Wodzisław

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy wsi w woj. świętokrzyskim. Zobacz też: miasto Wodzisław Śląski.
Zobacz też: Wodzisław w innych znaczeniach tej nazwy.
Wodzisław
wieś
Ilustracja
Kościół św. Marcina
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat jędrzejowski
Gmina Wodzisław
Liczba ludności  1100
Strefa numeracyjna 41
Kod pocztowy 28-330[1]
Tablice rejestracyjne TJE
SIMC 0279686
Położenie na mapie gminy Wodzisław
Mapa lokalizacyjna gminy Wodzisław
Wodzisław
Wodzisław
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wodzisław
Wodzisław
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Wodzisław
Wodzisław
Położenie na mapie powiatu jędrzejowskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu jędrzejowskiego
Wodzisław
Wodzisław
Ziemia50°31′12″N 20°11′26″E/50,520000 20,190556

Wodzisławwieś w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie jędrzejowskim, w gminie Wodzisław[2][3].

Miejscowość jest siedzibą gminy Wodzisław.

W latach 1317–1870 Wodzisław posiadał prawa miejskie.

Miejscowość położona jest w widłach rzeki Mozgawy i jej dopływu Mozgawki. Przez miejscowość przebiega droga ekspresowa S7.

Części miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Identyfikator SIMC Nazwa miejscowości Rodzaj miejscowości
0279060 Brzezie osada wsi Wodzisław
1016635 Piaski Wodzisławskie osada wsi Wodzisaw
Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)

Historia[edytuj | edytuj kod]

Miejscowość powstała w XIV w. za panowania Władysława Łokietka. Początkowo nosiła ona nazwę Włodzisław. Dokładna data nadania Wodzisławowi praw miejskich nie jest znana, ale przyjmuje się, że nastąpiło to ok. 1317. Wodzisław był własnością królewską. Według Janka z Czarnkowa 3 listopada 1370 umierający król Kazimierz Wielki w swoim testamencie zapisał miasto Zbigniewowi, Przedborowi i Pakosławowi, synom Zbigniewa. Nie ma pewności co do tego czy zapis ten został wykonany przez króla Ludwika i królową Elżbietę.

W XVI w. miasto, które nosiło już współczesną nazwę Wodzisław należało do rodu Lanckorońskich nazywanych również Wodzisławskimi. W 1581 płaciło ono 16 florenów szosu od 3 łanów miejskich, 1 koła młyńskiego, 8 komorników, 2 krawców, 2 kuśnierzy, 4 tkaczów, 4 szewców, 2 kowali, 2 rzeźników, 1 kołodzieja, 1 bednarza, 1 miecznika, 1 balwierza oraz 4 piekarzy. Wodzisław był więc niewielką osadą o charakterze rzemieślniczym. W 1595 roku miasto położone w powiecie ksiąskim województwa krakowskiego było własnością łowczego sandomierskiego Hieronima Lanckorońskiego[4].

Miasto jako centrum małopolskiego kalwinizmu[edytuj | edytuj kod]

W 1551 dziedzic miasta oddał miejscowy drewniany kościół kalwinistom. Funkcję pastora pełnił w Wodzisławiu Marcin Krowicki, który za pomocą perswazji i zręcznego postępowania nawrócił większość mieszkańców na kalwinizm. Miasteczko było jednym z prężniejszych ośrodków kalwinizmu w Małopolsce i miejscem obrad dwudziestu prowincjonalnych synodów kalwińskich: w 1557, 1558, 1559, 1560 (dwukrotnie), 1561, 1566, 1583, 1589, 1590, 1595, 1597 (dwukrotnie), 1599, 1601, 1604, 1606, 1607, 1609, 1610, 1611 i 1612 (te dwa ostatnie dystryktowe).

Dzięki energicznemu przywództwu Stanisława Sarnickiego i patronów z rodziny Lanckorońskich, bracia polscy nie rozszerzyli tak bardzo swojej działalności chociaż istniał tu ich zbór[5][6]. Wodzisław pozostał drugim obok Secemina głównym miastem z silną społecznością kalwińską.

Pastorami kalwińskimi byli:

  • 1555–1557 – Marcin Krowicki
  • 1557–1560 – Marcin z Lublina
  • 1560–1561 – Marcin Albinus
  • 1561–1565 – Stanisław Sarnicki
  • 1566–1591 – Jan Castoreus
  • 1591–1597 – Franciszek Stankar (młodszy)
  • 1597 – Bartłomiej Sokół
  • 1597–1601 – Wincenty
  • 1601–1602 – Jan Cutenus Domicki
  • 1602–1603 – Jan z Mstowa
  • 1603–1606 – Wojciech Salinarius
  • 1606–1609 – Wojciech Borovius
  • 1609–1613 – Jan Petricius Starszy.

Zbór zniósł w 1613 Samuel Lanckoroński, który po klęsce Rokoszu Zebrzydowskiego przeszedł na katolicyzm. Ufundował on nowy, murowany kościół katolicki pw. św. Marcina. Nakazał także kalwińskim mieszkańcom opuszczenie miasta albo przejście na katolicyzm.

Historia od XVII w.[edytuj | edytuj kod]

W połowie XVI w. zamek pod miastem wzniósł Jan Lanckoroński. Został on w późniejszym okresie przerobiony na pałac. W tym samym czasie w miasteczku zaczęła się osiedlać ludność żydowska. W 1720 wybudowano wodzisławską synagogę. Po pożarze kościoła w 1746 odbudował go w 1787 Maciej Lanckoroński.

Według spisu z 1827 znajdowało się tu 191 domów. Miasto zamieszkane było przez 1760 mieszkańców. W 1857 było tu 321 domów (121 murowanych) i 2081 mieszkańców, w tym 1463 Żydów. W 1865 pożar zniszczył niemal całą osadę.

W 1869 Wodzisław utracił prawa miejskie. W 2. połowie XIX w. osada liczyła ok. 4000 mieszkańców, w tym ok. 3000 Żydów. Znajdowało się tu ok. 350 domów. W początkach XX w. miejscowość liczyła już ponad 6,4 tys. mieszkańców, niemal tyle samo co stolica powiatu Jędrzejów (6,5 tys.), czym kwalifikowała się do jednych z większych w guberni kieleckiej[7].

Pod koniec listopada 1944 roku radziecki oddział partyzancki pod dowództwem Wasyla Łukianowicza Tichonina (ps. "Wasyl") uderzył na miasto. W wyniku ataku stacjonujący tu garnizon hitlerowski stracił kilkunastu zabitych[8].

Ostatnim dziedzicem Wodzisławia był Antoni Lanckoroński[9][10].

W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie kieleckim.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Kościół oraz dzwonnica z 1815 r. są wpisane do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.170/1-2 z 16.10.1956 i z 11.02.1967)[11].

Sport[edytuj | edytuj kod]

W miejscowości działa klub piłki nożnej, Partyzant Wodzisław, założony w 1929 roku.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Oficjalny Spis Pocztowych Numerów Adresowych. Poczta Polska S.A., styczeń 2013. s. według wyboru. [dostęp 2014–03–09].
  2. Rozporządzenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 13 grudnia 2012 r. w sprawie wykazu urzędowych nazw miejscowości i ich części (Dz.U. z 2013 r. poz. 200)
  3. TERYT (Krajowy Rejestr Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju). Główny Urząd Statystyczny. [dostęp 18.11.2015].
  4. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 111.
  5. Czesław Tadeusz Zwolski, Ponidzie. Busko Zdrój Jędrzejów Kazimierza Wielka Pińczów Staszów. Przewodnik turystyczny, Warszawa 1971, s. 29.
  6. Wodzislaw św. Marcina b.w.
  7. J. Swajdo, Między Wisłą a Pilicą. Dzieje podziałów administracyjnych w regionie kielecko-radomskim do 1975 roku, Kielce 2005, s. 26.
  8. Józef Bolesław Garas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942 – 1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 402
  9. Antoni Lanckoroński. pauart.pl. [dostęp 2018-10-02].
  10. Agnieszka Dziarmaga: Niezwykłe pomniki Lanckorońskich. niedziela.pl, 2015. [dostęp 2018-10-02].
  11. a b Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 2018-09-30. s. 12. [dostęp 2015-10-21].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Filip Sulimierski, Bronisław Chlebowski, Władysław Walewski, Słownik Geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Warszawa 1880

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]