Chmielnik (województwo świętokrzyskie)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta w województwie świętokrzyskim. Zobacz też: Chmielnik.
Chmielnik
Chmielnik, ul. Sienkiewicza
Chmielnik, ul. Sienkiewicza
Herb
Herb Chmielnika
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat kielecki
Gmina Chmielnik
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1551
Burmistrz Paweł Wójcik
Powierzchnia 7,8 km²
Wysokość 240 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

3891
499 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 41
Kod pocztowy 26-020
Tablice rejestracyjne TKI
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Chmielnik
Chmielnik
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Chmielnik
Chmielnik
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Chmielnik
Chmielnik
Ziemia 50°36′42″N 20°44′59″E/50,611667 20,749722
TERC
(TERYT)
3263404044
Urząd miejski
pl. Kościuszki 7
26-020 Chmielnik
Strona internetowa

Chmielnikmiasto w powiecie kieleckim, w województwie świętokrzyskim, położone na skrzyżowaniu tras DK73 (KielceTarnów, DK78 (Chmielnik –Jędrzejów) oraz DW765 (Chmielnik-Staszów), nad rzeką Wschodnią (prawy dopływ Czarnej Staszowskiej), na pograniczu Niecki Połanieckiej i Pogórza Szydłowskiego. Jest siedzibą miejsko-wiejskiej gminy Chmielnik. Ośrodek handlowo-usługowy. Przemysł materiałów budowlanych i spożywczy. Stacja kolejowa. Zachowany szesnastowieczny układ urbanistyczny, wytyczony przez czworoboczny rynek i sieć prostopadłych ulic.

Od połowy XVI w. do 1689 był jednym z ważniejszych centrów polskiego kalwinizmu.

W latach 1956-1961 miasto było siedzibą powiatu chmielnickiego. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. kieleckiego.

Demografia[edytuj]

Według danych z 31 grudnia 2010 miasto zajmowało powierzchnię 7,8 km²[1] i liczyło 3891 mieszkańców, z czego liczba mężczyzn wynosiła 1863 osób (47,9%), zaś kobiet – 2028 (52,1%)[2]. Gęstość zaludnienia wynosiła 499 osób/km².

  • Piramida wieku mieszkańców Chmielnika w 2014 roku [3].


Piramida wieku Chmielnik.png

Historia[edytuj]

Pierwsze wzmianki pochodzą z 1241, kiedy to miała miejsce bitwa pod Chmielnikiem z wojskami mongolskimi. Przy trasie na Szydłów znajduje się pamiątkowy obelisk. Początkowo osada będąca własnością książęcą (kasztelania sandomierska), w XIII w. stała się własnością Odrowążów.

Najstarszym zabytkiem Chmielnika jest Kościół św. Trójcy z cmentarzem przykościelnym założonym ok. 1356. Obecnie oglądać można jedynie prezbiterium (początki XIV w.) kościoła zniszczonego w okresie reformacji.

W czasach najazdów tatarskich Chmielnik był własnością Oleśnickich. Ich staraniom Chmielnik zawdzięcza prawa miejskie nadane przez króla Zygmunta Augusta w 1551. Około 1558 ówczesny właściciel miasta Jan Oleśnicki, zamienił kościół na zbór kalwiński, zapoczątkowując protestancki epizod miasta. Ostatni proboszcz katolicki został wygnany z miasta około 1562. Nowe miasto Chmielnik usytuowano na wschód od istniejącej wsi o tej samej nazwie (obecnie Przededworze). W 1580 król Stefan Batory nadał przywilej organizowania kolejnych jarmarków. W 1630 Chmielnik przeszedł na własność kalwińskiej rodziny Gołuchowskich. Miejscowość związana z działalnością Braci Polskich. W latach 1644-1666 odbywały się w mieście synody ariańskie. Zbudowano również zbór ariański[4]. W czasach reformacji ośrodek arian i miejsce synodów kalwińskich (ostatni w 1592). Wybudowany w latach 1634-1636 nowy zbór został spalony w okresie potopu szwedzkiego, ale staraniem rodziny Gołuchowskich został odbudowany. Zbór istniał do 1689. Po jego zamknięciu miasto podupadło.

XVII w. sięga historia społeczności żydowskiej Chmielnika, w którym na podstawie przywileju wydanego przez Krzysztofa Gołuchowskiego, zaczęli osiedlać się Żydzi sefardyjscy wygnani z Hiszpanii. Synagoga została wzniesiona w XVIII w. Zajęcie przez Żydów opuszczonych domów i sklepów wygnanych chmielnickich arian (1658) przyczyniło się do dalszego rozwoju ekonomicznego gminy żydowskiej.

Chmielnik był również miastem królewskim (wg ks. Jana Wiśniewskiego z 1774) miasto zostało przekazane w darze od Rzeczypospolitej Stanisławowi Augustowi. Król ofiarował je wkrótce księciu Józefowi Poniatowskiemu (bratanek króla, znany z zamiłowania do kart), który w potrzebie finansowej sprzedał Chmielnik wojewodzie inowrocławskiemuAndrzejowi Moszczyńskiemu. Według najnowszych badań historycznych epizod z podarowaniem miasta Poniatowskiemu nie ma potwierdzenia w źródłach historycznych. Nowy właściciel dokończył rozpoczętą przez Jerzego Ożarowskiego w 1730 trwającą 50 lat budowę nowego kościoła. W 1787 właścicielami Chmielnika zostali Chłapowscy.

Po III rozbiorze Polski (1795) miasto należało do Austrii (prowincja Nowa Galicja). W latach 1809-1815 w Księstwie Warszawskim, następnie w Królestwie Polskim.

W 1829 ostatni z Chłapowskich – Dezydery sprzedał Chmielnik Kazimierzowi Tańskiemu (własnością tej rodziny dobra chmielnickie pozostawały do 1945). W 1922 w Chmielniku powstał Bank Kupiecki, którego prezesem został handlowiec Herman Leszman[5].


Zabytki[edytuj]

Nowy cmentarz żydowski – brama wejściowa
Kościół pw. Świętej Trójcy
Synagoga, obecnie Ośrodek Edukacyjno-Muzealny „Świętokrzyski Sztetl”

Zabytki wpisane do rejestru zabytków nieruchomych[6]:

  • kościół parafialny pw. Niepokalanego Poczęcia NMP wraz z dzwonnicą i cmentarzem kościelnym (nr rej.: A.273/1-3 z 7.11.1947, z 2.10.1956 i z 21.02.1966),
  • kościół filialny pw. Świętej Trójcy z końca XVI w., przebudowany w połowie XVII w. (nr rej.: 239 z 2.10.1956 oraz 118 z 21.02.1966),
  • synagoga, ul. Wspólna 14, z 1630 r., przebudowana w 1942 r. (nr rej.: A.275 z 8.02.1958 i z 21.02.1966),
  • kamienica, ul. Jana Pawła II 4, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.276 z 6.08.1991),
  • dom, ul. Konopnickiej 5, z 1901 r. (nr rej.: A.277 z 5.08.1991),
  • kamienica, pl. Kościuszki 8, z I połowy XIX w. (nr rej.: A.278 z 10.05.1991),
  • willa, ul. Polna 9, z 1928 r. (nr rej.: A.279 z 16.07.1991),
  • kamienica, Rynek 1, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.280 z 8.05.1991),
  • kamienica, Rynek 3, z I połowy XIX w. (nr rej.: A.281 z 4.04.1991),
  • kamienica, Rynek 4, z I połowy XIX w. (nr rej.: A.282 z 4.04.1991),
  • kamienica, Rynek 9, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.283 z 10.05.1991),
  • kamienica, Rynek 11 i 12 / ul. Wolności 2, z I połowy XIX w. (nr rej.: A.284 z 10.05.1991),
  • kamienica, Rynek 13a i 13b, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.285 z 10.05.1991),
  • kamienica, Rynek 14 i 15, z I połowy XIX w. (nr rej.: A.286 z 10.05.1991),
  • kamienica, Rynek 16, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.287 z 8.05.1991),
  • dawny zajazd, Rynek 26, z I połowy XIX w. (nr rej.: A.288 z 8.05.1991),
  • kamienica, ul. Sienkiewicza 3, z końca XIX w. (nr rej.: A.8289 z 8.05.1991),
  • dom, ul. 13 Stycznia 12, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.290 z 16.07.1991),
  • zespół willowy, ul. 13 Stycznia 43, (willa, dwie oficyny i ogród) z 1900 r. (nr rej.: A.291 z 18.07.1991),
  • dom, ul. Szydłowska 10, z 1888 r. (nr rej.: A.292 z 17.07.1991),
  • dawny hotel, ul. Szydłowska 27/29, z końca XIX w. (nr rej.: A.293 z 16.07.1991),
  • kamienica, ul. Wolności 8, z II połowy XIX w. (nr rej.: A.294 z 10.05.1991).

Osiedla[edytuj]

Chmielnik dzieli się na cztery osiedla – Słoneczne, Sady, 22 Lipca, Dygasińskiego. W obecnej chwili powstaje kolejne osiedle o nazwie „Za kościółkiem”, znajdujące się w północno-zachodniej części miasta.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. GUS, 2011-08-10, s. 143. ISSN 1505-5507.
  2. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2010 r.. GUS, 2011-06-10, s. 96. ISSN 1734-6118.
  3. http://www.polskawliczbach.pl/Chmielnik, w oparciu o dane GUS.
  4. Józef Szymański, Szlakiem Braci Polskich. Przewodnik turystyczny po Kielecczyźnie, Kielce 1962, s. 124, 125
  5. Praca zbiorowa, Kalendarz świętokrzyski 2005. Z dnia na dzień przez stulecia, Kielce 2004, s. 232
  6. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 31 marca 2016. [dostęp 2015-11-04]. s. 24–25.
  7. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 16 stycznia 2015.

Bibliografia[edytuj]

  • Kalendarz świętokrzyski 2005. Z dnia na dzień przez stulecia. Kielce 2004.

Linki zewnętrzne[edytuj]