → meldoron "przyjaciół"
eleni "gwiazdy" → elenion "gwiazd"
nati "rzeczy" → nation "rzeczy (D.)"

Liczba podwójna

Formę liczby podwójnej tworzy się dodając -o do mianownika liczby podwójnej:

ciryat "dwa statki" → ciryato "dwóch statków"
lasset "dwa liście" → lasseto "dwóch liści"
meldu "dwaj przyjaciele" → melduo "dwóch przyjaciół"
elenet "dwie gwiazdy" → eleneto "dwóch gwiazd"
natu "dwie rzeczy" → natuo "dwóch rzeczy"

Liczba mnoga cząstkowa

Formę cząstkowej liczby mnogiej tworzy się dodając -on do tematu mianownika liczby cząstkowej:

ciryali "pewne statki" → ciryalion "pewnych statków"
lasseli "pewne liście" → lesselion "pewnych liści"
meldoli "pewni przyjaciele" → meldolion "pewnych przyjaciół"
eleneli "pewne gwiazdy" → elenelion "pewnych gwiazd"
nateli "pewne rzeczy" → natelion "pewnych rzeczy"

Formy rdzeni:

rá, ráv- "lew" → rávo, rávion, ráveto
nís, niss- → nisso, nission, nisseto

Rzeczownik rządzony przez dopełniacz może występować zarówno po jak i przed nim, np. eleni menelo lub menelo eleni – "gwiazdy nieba".

Quenejski dopełniacz nie zawsze odpowiada polskiemu dopełniaczowi (patrz possesivus poniżej). Jego funkcje to określanie:

• źródła, pochodzenia lub poprzedniego właściciela czegoś – míri eldaron "klejnoty pochodzący od elfów, klejnoty elfów"
• wskazanie, że coś jest częścią czegoś – máli Valion "ręce Valar (które są ich częścią)"
• związków między miejscem a czymś znajdującym się w tym miejscu – Calaciryo míri "klejnoty Calaciryi"
• związków rodzinnych – yendë Altarielo "córka Galadrieli"
• relacje pomiędzy ludźmi a obszarem czy przedmiotem – ohtari arano "wojownicy króla"
• może wyrażać "o, na temat, dotyczący" – Silmarillion "o Silmarilach"
• zwrot "pełen (czegoś) to quanta + rzeczownik w dopełniaczu – quanta neno "pełen wody"
• funkcja orzecznika – I corma ná Saurondo "Ten pierścień jest Saurona".
• z dopełniaczem łączy się ú "bez" – ú calo "bez światła"

Posessivus

Liczba pojedyncza

Possesivus tworzy się za pomocą końcówki -va (po spółgłoskach -wa) w liczbie pojedynczej:

cirya "statek" → ciryava "statku"
lassë "liść" → lasseva "liścia"
meldo "przyjaciel" → meldova "przyjaciela"
elen "gwiazda" → elenwa "gwiazdy"
nat "rzecz" → natwa "rzeczy"

Liczba mnoga

W liczbie mnogiej końcówką jest -iva dodawane do tematu mianownika liczby pojedynczej:

cirya "statek" → ciryaiva "statków"
lassë "liść" → lassíva "liści" [od lasseiva; ei → í]
meldo "przyjaciel" → meldoiva "przyjaciół"
elen "gwiazda" → eleniva "gwiazd"
nat "rzecz" → nativa "rzeczy"

Liczba podwójna

Liczba podwójna zakończona na -t ma formę dopełniacza -twa, zaś ta na -u po prostu dodaje -va:

ciryat "dwa statki" → ciryatwa "dwóch statków"
lasset "dwa liście" → lassetwa "dwóch liści" meldu "dwaj przyjaciele" → melduva "dwóch przyjaciół"
elenet "dwie gwiazdy" → elenetwa "dwóch gwiazd"
natu "dwie rzeczy" → natuva "dwóch rzeczy"

Liczba mnoga cząstkowa

W tej liczbie dodaje się do jej form końcówkę -iva, przy czym i z -li oraz te z -iva połączą się w długie í:

ciryali "pewne statki" → ciryalíva "pewnych statków"
lasseli "pewne liście" → lasselíva "liści"
meldoli "pewni przyjaciele" → meldolíva "przyjaciół"
elelli "pewne gwiazdy" → elellíva "pewnych gwiazd"
nateli "pewnych rzeczy" → natelíva "rzeczy"

Pojawia się pewna komplikacja: gdy rzeczownik zawiera trzy sylaby lub więcej, nie kończy się spółgłoską i dwie jego ostatnie sylaby są krótkie, to końcowa samogłoska zostaje wydłużona przed dodaniem -va:

Eldalië → Eldaliéva "ludu Elfów"
Oromë → Oroméva "Oromego"
tyalië → tyaliéva "zabawy"

Gdy końcówka -va ma być dodana do rzeczownika z ui w przedostatniej sylabie, samogłoska w ostatniej sylabie również zostaje wydłużona:

huinë → huinéva "cienia, mroku"
cuilë → culiéva "życia"
tuima → tuimáva "pędu"

Formy rdzeni:

talan, talam- → talanwa (**talamwa – mw → nw) "podłogi"
filit, tilic- → filiqua (filicwa → filiqua – w quenyi cw zapisuje się qu) "ptaszka"
nís, niss- → nisseva "kobiety" feren, fern- → ferenwa, ?ferneva "buku" (skrót fern- raczej nie zachodzi przed zbitką spółgłosek)

Possesivusa używamy, kiedy mówimy, że:

• coś należy do kogoś w czasie omawianym – míri eldaiva "klejnoty należące do elfów, klejnoty elfów"
• może opisywać czyjś związek z mniej lub bardziej abstrakcyjnymi atrybutami i cechami, czyli w kontekstach, w których dopełniacz też mógłby zostać użyty – alcar Oroméva "chwała Oromego" (chwała to jego stały atrybut, ale alcar Oromeo (Orome to źródło pochodzenia chwały))
• coś jest zrobione z jakiegoś tworzywa – rambar ondoiva "mury [z] kamienia"
• przyjmowanie funkcji opisowej – Taure Huinéva "Las Mroku, Mroczny Las, Cienisty Las", Eruva lissë "łaska Boga, łaska Boża"
• taka charakterystyka może być również pojęciem abstrakcyjnym lub czynnością – Mar vanwa Tyaliéva "dworek utraconych zabaw". Może jednak być tu użyty dopełniacz, jak np. w Rithil Anamo a Rithil Anamáva "Pierścień Przeznaczenia".
• niekiedy można się wahać z użyciem:

Noldo-quentasta Ingoldova "Historia Noldor Ingolda"
Noldo-quentasta Ingoldo – mogłoby być zrozumiane jako "Historia Noldor o Ingoldzie"

• kiedy nie wiadomo, który przypadek zastosować, lepiej użyć dopełniacza

W quenya z III Ery possesivus wyszedł z użycia i jego funkcje przejął dopełniacz.

Celownik

Liczba pojedyncza

W liczbie pojedynczej dodaje się -n; jeśli wyraz kończy się spółgłoską, wstawia się łączące -e-:

cirya "statek" → ciryan "statkowi"
lassë "liść" → lassen "liściu"
meldo "przyjaciel" → meldon "przyjacielowi"
elen "gwiazda" → elenen "gwieździe"
nat "rzecz" → naten "rzeczy"

Liczba mnoga

W liczbie mnogiej dodaje się -in (do rzeczowników zakończonych w mianowniku liczby mnogiej na -i zwykłego --n):

cirya "statek" → ciryain "statkom"
lassë "liść" → lassin "liściom"
meldo "przyjaciel" → meldoin "przyjaciołom"
elen "gwiazda" → elenin "gwiazdom"
nat "rzecz" → natin "rzeczom"

Liczba podwójna

W liczbie podwójnej dodanie -nt do form liczby pojedynczej mianownika (wyrazy z l. pod. na -t) lub -en do form liczby podwójnej mianownika(te na -u):

cirya "statek" → ciryant "dwóm statkom"
lassë "liść" → lassent "dwóm liściom"
meldo "przyjaciel" → melduen "dwóm przyjaciołom"
elen "gwiazda" → elenent "dwóm gwiazdom"
nat "rzecz" → natuen "dwóm rzeczom"

Liczba mnoga cząstkowa

W tej liczbie dodaje się -n do form tej liczby:

ciryali "pewne statki" → ciryalin "pewnym statkom"
lasseli "pewne liście" → lasselin "pewnym liściom"
meldoli "pewni przyjaciele" → meldolin "pewnym przyjaciołom"
elelli "pewne gwiazdy" → elellin "pewnym gwiazdom"
nateli "pewne rzeczy" → natelin "pewnym rzeczom"

W quenyi zarówno konstrukcje z "dla", jak i polskie zastosowania celownika są uznawane za dopełnienie dalsze – osoby pośrednio dotknięte przez czynność – i odmienia się je w celowniku:

"Dasz mi książkę" → Antuvalyë nin parma
"Zrobiłeś to dla Krasnoluda" → Carnelyes i Naucon
"Mężczyzna da książkę Elfowi → I nér antuva i parma Eldan

Formy celownika mogą również pojawiać się w zdaniach nie mających podmiotu:

"Zdaje mi się" → Orë nin caritas ["skłania mi zrobić to"]

Formy celownika mogą nawet pojawiać się w zwrotach, gdzie nie występuje żaden czasownik:

Alcar i Ataren ar i Yondon ar i Airefëan "Chwała ojcu i synowi i Duchowi Św."

Biernik

Liczba pojedyncza

Biernik tworzy się przez wydłużenie ostatniej samogłoski wyrazu (jeśli takowa jest):

cirya "statek" → ciryá "statek"
lassë "liść" → lassé "liść"
meldo "przyjaciel" → meldó "przyjaciela"
elen "gwiazda" → elen "gwiazdę"
nat "rzecz" → nat "rzecz"

Liczba mnoga

Dodanie do formy mianownika liczby pojedynczej -i (jeśli rzeczownik tworzy przez tę samogłoskę liczbę mnogą, to -í):

cirya "statek" → ciryai "statki"
lassë "liść" → lassí "liście"
meldo "przyjaciel" → meldoi "przyjaciół"
elen "gwiazda" → elení "gwiazdy"
nat "rzecz" → natí "rzeczy"

Liczba podwójna

Tutaj nic się nie dzieje (normalna liczba podwójna):

cirya "statek" → ciryat "dwa statki"
lassë "liść" → lasset "dwa liście"
meldo "przyjaciel" → meldu "dwóch przyjaciół"
elen "gwiazda" → elenet "dwie gwiazdy"
nat "rzecz" → natu "dwie rzeczy"

Liczba mnoga cząstkowa

Wydłużenie końcowego -i z końcówki -li tej liczby:

ciryali "pewne statki" → ciryalí "pewne statki"
lasseli " pewne liście" → lasselí "pewne liście"
meldoli "pewni przyjaciele" → meldolí "pewnych przyjaciół"
elelli "pewne gwiazdy" → elellí "pewne gwiazdy"
nateli "pewne rzeczy" → natelí "pewne rzeczy"

Biernik był przypadkiem dopełnienia bliższego, jednak w quenyi z III Ery wypadł kompletnie z użycia, gdyż tę funkcję wystarczająco określał szyk zdania. Funkcję biernika przejął więc mianownik.

Allativus

Liczba pojedyncza

Liczba pojedyncza: dodanie -nna (do zakończonych na spółgłoskę -enna):

cirya "statek" → ciryanna "do statku"
lassë "liść" → lassenna "do liścia"
meldo "przyjaciel" → meldonna "do przyjaciela"
elen "gwiazda" → elenna "do gwiazdy" (patrz niżej)
nat "rzecz" → natenna "do rzeczy"

Liczba mnoga

Dodanie -nnar do formy liczby pojedynczej mianownika (do zakończonej spółgłoską -innar):

cirya "statek" → ciryannar "do statków"
lassë "liść" → lassennar "do liści"
meldo "przyjaciel" → meldonnar "do przyjaciół"
elen "gwiazda" → eleninnar "do gwiazd"
nat "rzecz" → natinnar "do rzeczy"

Liczba podwójna

Liczba podwójna to -(e)nta do formy liczby pojedynczej mianownika (do tych co tworzą tę liczbę przez -(e)t) bądź -nna do formy liczby podwójnej mianownika (te przez -u):

cirya "statek" → ciryanta "do dwóch statków"
lassë "liść" → lassenta "do dwóch liści"
meldo "przyjaciel" → meldunna "do dwóch przyjaciół"
elen "gwiazda" → elenenta "do dwóch gwiazd"
nat "rzecz" → natunna "do dwóch rzeczy"

Liczba mnoga cząstkowa

Liczba mnoga cząstkowa to dodanie -linna lub -linnar do form mianownika liczby pojedynczej:

cirya "statek" → ciryalinna(r) "do pewnych statków"
lassë "liść" → lasselinna(r) "do pewnych liści"
meldo "przyjaciel" → meldolinna(r) "do pewnych przyjaciół"
elen "gwiazda" → elellinna(r) "do pewnych gwiazd"
nat "rzecz" → natelinna(r) "do pewnych rzeczy"

Funkcje:

• wyrażanie celu w dosłownym znaczeniu "do", "w kierunku", "naprzeciw"
• nie zawsze jest obecny koncept właściwego fizycznego ruchu do czegoś
• sugerowanie "na":

Morië caita i falmalinnar "Ciemność leży na pienistych falach"
atalantië mindolinnar "na zwalone wieże"
axor ilcalannar "na kościach błyszczących"

• znaczenie wzmocnione: "do środka":

Eäri lantier cilyanna "Morza spadły w otchłań"
mannar Valion "do rąk Valar"

Przy dodawaniu końcówek allativusa do rzeczowników zakończonych na spółgłoskę używa się łączącego -e- w liczbie pojedynczej i -i- w liczbie mnogiej (jak wyżej), jednak możliwe jest także:

• ominięcie końcowej spółgłoski:

mindon → mindonnar "do wież"
elen → elenna "do gwiazdy"

• końcowe -n z czterech stron świata: Formen, Hyarmen, Rómen, Númen regularnie wypada przed końcówkami allativusa, ablativusa i miejscownika:

Rómenna "na wschodzie"

• Nie wiadomo jak traktować formy rdzeni:

talan, talam- → talamenna lub talanna
toron, torn- → tornenna lub toronna

Ablativus

Liczba pojedyncza

Liczba pojedyncza: -llo:

cirya "statek" → ciryallo "od statku"
lassë "liść" → lassello "od liścia"
meldo "przyjaciel" → meldollo "od przyjaciela"
elen "gwiazda" → elenello "od gwiazdy"
nat "rzecz" → natello "od rzeczy"

Liczba mnoga

Liczba mnoga: -llor lub -llon:

cirya "statek" → ciryallon "od statków"
lassë "liść" → lassellor "od liści"
meldo "przyjaciel" → meldollon "od przyjaciół"
elen "gwiazda" → elenillor "od gwiazd"
nat "rzecz" → natillon "od rzeczy"

Liczba podwójna

Liczba podwójna: -lto (formy na -t) lub -llo (formy na -u):

cirya "statek" → ciryalto "od dwóch statków"
lassë "liść" → lasselto "od dwóch liści"
meldo "przyjaciel" → meldullo "od dwóch przyjaciół"
elen "gwiazda" → elenelto "od dwóch gwiazd"
nat "rzecz" → natullo "od dwóch rzeczy"

Liczba mnoga cząstkowa

Liczba mnoga cząstkowa: dodanie -llo, -llon bądź -llor do form tej liczby:

cirya "statek" → ciryalillo(n) "od pewnych statków"
lassë "liść" → lasselillo(r) "od pewnych liści"
meldo "przyjaciel" → meldolillo(n) "od pewnych przyjaciół"
elen "gwiazda" → elellillo(r) "od pewnych gwiazd"
nat "rzecz" → natelillo(n) "od pewnych rzeczy"

Funkcje:

• określanie idei "z, od"

• nie zawsze jest obecny koncept właściwego fizycznego ruchu od czegoś:

Itarildë Ondolindello "Itarildë z Ondolindë"
Rucin i ulundollo "Boję się [od] potwora"

• Znaczenie wzmocnione: "ze środka":

sindanóriello "z wewnątrz szarego kraju"

Przy dodawaniu końcówek ablativusa do rzeczowników zakończonych na spółgłoskę używa się łączącego -e- w liczbie pojedynczej i -i- w liczbie mnogiej (jak wyżej), jednak możliwe jest także:

• ominięcie końcowej spółgłoski:

Menel → Menello "z nieba"
Elendil → Elendillo "od Elendila

• końcowe -n z czterech stron świata: Formen, Hyarmen, Rómen, Númen regularnie wypada przed końcówkami allativusa, ablativusa i miejscownika:

Rómello "ze wschodu"

Miejscownik

Liczba pojedyncza

Liczba pojedyncza: -ssë:

cirya "statek" → ciryassë "w statku"
lassë "liść" → lassessë "w liściu"
meldo "przyjaciel" → meldossë "w przyjacielu"
elen "gwiazda" → elessë, elenessë, elendë "w gwieździe"
nat "rzecz" → natsë, natessë "w rzeczy"

Liczba mnoga

Liczba mnoga: końcówka -ssen (te kończące się spółgłoską preferują łączące -i):

cirya "statek" → ciryassen "w statkach"
lassë "liść" → lassessen "w liściach"
meldo "przyjaciel" → meldossen "w przyjaciołach"
elen "gwiazda" → elessen, elenissen, elenden "w gwiazdach"
nat "rzecz" → natsen, natissen "w rzeczach"

Liczba podwójna

Liczba podwójna: -tsë bądź -ssë:

cirya "statek" → ciryatsë "w dwóch statkach"
lassë "liść" → lassetsë "w dwóch liściach"
meldo "przyjaciel" → meldussë "w dwóch przyjaciołach"
elen "gwiazda" → eletsë, elenetsë "w dwóch gwiazdach"
nat "rzecz" → natussë "w dwóch rzeczach"

Liczba mnoga cząstkowa

Liczba mnoga cząstkowa: dodanie -ssë lub -ssen do form tej liczby:

cirya "statek" → ciryalisse(n) "w pewnych statkach"
lassë "liść" → lasselisse(n) "w pewnych liściach"
meldo "przyjaciel" → meldolisse(n) "w pewnych przyjaciołach"
elen "gwiazda" → elellisse(n) "w pewnych gwiazdach"
nat "rzecz" → natelisse(n) "w pewnych rzeczach"

Miejscownik jest przypadkiem wyrażającym "w, na", a także miejsce w czasie i przestrzeni, przy czym w niektórych kontekstach miejscownik i allativus są zamienne:

Caitan caimanyassë. "Leżę w moim łóżku." (miejscownik)
Caitan caimanyanna. "Leżę na moim łóżku." (allativus

Dodawanie końcówek -ssë, -ssen, -tsë do wyrazów zakończonych na spółgłoskę:

• wstawienie łączącego -e- (w liczbie mnogiej -i-):

elen → elenessë, elenissen, elenetsë

• skrócenie wyrazu:

elen → elessë
Formen → Formessë

• asymilacja:

cemen → cemessë(od cemen-së)
menel → meneldë (ls → lz → ld)
cemen → cemendë (ns → nz → nd) (choć cemessë także mogłoby być możliwe)

Rzeczowniki na -s i -t mogą mieć formy miejscownika na -së, a te zakończone -n i -l na -dë (w l. m. -den).

• wyrazy na -r mogą mieć końcówkę -ssë:

ambar → ambassë (rs → ss)

Tak więc dla elen mamy elessë, elenessë lub elendë.

Narzędnik

Liczba pojedyncza

Dodanie -nen:

cirya "statek" → ciryanen "statkiem"
lassë "liść" → lassenen "liściem"
meldo "przyjaciel" → meldonen "przyjacielem"
elen "gwiazda" → elennen "gwiazdą"
nat "rzecz" → natenen, nanten "rzeczą"

Liczba mnoga

Końcówka -inen:

cirya "statek" → ciryainen "statkami"
lassë "liść" → lassínen "liśćmi" (lasseinen → lassínen)
meldo "przyjaciel" → meldoinen "przyjaciółmi"
elen "gwiazda" → eleninen "gwiazdami"
nat "rzecz" → natinen "rzeczami"

Liczba podwójna

Końcówka -nten (te na -t) i -nen (te na -u):

cirya "statek" → ciryanten "dwoma statkami"
lassë "liść" → lassenten "dwoma liśćmi"
meldo "przyjaciel" → meldunen "dwoma przyjaciółmi"
elen "gwiazda" → elenenten "dwoma gwiazdami"
nat "rzecz" → natunen "dwoma rzeczami"

Liczba mnoga cząstkowa

Końcóka -línen (-nen do form tej liczby, przy czym -li staje się -lí):

cirya "statek" → ciryalínen "pewnymi statkami"
lassë "liść" → lasselínen "pewnymi liśćmi"
meldo "przyjaciel" → meldolínen "pewnymi przyjaciółmi"
elen "gwiazda" → elellínen "pewnymi gwiazdami"
nat "rzecz" → natelínen "pewnymi rzeczami"

• rzeczowniki na -n i -r:

elen → elennen
Anar → Anarnen "Słońcem"
olos, olor- → olornen "snem"
talan, talam- → talamnen

• niepewne:

estel → estelden (ln → ld) "zaufanie, nadzieja"
nat → ?nanten, ?natenen

• np. nís, niss- → nissenen

• łączenie i wyrazu i i końcówki narzędnika:

lassë → lassínen (od lasseinen – ei → í)
tári → tárínen
lírë, líri- → lírínen

Funkcje:

• określanie "narzędzia", którym wykonuje się jakąś czynność:

I carir quettar ómainen. "Ci, którzy tworzą słowa głosami.

• jak w języku polskim:

Ai! laurië lantar lassi súrinen "Hej, jak złoto lecą z wiatrem liście"

Wiatr to narzędzie, które powoduje spadanie liści.

• określenie powodu, dla którego coś się dzieje (końcówka narzędnika oznacza rzeczownik okreslający to, co coś powoduje)

• Vardo (...) tellumar, yassen tintilar i eleni ómaryo lírinen "Vardy (...) kopuły, w których gwiazdy migoczą na pieśń jej głosu

głos piesni Vardy jest tym, co powoduje migotaie gwiazd

• lestanen "w miarę" – narzędnik mówi, jak wykonano czynność

• aiwi vilir rámaínen "ptaki latają na (używając) skrzydłach"

• po imiesłowie biernym czynnik, który spowodował opisany stam, można wprowadzić jako rzeczownik w narzędniku:

I parma técina i Eldanen "Książka napisana przez Elfa" técina quessenen "napisane piórem"

• w połączeniu z gerundium – "przez zrobienie, robiąc":

tirië "obserwowanie" → tiriénen "przez obserwowanie"
tyalië "bawienie" → tyaliénen "bawiąc"

Samogłoska się wydłuża, aby uniknąć niewygodnego akcentowania.

Respectivus

Ten przypadek w liczbie pojedynczej ma końcówkę -s, a w mnogiej -is. Nie jest znana jego funkcja, choć może on być krótkim miejscownikiem.

Czasowniki

Czasowniki pochodne i pierwotne

Czasowniki w quenya dzielą się na dwa główne typy (nie wszystkie):

• czasowniki z rdzeniem na A (pochodne) – najobszerniejsza grupa – tworzone poprzez dodawanie końcówek, najczęściej -ya i -ta, rzadziej -na lub -a do formy rdzenia czasownika:

calya- "oświetlać" (rdzeń KAL)
tulta- "wzywać" (TUL)
harna- "ranić" (SKAR)
mapa- "łapać, chwytać" (MAP)

• czasowniki niepochodne lub pierwotne, reprezentujące oryginalny rdzeń:

mat- "jeść" (MAT)
tac- "(przy)mocowac" (TAK)
tul- "przychodzić" (TUL)

Samogłoską rdzenia nazywa się monoftong wyrazu – rdzenia leżącego u podstawy czasownika w jego quenejskiej formie. W większości jest to pierwsza samogłoska występująca w wyrazie (choć nie zawsze, a to ze względu na przedrostki).

Zgodność z podmiotem

Liczba (pojedyncza/mnoga/podwójna) czasowników w języku quenya musi być zgodna z liczbą podmiotu. Mianowicie: liczba czasownika zależy od liczby podmiotu. Czasowniki, gdy podmiot występuje w liczbie mnogiej otrzymują końcówkę "-r", natomiast gdy podmiot występuje w liczbie podwójnej, końcówkę "-t"; w liczbie pojedynczej podmiot nie otrzymuje żadnych końcówek, np.:

I arani mátar – królowie jedzą
I aran máta – król je
I aranu mátat – dwaj królowie jedzą

W quenyi kolejność wyrazów w zdaniu jest dowolna. Jednakże typowym układem jest: podmiot + czasownik + dopełnienie.

Czas teraźniejszy

Czasowniki pierwotne

W ich przypadku wydłuża się samogłoskę rdzenia i dodaje -a:

mel- "kochać" → méla
sil- "świecić" → síla
quet- "mówić" → quéta
mat- "jeść" → máta

Czasowniki pochodne

Tutaj wydłuża się samogłoskę rdzenia, zmienia a na ë i dodaje -a:

ora- "pobudzać, skłaniać do zrobienia czegoś" → órëa
mapa- "łapać, chwytać" → mápëa
lala- "śmiać się" → lálëa

Długie samogłoski nie mogą jednak występować przed zbitką spółgłosek:

calya- "oświetlać" → calyëa, cályëa
lanta- "spadać" → lantëa
harna- "ranić" → harnëa
pusta- "zatrzymywać" → pustëa

Dyftongi podobnie:

faina- "emitować światło" → fainëa
auta- "przemijać, odchodzić" → autëa

Quenejski czas teraźniejszy określa czynność ciągłą albo trwającą, którą można oddać za pomocą czasu Present Continuous w angielskim, dziejącą się teraz, w danym, konkretnym momencie.

Czas przeszły

Czasowniki pochodne

Zazwyczaj przez dodanie -në:

orta- → ortanë "podniósł"
ora- → oranë "skłonił"
hehta- → hehtanë "wykluczył"
ulya- → ulyanë "nalał, lał się"
sinta- → sintanë "zbladł"
ahya- → ahyanë "zmienił się"
ava- → avanë "odmówił, zabronił"

Czasowniki pierwotne

Te zakończone na -r, -m, -n:

tir- → tirnë "patrzył"
tam- → tamnë "stukał"
ten- → tennë "przybył"

W innych przypadkach używa się infiksu nosowego – n z -në zastępowane jest przez ten wrostek pojawiający się przed ostatnią spółgłoską rdzenia:

mat- → mantë "zjadł"
hat- → hantë "rozłamał się"
tac- → tancë "związał"
top- → tompë "przykrył"

Przed t mamy m.

vil- → villë "latał"

Czasowniki pierwotne kończące się na -l tworzą czas przeszły przez dodanie -lë.

W kwestii tego czasu należy jednak pamiętać, że istnieje wiele nieregularności, wynikających z form rdzeni czy porzucania końcówek. Dlatego należy zawsze odnosić się do słownika (zresztą nie tylko w przypadku tego czasu).

Czas przyszły

Czasowniki pierwotne

Trzecią osobę liczby pojedynczej tworzy się w czasownikach pierwotnych dodając -uva:

hir- → hiruva "znajdzie"

Czasowniki pochodne

Czasowniki pochodne tracą końcowe -a:

linda- → linduva "będzie śpiewać"
laita- → laituva "będzie chwalić, błogosławić"

Końcowe -a nie wypada jednak, gdy jest jedyną samogłoską rdzenia:

ná → nauva "będzie"

Czas perfekt

Czasowniki pierwotne

Dodawanie -ië, wydłużenie samogłoski rdzenia i dodanie tzw. augmentu:

mat- → amátië "zjadł"
cen- → ecénië "zobaczył"
tir- → itírië "obserwował"
not- → onótië "liczył"
tur- → utúrië "rządził"

Czasowniki pochodne

Tak samo, z tym że tracą końcowe -a:

lala- → alálië "śmiał się"
mapa- → amápië "chwycił"
móta- → omótië "trudził się"

Wyjątkiem są te, które mają zbitkę spółgłosek po samogłosce rdzenia, której wtedy się nie przedłuża.

Czasowniki na -ya są specjalne:

hanya- → ahánië "rozumiał"
hilya- → ihílië "podążał"
telya- → etélië "kończył"
tulya- → utúlië "prowadził"

Czasowniki z dyftongami:

taita- → ataitië "przedłużał"
roita- → oroitië "ścigał"
hauta- → ahautië "przestawał, robił przerwę"

Możliwe jest nieużywanie augmentu, na co wskazuje fírië "umarł, wygasł". Możliwe, że jest to bardziej powszechne w języku mówionym. Być może jest to też wariant stosowany w poezji dla np. zachowania rytmiki.

Czasowniki zaczynające się na samogłoskę:

enyal- → en-yal- → enayálië "pamiętał, wspominał"

anta- → anantië "dał"
ora- → orórië "skłaniał"

Nie wiadomo, czy takie coś jest poprawne. Możliwe są formy bez augmentu:

anta- → antië
onot- → onótië
ora- → órië

Perfekt opisuje czynność, która rozpoczęła się w przeszłości, ale użycie tego czasu podkreśla, że czynność ta jest w jakiś sposób wciąż istotna dla chwili.

Imiesłów czynny

Czasowniki pochodne

Dodaje się -la i wydłuża samogłoskę tam, gdzie to możliwe:

ilca- → ilcala "lśniący"
hlapu- → hlapúla "wznoszący się"
lala- → lálala "śmiejący się"
falasta- → falastala "pieniący się" (pod uwagę bierze się drugą samogłoskę rdzenia)

Czasowniki pierwotne

Nie wiadomo do końca, możliwe że:

tir- → tíra- → tírala "patrzący"

Imiesłowy czynne nie zgadzają się pod względem liczby z rzeczownikiem. Mogą przyjmować dopełnienie:

Aran tírala Nauco "Król obserwujący Krasnoluda"

Imiesłów bierny

Czasowniki pochodne

Czasowniki na -ta przez dodanie -ina:

hosta- → hostaina "zebrany"
anta- → antaina "dany"
orta- → ortaina "podniesiony"

Możliwe jest dodawanie -ina do wszystkich czasowników na -a:

mapa- → mapaina "złapany, schwytany"

Do czasowników na -ya dodaje się normalnie -ina:

lanya- → lanyaina "tkany"
perya- → peryaina "przepoławiany"
yerya- → yeryaina "zużyty"
halya- → halyaina "zasłaniany"

Wyjątki od dodawania -ina do czasowników pochodnych:

aista- → aistana "błogosławiony"
envinyata- → envinyanta "uleczony, odnowiony"
nahta- → nahtana "zabity, poległy"

Nie wiadomo, czy alternatywy na -ina byłyby poprawne.

Czasowniki pierwotne

Końcówka -ina może też być dodawana do czasowników pierwotnych kończących się na -c, -t, -p i -v, czemu towarzyszy wydłużenie samogłoski rdzenia:

rac- → rácina "pękany"
not- → nótina "policzony"
top- → tópina "przykryty"
lav- → lávina "dozwolony, przyznany"

Czasowniki na -r mają imiesłów bierny na -rna:

car- → carna "zrobiony"
mer- → merna "chciany"

Dozwolone są też (prawdopodobnie) dłuższe formy: cárina i mérina.

Czasowniki na -m i -n:

naham- → nahamna "wzywany"
nam- → namna "sądzony"
cen- → cenna "widziany"

Jednak cénina (a może i námina) również mogą być dozwolone (prawdopodobnie wszystkie imiesłowy bierne od czasowników pierwotnych mogą być tworzone poprzez dodanie -ina i wydłużenie samogłoski rdzenia).

Czasowniki na -l:

mel- → mélina "kochany" lub **melna → melda

Imiesłowy bierne zgadzają się w liczbie z rzeczownikiem. Końcowe -a zmienia się więc w -ë (patrz przymiotniki).

Aoryst

Czasowniki pochodne

Mają aoryst taki sam, jak rdzeń:

lanta- → lanta "upada"

Czasowniki pierwotne

Dodają -ë:

mat- → matë "je"

Liczba mnoga pierwotnych to -ir:

mat- → matir "jedzą"

Aoryst w quenyi może być używany:

• do wyrażania ogólnej, bezczasowej prawdy lub ogólnej sytuacji,
• do opisana umiejętności czy zwyczajów jednostki,
• do opisania czynności chwilowej, zwyczajowej lub w inny sposób nie mającej czasu trwania,
• aoryst nie oznacza czasu trwania,
• forma ogólna, wielofunkcyjny czas teraźniejszy, który nie odnosi się do kwestii, czy określona w nim czynność jest ciągła, zwyczajowa czy chwilowa,
• do neutralnego sposobu mówienia o czynnościach teraźniejszych – niezależnie od tego, czy jest to czynność dziejąca się w danej chwili, zwyczajowa czy "ogólna prawda",
• ogólnie odpowiada on angielskiemu Present Simple.

Aoryst a czas teraźniejszy:

• pewne jest to, że teraźniejszy nie powinien być używany w odniesieniu do zupełnie bezczasowych czynności,
• poza tym wybór jest w miarę dowolny,
• czas teraźniejszy może być też używany do opisana ogólnego stanu rzeczy, prawd ogólnych, lub mniej czy bardziej stałych sytuacji, choć jest to bardziej dziedzina aorystu.

Gerundium

Czasowniki pierwotne

Dodanie -ië:

mat- → matië "jedzenie"

Czasowniki pochodne

Wyrzuca się -a lub -ya i dodaje -ië:

nurta- → nurtië "ukrycie"
harya- → harië "posiadanie"

Gerundium to forma czasownika, która może funkcjonować jako rzeczownik, mając to samo znaczenie jak prawdziwy rzeczownik odczasownikowy. Jednak gerundium wciąż może przyjmować dopełnienie:

Hirië harma caruva nér alya "Znalezienie skarbu czyni człowieka bogatym"
Tirië i aiwi anta vendin alta alassë "Oglądanie ptaków daje pannom wielką radość"
Matië ná i analta alassë ilyë tiucë Naucoron "Jedzenie jest największą radością wszystkich grubych Krasnoludów

Gerundium mogłoby również funkcjonować jako dopełnienie zdania:

"Uwielbiam obserwować ptaki" – Melin tirië i aiwi bądź Melin tirë i aiwi

W drugim zdaniu użyty jest bezokolicznik. Gerundia i bezokoliczniki w wielu kontekstach mogą być stosowane zamiennie.

Polskie bezokoliczniki wskazujące cel należy oddawać w quenyi za pomocą gerundium z dodaną końcówką celownika:

"Przyszli (aby) zobaczyć króla" – Utúlieltë cenien i aran [przyszli dla zobaczenia króla]

Bezokolicznik

Czasowniki pierwotne

Dodanie -ë:

quet- → quetë "mówić"
cen- → cenë "zobaczyć"
mat- → matë "jeść"
hlar- → hlarë "usłyszeć"
car- → carë "zrobić"
tul- → tulë "przyjść"

Czasowniki pochodne

Tak samo jak rdzeń:

linda- → linda "śpiewać"
orta- → orta "podnieść"
cenda- → cenda "czytać"

Bezokoliczniki pozwalają na połączenie kilku czasowników w zdaniu. Nie są jednak w quenyi używane do wyrażania intencji (patrz gerundium). Służą też negowaniu zdań. W takim wypadku jednak są używane razem z czasownikiem um- "nie być", czas przeszły úmë, czas przyszły úva, aoryst umë. I tak zdanie

I nér villë "Mężczyzna latał"

zanegowane wygląda tak:

I nér úmë vilë (użyty bezokolicznik)

Rozszerzenie bezokolicznikowe -ta

Czasowniki pierwotne

Bezokoliczniki czasowników podstawowych tworzy się przez -ita, jeśli dodaje się do nich końcówki zaimkowe (a właściwie -ta):

cenë = ceni- → cenita-
carë = cari- → carita- → caritas "robić to" (-s dopełnienie "to")

"Niewolnik ośmielił się ich zobaczyć" → I mól veryanë cenitat (-t "ich")

Czasowniki pochodne

Nie wiadomo, możliwe że normalne dodanie -ta:

Polin lindatas "Mogę to zaśpiewać"

Można ominąć ten problem poprzez zaimek niezależny te "ich":

"Chciałeś ich złapać" → mernelyë mapa te (br/>

Bezokolicznik taki może również być podmiotem zdania:

Cenitas farya nin "zrobienie tego wystarcza mi"

Tryb rozkazujący

Czasowniki pierwotne

Postawienie przed czasownikiem á (lub a) i dodanie -ë (dla zanegowania áva, ala lub ála):

á tirë "patrz"
áva carë "nie rób"

Możliwe jest także, zamiast końcowego -ë, użycie -a dla podkreślenia nacisku na czynność:

á tula "chodź!"

Możliwe jest także tylko dodanie końcowego -a:

queta "mów"
cena "patrz" (lub á cenë)

Czasowniki pochodne

Nic się z nimi nie robi:

a laita "chwal"
á vala "rządź"
áva lelya "nie idź"

Czasowniki z rdzeniem na U

W quenyi istnieje niewielka liczba czasowników z rdzeniem na U, czyli takich, które się na tę literę kończą. Tolkien jednak z biegiem lat zmniejszał ich ilość. I tak mamy np.:

palu- "rozciągać (się), rozszerzać" (ale też palya-)
nicu- "być chłodnym, zimnym (o pogodzie)"
fifíru- "powoli zamierać"
hlapu- "lecieć, być unoszonym wiatrem"
nurru- "mruczeć, szemrać"

Jeśli chodzi o ich odmianę, to jedyną pewną rzeczą jest imiesłów czynny:

hlapu- → hlápula
nurru- → nurrula

Rzeczownik odczasownikowy

Czasowniki pierwotne

Na -më:

mel- → melmë "miłość, kochanie"
car- → carmë "sztuka, robienie"

Na -ië:

tyal- → tyalië "gra, zabawa"
naina- → nainië "lament(owanie)"

Wydłużenie samogłoski rdzenia i dodanie -ë:

ser- → sérë "odpoczynek, wytchnienie, pokój"
sir- → sírë "płynięcie, rzeka"
nut- → nútë "wiązanie, węzeł"
lir- → lírë "śpiewanie, intonowanie, pieśń"

Czasowniki pochodne

Niektóre bez niczego:

vanta- → vanta "spacer, spacerowanie"
lanta- → lanta "upadek" (ale też lantë)

Na -lë, najbardziej wszechstronną końcówkę, którą można prawdopodobnie dodać do każdego czasownika pochodnego:

laita- → laitalë "pochwała"
nurta- → nurtalë "ukrycie"

Tryb łączący

Aby wyrażać życzenia, można na początku zdania wstawić słowo nai "oby":

Hiruvan i malta "Znajdę złoto" → Nai hiruvan i malta "Obym znalazł złoto", "Chcę, abym znalazł złoto"

Możliwe, że także w innych czasach niż tylko przyszły.

Przedimek

Przedimek nieokreślony nie istnieje w żadnej liczbie, elda może znaczyć "elf" lub "an elf".
Przedimek określony brzmi i w każdej liczbie, i elda "the elf, ten elf", i eldar "(te) elfy".
Rodzajnik pełni w wypowiedzeniach takie funkcje jak w języku angielskim, tj. wskazuje na unikatowość jakiejś rzeczy, a także wtedy "jeśli z sytuacji wynika, że dana rzecz jest jedna" (serwis ang.pl).

Zaimki

• Zaimki emfatyczne
• Zaimki dzierżawcze

Pozostałe

• Przymiotniki
• Przysłówki
• Liczebniki

Zobacz też

• język elfów

Źródła

• Kurs języka (neo)quenejskiego
• Quetin lambë eldaiva – a Quenya-Course

Linki zewnętrzne

• Słownik neoquenejski (w języku angielskim)
• Poezja w neoquenya
• Wiersze i opowiadania po neoquenejsku i neosindarińsku pisane przez użytkowników Forum Elendili, wraz z komentarzami