Kinematografia francuska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Kinematografia francuska – najstarsza kinematografia na świecie, która dała początek sztuce filmowej dzięki wynalezieniu kinematografu przez braci Lumière. Paryska projekcja ich dokumentalnego filmu Wyjście robotników z fabryki z 28 grudnia 1895 r. uważana jest przez większość historyków za datę narodzin kina.

Kino francuskie na przestrzeni dziesięcioleci swojego bujnego rozwoju dało światu również wiele inspirujących nurtów filmowych, jak impresjonizm, awangarda, surrealizm, realizm poetycki czy, przede wszystkim, nowa fala.

Na renomę i prestiż kinematografii francuskiej wpłynęło wielu wybitnych twórców z zewnątrz, pracujących przez lata na jej rzecz, m.in. Polaków Romana Polańskiego, Krzysztofa Kieślowskiego i Andrzeja Żuławskiego, Duńczyka Carla Theodora Dreyera, Hiszpana Luisa Buñuela, Greka Costy-Gavrasa, Austriaka Michaela Hanekego, Ormianina Otara Iosselianiego, Holendra Paula Verhoevena, Argentyńczyka Gaspara Noé czy twórcy pochodzenia romskiego Tony'ego Gatlifa.

Z kolei liczni rodowici reżyserzy francuscy mogli się pochwalić międzynarodową karierą, wykraczającą daleko poza granice Francji, m.in. Jean Renoir, Jacques Tourneur, Jean-Jacques Annaud, Luc Besson, Francis Veber czy Olivier Dahan.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Korzenie i początki[edytuj | edytuj kod]

Kinematografia francuska ma swoje korzenie jeszcze w dziewiętnastowiecznych próbach tworzenia żywych obrazów. W latach 30. XIX wieku Joseph Plateau wynalazł fenakistiskop. Dopiero jednak uruchomienie produkcji filmowej przez braci Lumière (pierwsza projekcja filmowa w marcu 1895 roku, pierwszy publiczny pokaz filmowy 28 grudnia 1895 roku) pozwoliło na rozwój kinematografii nie tylko francuskiej, ale też i światowej.

Konkurencję wobec braci Lumiére, znanych głównie z dokumentalnych reportaży filmowych, stanowił słynny iluzjonista Georges Méliès, który sławę zdobył widowiskami używającymi wyrafinowanych trików filmowych (Podróż na Księżyc, 1902). Pozycja zarówno Lumiére′ów, jak i Mélièsa zaczęła wraz z początkiem wieku słabnąć na rzecz dwóch wielkich wytwórni: Pathé i Gaumont, które odkryły takich reżyserów jak Ferdinand Zecca (Historia pewnej zbrodni, 1901), Alice Guy-Blaché (Życie i męka Jezusa Chrystusa, 1906) i Louis Feuillade (cykl Fantomas, 1914). W 1908 roku film Zabójstwo księcia Gwizjusza przyczynił się do uznania po raz pierwszy kina za dziedzinę sztuki[1], rozpoczynając nurt pod nazwą film d'art.

Impresjonizm i awangarda[edytuj | edytuj kod]

Albert Dieudonné w tytułowej roli w filmie Napoleon (1927) Abla Gance'a.

Po I wojnie światowej można wyróżnić w kinematografii francuskiej dwa istotne nurty. Pierwszy, znany pod nazwą impresjonizmu filmowego, akcentował chwytanie na taśmie filmowej ulotnej chwili poprzez spowolnienie akcji, podkreślenie roli światła i zmiękczeń. Twórcy impresjonizmu, Louis Delluc (także teoretyk kina, autor pojęcia fotogenii), Marcel L'Herbier (Eldorado, 1921), Germaine Dulac (Uśmiechnięta pani Beudet, 1924), Jean Epstein (Upadek domu Usherów, 1928) i Abel Gance (Napoleon, 1927), przyczynili się do rozwoju języka sztuki filmowej[2].

Bardziej wpływowa okazała się jednak awangarda filmowa, korzystająca z osiągnięć surrealizmu (Man Ray, Germaine Dulac, Luis Buñuel) oraz dadaizmu (René Clair i jego dzieło Antrakt, 1924). Szczególny rozgłos zyskał sobie Buñuel za sprawą obrazoburczych filmów Pies andaluzyjski (1928) i Złoty wiek (1930)[3].

Arcydziełem okresu niemego, wymykającym się jakimkolwiek klasyfikacjom, pozostało Męczeństwo Joanny d'Arc (1928), nakręcone przez duńskiego twórcę Carla Theodora Dreyera.

Lata 30. i realizm poetycki[edytuj | edytuj kod]

Przełom dźwiękowy wprowadził francuskie kino w stan krótkotrwałego kryzysu. W sposób twórczy możliwości dźwięku wykorzystał jako pierwszy René Clair w swoich komediach muzycznych (Pod dachami Paryża, 1930; Milion, 1931).

Pod sztandarem surrealizmu debiutował wybitny poeta i dramaturg Jean Cocteau (Krew poety, 1932). Jacques Feyder nakręcił historyczną komedię o Hiszpanach okupujących Flandrię pt. Zwyciężyły kobiety (1935).

Lata 30. XX w. to jednak przede wszystkim okres, w którym w kinie francuskim dominował nurt tzw. realizmu poetyckiego. Filmy wtedy kręcone charakteryzowały się podobnym lirycznym stylem i pozornym realizmem, który był jednakże wykreowany sztucznie w studiu filmowym. Postaci w dziełach tego nurtu wywodziły się najczęściej z marginesu społecznego - były to społeczne wyrzutki, bezrobotni lub kryminaliści. Cechą, która łączyła opowiadane wtedy historie był fatalizm. Bohaterowie mieli szansę na lepsze życie i prawdziwe uczucie, ale na końcu spotykało ich przeważnie rozczarowanie lub śmierć. Ton tych filmów przepełniony był goryczą i nostalgią.

Za dzieło otwierające realizm poetycki uznaje się Atalantę (1934) przedwcześnie zmarłego Jeana Vigo. Do najwybitniejszych przedstawicieli nurtu należeli Marcel Carné (Ludzie za mgłą, 1938; Brzask, 1939) i Julien Duvivier (Wielka wygrana, 1936; Pépé le Moko, 1937).

Niekwestionowanym mistrzem w obrębie tego stylu został jednakże Jean Renoir, którego dzieła Towarzysze broni (1937) i Reguły gry (1939) rozsławiły francuską kinematografię i do dziś plasują się na czołowych miejscach w rankingach najlepszych filmów wszech czasów (np. wg brytyjskiego magazynu Sight & Sound).

Lata 40.[edytuj | edytuj kod]

II wojna światowa, pomimo niemieckiej okupacji, nie powstrzymała ciągłości produkcji filmowej. Na czoło kinematografii francuskiej wysunął się Marcel Carné, który używał ezopowego języka, by dodawać pogrążonym w marazmie rodakom otuchy (Wieczorni goście, 1942). Jego sztandarowym dziełem okazali się Komedianci (1945), którzy w ankiecie francuskich krytyków w 1999 r. zostali uznani za najlepszy rodzimy film XX w.

Tuż po wojnie nastąpił bujny rozwój francuskiego kina. Pojawiły się wpływowe teorie André Bazina, Edgara Morina, Jeana Mitry, nabrało znaczenia pojęcie kina autorskiego.

Reżyser François Truffaut (1965).

Obok wciąż aktywnych twórców przedwojennych, którzy powrócili z emigracji (René Clair, Jean Renoir), znaczenie zyskało nowe pokolenie reżyserów jak Robert Bresson (Damy z Lasku Bulońskiego, 1945), René Clément (Bitwa o szyny, 1946), Jean Delannoy (Symfonia pastoralna, 1946), Jacques Tati (Dzień świąteczny, 1949), André Cayatte (Kochankowie z Werony, 1949), Claude Autant-Lara (Diabeł wcielony, 1947), Jean-Pierre Melville (Milczenie morza, 1947) czy Henri-Georges Clouzot (Kto zabił?, 1947)[4].

Lata 50.-60. - nowa fala[edytuj | edytuj kod]

 Główny artykuł: Nowa fala (kino francuskie).

Powstałe w latach 50. nowe pokolenie krytyków filmowych doprowadziło do wyłonienia się formacji nazywanej nową falą, składającej się z osób preferujących zasady kina autorskiego i improwizacji fabularnej. Liderami nurtu byli Jean-Luc Godard (Do utraty tchu, 1959) i François Truffaut (Czterysta batów, 1959), ale ruch współtworzyli też Claude Chabrol (Piękny Serge, 1958), Éric Rohmer (Pod znakiem Lwa, 1959), Jacques Rivette (Paryż należy do nas, 1960), Louis Malle (Zazie w metrze, 1960), Alain Resnais (Hiroszima, moja miłość, 1959) i Chris Marker (Filar, 1962). Do twórców nowofalowych zalicza się również filmowe małżeństwo: Jacques’a Demy (Parasolki z Cherbourga, 1964) i Agnès Vardę (Cleo od 5 do 7, 1961). Najbardziej komercyjnym reżyserem wywodzącym się z nurtu jest Claude Lelouch, specjalizujący się w romansach (Kobieta i mężczyzna, 1966). Pionierskie etnograficzne kino dokumentalne tworzył Jean Rouch (Ja, czarny, 1959).

Wpływ Nowej Fali w latach 60. był wszechobecny nie tylko w kinie francuskim. Nastąpiło rozluźnienie obyczajowe, pojawiły się silne wątki erotyczne (frywolne filmy Rogera Vadima). Wzrosło zainteresowanie ideami komunistycznymi (marksistowskie filmy Godarda)[5]. Nietuzinkowe i obrazoburcze filmy tworzył osiadły we Francji Luis Buñuel, szydzący z burżujskiego mieszczaństwa w takich dziełach jak Piękność dnia (1967), Dyskretny urok burżuazji (1972) czy Widmo wolności (1972).

Lata 70.-80.[edytuj | edytuj kod]

Filmowcy francuscy, ośmieleni masowymi protestami w maju 1968 r. oraz osiągnięciami nowej fali, zaczęli podejmować tematy stanowiące jeszcze niedawno temat tabu - zajęli się bolesnym problemem kolaboracji i udziału Francuzów w Holocauście, np. w Lacombe Lucien (1974) i Do zobaczenia, chłopcy (1987) Louisa Malle'a. Pojawiły się nowe osobowości kina: Maurice Pialat, Jean-Jacques Annaud, Bertrand Blier, Claude Sautet, André Téchiné, Bertrand Tavernier, Claude Miller. Arcydziełem kina dokumentalnego okazał się monumentalny film Shoah (1985) Claude'a Lanzmanna, wracający do tematyki Holocaustu.

Lata 90. i czasy współczesne[edytuj | edytuj kod]

Reżyser Abdellatif Kechiche na MFF w Cannes w 2013.

Lata 90. i początek XXI wieku wyznaczają pojawienie się we francuskim kinie nowych reżyserów: Jean-Pierre'a Jeuneta, Luca Bessona, Mathieu Kassovitza, Patrice'a Chéreau, Bruno Dumonta, Abdellatifa Kechiche'a, François Ozona, Jacques′a Audiarda, Oliviera Assayasa, Laurenta Canteta. Kino kobiece, poza stale aktywną Agnès Vardą, reprezentują m.in. Catherine Breillat, Claire Denis, Nicole Garcia czy Agnès Jaoui. W kinie dokumentalnym prym wiodą mistrz filmowego eseju socjologicznego Raymond Depardon oraz Jacques Perrin (Mikrokosmos, Makrokosmos), zajmujący się tematyką przyrodniczą. W animacji dominuje talent Sylvaina Chometa (Trio z Belleville, 2003).

Aktorzy francuscy[edytuj | edytuj kod]

Kino francuskie dało światu pokaźną liczbę utalentowanych aktorów i wielkich kinowych gwiazd. Za jedną z największych kreacji w historii kina uznaje się rolę Renée Falconetti w Męczeństwie Joanny d'Arc (1928) Carla Theodora Dreyera.

W okresie przedwojennym do największych gwiazd francuskiego kina należeli: Jean Gabin, Michèle Morgan, Charles Boyer, Maurice Chevalier, Annabella czy Arletty. Po wojnie sławę zdobyli Gérard Philipe, Yves Montand, Simone Signoret, Danielle Darrieux, Jean Marais, Leslie Caron, Bourvil i Fernandel. W latach 50. ogólnoświatową sławę zyskała Brigitte Bardot, stając się ikoną stylu i symbolem seksu.

Gwiazdami kina nowej fali byli Jean-Paul Belmondo, Jeanne Moreau, Catherine Deneuve i jej siostra Françoise Dorléac, Jean-Pierre Léaud, Anna Karina, Emmanuelle Riva, Philippe Noiret, Alain Delon, Michel Piccoli, Annie Girardot. Słynną parę w filmie Kobieta i mężczyzna (1966) Claude'a Leloucha zagrali Anouk Aimée i Jean-Louis Trintignant. W komedii prym wiódł Louis de Funès.

W latach 70. i 80. do grona tego dołączyli Isabelle Huppert, Gérard Depardieu, Fanny Ardant, Daniel Auteuil, Isabelle Adjani, Pierre Richard, Sandrine Bonnaire, Jean Rochefort i Sophie Marceau.

W latach 90. i na początku XXI w. do najbardziej znanych aktorów francuskich należeli: Juliette Binoche, Jean Reno, Emmanuelle Béart, Irène Jacob, Fabrice Luchini, Audrey Tautou, Mathieu Kassovitz, Romain Duris, Marion Cotillard, Tahar Rahim, Jean Dujardin, Charlotte Gainsbourg i Léa Seydoux.

Krytyka filmowa[edytuj | edytuj kod]

Krytykę filmową reprezentuje głównie wydawane od 1951 roku legendarne pismo „Cahiers du Cinema”, będące wylęgarnią nowofalowych reżyserów (wcześniej redakcyjnych krytyków).

Festiwale i nagrody[edytuj | edytuj kod]

Największą rangę wśród festiwali filmowych ma Międzynarodowy Festiwal Filmowy w Cannes, odbywający się w maju na Lazurowym Wybrzeżu od 1946 r. Głównym festiwalowym laurem jest Złota Palma, przyznawana najlepszemu filmowi konkursowemu przez międzynarodowe jury.

Dużym uznaniem cieszy się francuska nagroda filmowa Cezar, przyznawana nieprzerwanie od 1976 r.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Austin 2008 ↓, s. 1–3.
  2. Austin 2008 ↓, s. 4–5.
  3. Austin 2008 ↓, s. 6–7.
  4. Austin 2008 ↓, s. 8–13.
  5. Austin 2008 ↓, s. 18.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Guy Austin: Contemporary French cinema: an Introduction. Manchester–New York: Manchester University Press, 2008.