Wąchock

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wąchock
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Centrum miasta – plac Majora „Ponurego”
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat starachowicki
Gmina Wąchock
Prawa miejskie 1454, 1994
Burmistrz Jarosław Jacek Samela
Powierzchnia 16,02 km²
Populacja (31.12.2017)
• liczba ludności
• gęstość

2795[1][2]
174,5 os./km²
Strefa numeracyjna +48 41
Kod pocztowy 27-215
Tablice rejestracyjne TST
Położenie na mapie gminy Wąchock
Mapa lokalizacyjna gminy Wąchock
Wąchock
Wąchock
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wąchock
Wąchock
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Wąchock
Wąchock
Położenie na mapie powiatu starachowickiego
Mapa lokalizacyjna powiatu starachowickiego
Wąchock
Wąchock
Ziemia51°04′27″N 21°00′49″E/51,074167 21,013611
TERC (TERYT) 2611054
SIMC 0276802
Urząd miejski
ul. Wielkowiejska 1
27-215 Wąchock
Strona internetowa

Wąchockmiasto w woj. świętokrzyskim, w powiecie starachowickim, siedziba miejsko-wiejskiej gminy Wąchock.

Według danych z 1 stycznia 2018 Wąchock liczył 2795 mieszkańców[1].

Był miastem klasztoru cystersów wąchockich w województwie sandomierskim w ostatniej ćwierci XVI wieku[3]. Wąchock jest członkiem stowarzyszenia Unia Miasteczek Polskich[4].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto nad rzeką Kamienną, graniczy od zachodu i północy ze Starachowicami.

Wąchock jest punktem początkowym niebieskiego szlaku turystycznego im. E. Wołoszyna, prowadzącego do Cedzyny. Przez miasto przechodzi czerwony Szlak Milenijny ze Skarżyska-Kamiennej do Kałkowa, niebieski szlak rowerowy ze Skarżyska-Kamiennej do Ostrowca Świętokrzyskiego oraz czerwony szlak rowerowy do Starachowic.

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do woj. kieleckiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza wzmianka o miejscowości pochodzi z 1179 roku, wtedy to biskup krakowski Gedko ufundował klasztor cystersów. Pierwsi zakonnicy przybyli do Wąchocka z francuskiego opactwa Morimond. W XIII w. klasztor został samodzielnym opactwem, a dzięki darowiznom władców, rycerstwa i szlachty stał się w późniejszych wiekach jednym z bogatszych klasztorów na ziemiach polskich. Cystersi z Wąchocka przyczynili się do rozwoju przemysłu nad Kamienną, zakładając kopalnie i zakłady metalowe w Bzinie, Mostkach, Parszowie, Wąchocku i Starachowicach. Miasteczko i klasztor kilkakrotnie były niszczone przez pożary i najazdy obcych wojsk, m.in. w latach 1259–1260 przez Tatarów, w czasie potopu szwedzkiego i w 1657 przez wojska Jerzego Rakoczego. Klasztor został skasowany w 1819, a budynki i pozostałe dobra przeszły na własność państwa. Zakonnicy wrócili do klasztoru w 1951, który w 1964 podniesiony został ponownie do rangi opactwa.

Miejscowość pomimo istnienia zamożnego i wpływowego klasztoru nigdy nie osiągnęła szczególnego znaczenia administracyjnego i gospodarczego, do czego starali się nie dopuścić biskupi krakowscy i benedyktyni z opactwa na Świętym Krzyżu. Klasztor nieustannie toczył procesy majątkowe z okoliczną szlachtą i benedyktynami, najgłośniejszy dotyczył lokacji miasta Wierzbnika, założonego w 1624 przez ks. Bogusława Boxę-Radoszewskiego, opata benedyktynów ze Świętego Krzyża, jakoby na gruntach cystersów. W 1315 powstała w Wąchocku komora celna, która przetrwała do 2 poł. XV w. W 1454 król Kazimierz Jagiellończyk nadał miejscowości prawo miejskie magdeburskie. Ponieważ statut fundacyjny klasztoru cystersów nadawał przeorowi prawa do wszystkich złóż mineralnych w okolicy Wąchocka nad rzeką Kamienną, powstały tu w średniowieczu pod zarządem klasztornym liczne kuźnie. W 1500 r. Wąchock mógł się pochwalić 22 spośród ogólnej sumy 289 kuźni zarejestrowanych na terenie Królestwa Polskiego[5]. Jeszcze ok. 1850 w miasteczku poza klasztorem i fabryką znajdowały się tylko trzy domy murowane.

 Osobny artykuł: Bitwa pod Świętym Krzyżem.

W styczniu 1863 gen. Marian Langiewicz przeprowadził w mieście koncentrację powstańców, którzy mieli iść na Warszawę. 1400 ludzi założyło tutaj obóz warowny. 3 lutego 1863 doszło do bitwy z wojskami rosyjskimi.

W 1903 wielka powódź na rzece Kamiennej zniszczyła ujęcie wody i zalała część miejscowości.

W latach międzywojennych w budynkach dawnego klasztoru mieściło się państwowe progimnazjum.

W czasie okupacji niemieckiej w okolicy miasta działało Zgrupowanie Partyzanckie Armii Krajowej „Ponury” pod dowództwem legendarnego mjr Jana Piwnika. W mieście stoi jego pomnik.

1 stycznia 1994 r. Wąchock odzyskał prawa miejskie, utracone w 1869 w ramach rosyjskich represji za pomoc powstańcom styczniowym.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

30 czerwca 2009 roku miasto miało 2747 mieszkańców[6].

  • Piramida wieku mieszkańców Wąchocka w 2014 roku[7].


Piramida wieku Wachock.png

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Romański kościół klasztorny pw. Najświętszej Marii Panny i św. Floriana
Ruiny zespołu fabrycznego: dom zarządu, tzw. pałac Schenberga, 5 budynków fabrycznych, urządzenia hydrotechniczne z tamą i przepustami
Kaplica pw. św. Rocha
Macewy na cmentarzu żydowskim
Uliczka w mieście przy Urzędzie Gminy
  • Zespół kościelno-klasztorny cystersów z XII wieku z romańskim kapitularzem przykrytym sklepieniem krzyżowo-żebrowym jest mieszanką stylów architektonicznych. Wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.832/1-7 z 23.06.1967 i z 6.01.1988)[8].
    • Romański kościół klasztorny pw. Najświętszej Marii Panny i św. Floriana z XIII w. zachowany jest w niezmienionym kształcie układu cysterskiego. Kościół zbudowano z naprzemiennie ułożonych ciosów czerwonego piaskowca wąchockiego i jasnego kunowskiego. Ten sposób budowania pochodzi z północnych Włoch. Kościół był wielokrotnie przebudowywany. Pozostałością po epoce gotyku są podniesione szczyty oraz ślady gotyckiej dobudówki po północnej stronie budowli. W XVI w. do północnej nawy dobudowano kaplicę boczną, a w XIX w. kruchtę do fasady zachodniej. kościół o cechach architektury włoskiej jest najstarszą sygnowaną budowlą w Polsce (podpis arch. Simona na fasadzie). Wnętrze barokowe z XVII w., ale plan trzynawowego kościoła jest typowo romański.
    • Klasztor został całkowicie przebudowany w XVII w., zachowały się jednak niektóre wnętrza z XIII w. Należy do nich sala zebrań zakonników (kapitularz), uważana za najpiękniejsze wnętrze romańskie w Polsce. Romańska jest również sala pracy zakonników (fraternia), karcer pod schodami, natomiast piękna jadalnia (refektarz) z poł. XIII w. jest już wczesnogotycka. Klasztor posiadał ogrzewane pomieszczenia (poza dormitorium) jako pierwszy klasztor cysterski z możliwością ogrzewania ciepłem z pieca do wytopu ceramiki, żelaza lub kuchennego. W pomieszczeniach klasztoru mieści się Muzeum Ojców Cystersów prezentujące m.in. zachowane elementy romańskie oraz ceramikę z klasztornej manufaktury oraz Muzeum Powstań Narodowowyzwoleńczych utworzone w 1991 r. ze zbiorów księdza Walentego Ślusarczyka, proboszcza z Nowej Słupi.
  • Zespół urbanistyczny śródmieścia z XIII–XV w. (nr rej.: A.831 z 4.12.1956)[8].
  • Zespół fabryczny z początku XIX w., w jego skład wchodzą: dom zarządu, tzw. pałac Schenberga, pięć budynków fabrycznych i urządzenia hydrotechniczne z tamą i przepustami na rzece Kamiennej (nr rej.: A.838/1-3 z 4.12.1956 oraz 177 z 8.05.1972)[8].
  • Dawny zajazd w typie dworku z 1 poł. XIX w., w czasie powstania styczniowego była tu kwatera generała Mariana Langiewicza.
  • Kaplica św. Rocha z 1839 r. z późnobarokowym wyposażeniem; (nr rej.: A.834 z 19.01.1973)[8].
  • Cmentarz parafialny z XIX w. (nr rej.: A.835 z 19.05.1993)[8], nagrobki z odlewami żeliwnymi z lokalnych fabryk, nagrobki rodziny Schoenbergów, nagrobki uczestników powstania styczniowego: Karola Ziemlińskiego (poległ w 1863), Józefa Barzykowskiego (zm. 1869), Brunona Pohoskiego (zm. 1922) i Ignacego Jastrzębskiego (zm. 1932). Bramka cmentarna z kamiennym portalem z XVIII w., przeniesionym zapewne z opactwa cystersów.
  • Dawny cmentarz żydowski z XIX w. (nr rej.: A.836 z 20.06.1990)[8], na którym pozostało około czterdziestu macew.
  • Zabytkowe domy z tzw. przejezdnymi sieniami z 2 połowy XIX w.
  • Drewniana kaplica św. Jana Nepomucena z 1 połowy XIX w. (nr rej.: A.833 z 19.01.1973)[8].
  • Dawna willa drewniana z XIX w., obok przejazdu kolejowego, należąca przed wojną do żydowskiego kupca i fabrykanta Joela Halperta.
  • Kaplica św. Jacka i dawne miejsce odpustowe z 1 poł. XIX w. w miejscu zwanym Sina Woda, kolonia Mieszała, odległe ok. 3 km od miejscowości, ale administracyjnie należące do Wąchocka; (nr rej.: A.839 z 19.01.1973)[8].
  • Drewniany dom przy ul. Starachowickiej 43 z końca XIX w. (nr rej.: A.837 z 9.10.1973) przeniesiony do Parku Etnograficznego Muzeum Wsi Kieleckiej[8].
Nieistniejące

Kościół pod wezwaniem św. Elżbiety – dziś nieistniejący, warty wspomnienia z uwagi na zachowaną historię. Wybudowany równolegle z budynkami opactwa w miejscu obecnej szkoły, wzniesiony jednocześnie z kościołem klasztornym. W roku 1260 spalony przez Tatarów, odbudowany ponownie jako drewniany. Ponownie spalony w nieznanych latach i okolicznościach. W roku 1597 roku wizytacja kościelna zanotowała opis – kościół w Wąchocku pod wezwaniem św. Elżbiety murowany z kamienia ufundowany został przez opata wąchockiego Andrzej Szpota (który funkcję tę pełnił w latach 1543–1559).

Z kolei ks. Feliks Brażewicz w „Historycznym opisie Wąchocka...” pisze, że kościół św. Elżbiety w Wąchocku w roku 1587 budował opat Andrzej Karwicki. Tę datę budowy kościoła podaje również ks. Jan Wiśniewski w „Dekanacie Iłżeckim”. Ks. Jan Wiśniewski podaje również spis kapłanów kościoła św. Elżbiety według akt metrycznych datowanych od roku 1660[9]

  • Ks. Józef Parnowski 1665 – 79 r. (następnie przeniósł się do Mirca, należącego do Cystersów)
  • Ks. Stanisław Sadowski 1679 do 11 maja 1715 r. „Obdormivit in benedictionibus dulcedinis. Sepultus ante altare m.”
  • Ks. Ferdynand Barycki do 1719 r.
  • Ks. Jakób Witkowski, Ks. Wojciech Kukliński 1722 r.
  • Ks. Stanisław Gadowiński 1728 – 30 r.
  • Ks. Antoni Burlikowski do 1739 r.
  • Ks. Maciej Żeromski do 1740 r.
  • Ks. Wojciech Szwarc do 1767 r. Od 1763–65 r. odbywały się tu misje „ad avertenda yitia hominum”. Pracowali Cystersi i świeccy kapłani po 2 tygodnie w każdym roku pod przewodnictwem Ks. Ankwicza i Karola Stobieckiego Soc. J.
  • Ks. Michał Wanatowski do 1774 r.
  • Ks. Jan Badowski, S. J. com. Wąchocki do 1775 r.
  • Ks. Stanisław Rochacki do 1794 r.
  • Ks. Jan Pomykalski do 1808 r.
  • Ks. Melchior Pleśniewski do 1810 r.
  • Ks. Alberyk Ostrowski do 1819 r.
  • Ks. Zefiryn Bartyzel, ostatni proboszcz i przeor klasztoru.

W 1820 roku po kasacie cystersów, kościołem parafialnym staje się kościół klasztorny. Kościół św. Elżbiety powoli ulega zniszczeniu i w 1845 r. zostaje z inicjatywy burmistrza Wąchocka Macieja Sławęckiego rozebrany.

Atrakcje przyrodnicze[edytuj | edytuj kod]

  • Lessowy wąwóz Rocław” – młody wąwóz o długości kilkuset metrów, szerokości 20-30 m i głębokości ok. 15 m. Zbocza wąwozu (poza niewielkimi odcinkami odsłaniającymi profil osadów neoplejstocenu) porasta trwała murawa z licznymi gatunkami roślin naczyniowych. Duże walory krajobrazowe. Położony w otulinie. Użytek ekologiczny – Nr 5 w rejestrze RDOŚ[10] – data utworzenia 2001 rok;
  • Odsłonięcie geologiczne – nieczynny kamieniołom w Wąchocku – historyczny kamieniołom (sięgający pocz. XIII w.) z odsłonięciem czerwonych piaskowców dolnotriasowych. Z niego czerpano surowiec do budowy klasztoru. Położony w otulinie. Od roku 2002 objęty pieczą Wojewódzkiego Konserwatora Przyrody (WKP poz. 9).

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Miasto jest atrakcją turystyczną także ze względu na popularne dowcipy o Wąchocku. Bohaterem dowcipów jest sołtys Wąchocka, jednak obecnie, od roku 1994, władzę wykonawczą w Wąchocku sprawuje burmistrz, nie sołtys (co więcej, na czele gminy stał wójt). Jest tam również m.in. pomnik sołtysa znanego z owych dowcipów, odsłonięty w 2003. Atrakcją turystyczną jest coroczny Zjazd Sołtysów. Turniej obejmuje kilkanaście konkurencji sprawnościowych i intelektualnych. Część konkurencji integracyjnych sołtysów opiera się na poczuciu humoru uczestników.

Oddany do użytku w 2008 r. Zalew Wąchocki stanowi dodatkową atrakcję turystyczną.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Drogi[edytuj | edytuj kod]

Przez Wąchock przebiega droga krajowa nr 42.

  1. Droga powiatowa 0563 T łączy Wąchock z Mircem.
  2. Droga powiatowa 0573 T łączy Majków – Marcinków – Wąchock.
  3. Droga powiatowa 0582 T łączy Wąchock – Siekierno – Leśna.
 Osobny artykuł: Drogi powiatu starachowickiego.

Kolej[edytuj | edytuj kod]

W Wąchocku istnieje stacja kolejowa o tej samej nazwie. Przez miasto przebiega linia kolejowa 25. Obecnie przez Wąchock kursuje 7 par pociągów osobowych, kursujących w relacjach: Skarżysko-KamiennaStarachowiceOstrowiec Świętokrzyski, Kielce – Ostrowiec Świętokrzyski oraz Kraków – Ostrowiec Świętokrzyski, a także pociągi towarowe.

Transport publiczny[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto kursuje linia autobusowa A, obsługiwana naprzemiennie przez MKS Skarżysko-Kamienna i MZK Starachowice.

Z Wąchocka pochodzą[edytuj | edytuj kod]

  • Aleksander Bastrzykowski ksiądz, pisarz dokumentalista, historyk (ur. 19 sierpnia 1879 w Wąchocku, zm. 25 marca 1958) pochowany w rodzinnym Wąchocku[11]. Spod jego pióra wyszły między innymi:
    • „Monografia historyczna parafii Janowice Kościelne Sandomierskie”
    • „Zabytki kościelnego budownictwa drzewnego w diecezji sandomierskiej”
    • „Monografia historyczna parafii Góry Wysokie Sandomierskie”
    • „Monografia historyczna Kunowa nad Kamienną i jego okolic”[12].
  • Elżbieta Łucja Gacek (ur. 6 lipca 1938) - polska prawniczka, poetka i polityk, w latach 1988–1989 wicemarszałek Sejmu IX kadencji. Członek Rady Państwa w latach 1985–1988.
  • Jan Nepomucen Jaśkowski herbu Jasieńczyk (ur. 1807 w Wąchocku – zm. w Chociwiu (w Rawskim) w roku 1882). Autor tekstów do niektórych utworów Moniuszki.
  • Dominik Roch Milbert, ksiądz, budowniczy świątyni Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Sosnowcu[13]
  • Jan Kanty Rychlicki powstaniec listopadowy, emigrant, współzałożyciel Komitetu Polskiego w Ameryce.
  • Marianna Wiśnios (ur. 6 października 1909 w Ratajach, zm. 1996 w Wąchocku) – artystka zajmująca się malarstwem samorodny talent malarski.

Festiwal bachowski Muzyka w Opactwie[edytuj | edytuj kod]

Od 2011 roku Wąchock jest gospodarzem międzynarodowych festiwali muzycznych Muzyka w Opactwie Bach u cystersów. Koncerty odbywają w posiadającym znakomitą akustykę kościele przyklasztornym Opactwa Cystersów w Wąchocku.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b http://www.polskawliczbach.pl/Wachock, w oparciu o dane GUS.
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2018r.
  3. Województwo sandomierskie w drugiej połowie XVI wieku.; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 1993, s. 113.
  4. Członkowie (pol.). Unia Miasteczek Polskich. [dostęp 2016-01-06].
  5. Norman Davies, Elżbieta Tabakowska: Boże igrzysko: historia Polski. T. 2, Od roku 1795. Kraków: Znak, 1991, s. 217. ISBN 83-7006-023-4.
  6. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 30 VI 2009 r.). , 2009-11-24. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1734-6118. 
  7. http://www.polskawliczbach.pl/Wachock, w oparciu o dane GUS.
  8. a b c d e f g h i Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 2018-09-30. s. 62. [dostęp 2018-02-11].
  9. Dekanat Sandomierski – monografia Ks. Jana Wiśniewskiego.
  10. Świętokrzyskie i Nadnidziańskie Parki Krajobrazowe: Parki Krajobrazowe. [dostęp 2013-08-05].
  11. Bastrzykowski Aleksander – Biogram.
  12. Dzieła ks. Bastrzykowskiego w repozytorium cyfrowym Świętokrzyskiej Biblioteki Cyfrowej.
  13. Dominik Roch Milbert. WikiZagłębie. [dostęp 2015-04-01].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]