Skalbmierz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Skalbmierz
Kościół parafialny św. Jana Chrzciciela - widok od północy
Kościół parafialny św. Jana Chrzciciela - widok od północy
Herb
Herb Skalbmierza
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat kazimierski
Gmina Skalbmierz
gmina miejsko-wiejska
Prawa miejskie 1342
Burmistrz Michał Markiewicz
Powierzchnia 7,13 km²
Wysokość 195-235 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

1310
184 os./km²
Strefa numeracyjna
+48 41
Kod pocztowy 28-530
Tablice rejestracyjne TKA
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Skalbmierz
Skalbmierz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Skalbmierz
Skalbmierz
Położenie na mapie świata
Mapa lokalizacyjna świata
Skalbmierz
Skalbmierz
Ziemia 50°19′10″N 20°23′57″E/50,319444 20,399167
TERC
(TERYT)
3263403054
Urząd miejski
ul. Kościuszki 1
28-530 Skalbmierz
Strona internetowa

Skalbmierzmiasto w woj. świętokrzyskim, w powiecie kazimierskim, położone nad rzeką Nidzicą. Jest siedzibą miejsko-wiejskiej gminy Skalbmierz. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. kieleckiego. Położone przy skrzyżowaniu DW768 z DW783.

Demografia[edytuj]

Według danych z 31 grudnia 2010 miasto zajmowało powierzchnię 7,13 km²[1] i liczyło 5575 mieszkańców, z czego liczba mężczyzn wynosiła 2650 osób (47,5%), zaś kobiet – 2925 (52,5%)[2]. Gęstość zaludnienia wynosiła 184 osoby/km².

  • Piramida wieku mieszkańców Skalbmierza w 2014 roku [3].


Piramida wieku Skalbmierz.png

Historia[edytuj]

Kamienny krzyż z figurami św. Rozalii i św. Rocha, umieszczony w centrum skalbmierskiego rynku
Pomnik tragedii skalbmierskiej
Znak drogi św. Jakuba przy ul. Mikołaja Reja
Stadion Victorii Skalbmierz, nocą
Nagrobki z II poł. XIX wieku na cmentarzu parafialnym
Zalew (zbiornik "Skalbmierz")

Badania archeologiczne potwierdzają, że w okolicach Skalbmierza były osady, które sięgają nawet 4000 lat p.n.e. Początki Skalbmierza osnute są mrokami dziejów, przez co nie można precyzyjnie określić daty powstania miasta. Według legendy, fundatorem osady i miejscowego kościoła był palatyn Bolesława KrzywoustegoSkarbimir, który pochodził z rodu Awdańców. Był to rycerz żyjący na przełomie XI i XII w., który został oślepiony i wygnany z kraju. Po tym wydarzeniu Skalbmierz stał się własnością biskupów krakowskich.

Najstarszy źródłowy przekaz o Skalbmierzu pochodzi z 1217. W tym okresie w miejscu obecnego Skalbmierza istniała osada, przez którą przebiegał prastary szlak handlowy. Prowadził on z ziem niemieckich przez Wrocław do Krakowa, Sandomierza i dalej aż na Ruś.

Podczas wojny domowej, ok. 1234 Konrad I Mazowiecki przejął Skalbmierz i inkastelizował kościół, czyli przystosował go do funkcji obronnych. W 1241 na Skalbmierz najechali Tatarzy którzy spustoszyli miasto. Mimo zniszczeń spowodowanych przez najazd, miasto nie straciło na znaczeniu.

Ważną datą w dziejach Skalbmierza był 20 lutego 1342, gdy na Zamku Królewskim w Krakowie, król Kazimierz Wielki wydał dokument lokacyjny miasta Skalbmierza na prawie średzkim. Był to przełomowy moment w historii miasta. Najświetniejszy okres przeżywał Skalbmierz w XV i XVI w. Zaliczano go wówczas do miast II kategorii, w Małopolsce miastem I kategorii był tylko stołeczny Kraków, co świadczy o dużym znaczeniu Skalbmierza w ówczesnych czasach. Miasto należało do powiatu proszowickiego w XVI-XIX w. W XVI w. w mieście pracowało 23 piwowarów, 12 szewców, 10 płócienników, 7 rzeźników, 6 kuśnierzy, 5 krawców, 5 kowali, 4 bednarzy, 4 piekarzy, 3 czapników, powroźnicy, cyrulicy, kołodzieje, stolarze, rymarze, siodlarze, ślusarze i złotnicy, którzy byli zrzeszeni w cechach. Miasto było otwarte, nie posiadało murów miejskich. Spowodowane to było zapewne bezpiecznym położeniem, w centrum Małopolski. W razie zagrożenia mury posiadał kościół, do którego mogła schronić się ludność. Podstawą rozwoju Skalbmierza był handel. Oprócz cotygodniowych targów, miasto otrzymało w ciągu wieków drogą przywilejów 13 jarmarków. Rozwój miasta został zahamowany w XVII w. Powodem hamowania rozwoju miasta były pożary, szczególnie dotkliwy był ten w 1618, następnie epidemia dżumy, a wreszcie potop szwedzki i najazdy Węgrów oraz Kozaków. Następne ożywienie miasta nastąpiło dopiero w II poł. XVIII w. W latach 1810-1867 Skalbmierz był siedzibą władz powiatowych w departamencie krakowskim, potem w województwie krakowskim z siedzibą w Kielcach, a wreszcie w guberni radomskiej.

Skalbmierz utracił prawa miejskie po upadku powstania styczniowego w 1870. W tym okresie, głównym przejawem życia w Skalbmierzu były słynne czwartkowe jarmarki. Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 przebudziło miejscowych działaczy społecznych do czynienia starań o odzyskanie przez Skalbmierz praw miejskich. Działania ówczesnego pomocnika rejenta, Antoniego Bauma przyniosły pozytywny rezultat i w dniu 31 marca 1927, Skalbmierz odzyskał utracone prawa miejskie. W okresie międzywojennym w Skalbmierzu powstał nowy budynek szkoły, Dom Ludowy z kinem „Lotnik” oraz wygląd miasta. Skanalizowano ciek wodny co umożliwiło wybrukowanie kilku ulic. W 1924 powstała orkiestra dęta.

Okres powolnego rozwoju miasta w latach międzywojennych przerwała agresja niemiecka. W nocy z 6 na 7 września 1939 Skalbmierz był świadkiem krwawego boju 2 Pułku Strzelców Podhalańskich z niemieckim zagonem pancernym. Najwcześniejsze przedsięwzięcia konspiracyjne na Ponidziu miały miejsce w Skalbmierzu jesienią 1939. 5 sierpnia 1944 oddziały niemiecko-ukraińskie dokonały pacyfikacji miasta. W obronie miasta stanęły oddziały Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich. Spośród mieszkańców Skalbmierza zamordowano 64 osoby. Z odsieczą przybył oddział Armii Ludowej i jednostka radziecka. Niemcy ostatecznie zostali wyparci z miasta[4].

 Osobny artykuł: Bitwa o Skalbmierz.

Zabytki[edytuj]

  • Kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.207 z 15.01.1957 i z 11.02.1967)[5].
  • Zabytkowy układ urbanistyczny Skalbmierza z XIV-XIX w. Jeden z nielicznych w Europie – ćwierć kolisty plac Marii Skłodowskiej-Curie (rynek).
  • Krzyż z figurami św. Rozalii i św. Rocha, kamienny. Jest to wotum dziękczynne mieszczan skalbmierskich ocalonych od zarazy w latach 1831–1848 oraz dwukrotnie od egzekucji hitlerowskich w 1939 oraz 1944. Szacowny zabytek umieszczony w centrum skalbmierskiego rynku, przed którym modlą się mieszkańcy Skalbmierza w trudnych i tragicznych momentach.
  • Pomnik tragedii skalbmierskiej odsłonięty w 1946. Autorem pomnika był Jerzy Bandura z Krakowa, rzeźbiarz, który kilkanaście lat później wykonał monumentalny pomnik na polu bitwy pod Grunwaldem.
  • Cmentarz parafialny z wieloma starymi, zabytkowymi mogiłami. Cmentarz wojenny z okresu I i II wojny światowej obejmujący miejsca pochówku żołnierzy różnych narodowości z okresu I wojny światowej oraz żołnierzy polskich i ofiary terroru hitlerowskiego z okresu II wojny światowej.
  • Stary cmentarz żydowski, w okresie okupacji zdewastowany.

Turystyka[edytuj]

Przez Skalbmierz przebiegają szlaki turystyczne:

Sport i rekreacja[edytuj]

  • W mieście funkcjonuje jeden z najstarszych klubów sportowych w województwie świętokrzyskim – Victoria Skalbmierz. Powstał w 1925, a jego największym sukcesem jest gra w klasie okręgowej. Obiekt sportowy Victorii umożliwia uprawianie m.in. piłki nożnej oraz tenisa ziemnego.
  • Możliwe jest również uprawianie sportów wodnych na terenie Skalbmierza. Umożliwia to nowo powstały zbiornik retencyjno-rekreacyjny „Skalbmierz”. Jest on zasilany wodą z rzeki Szarbiówki. Powierzchnia lustra wody wynosi 8,38 ha. Od strony północnej zalewu znajduje się plaża długości ok. 300 m na której znajduje się boisko do gry w siatkówkę plażową oraz drewniane molo wchodzące w głąb zbiornika. Molo kształtem przypomina literę „ Y „. Na środku zbiornika znajduje się wysepka o powierzchni 0,17 ha. Wokół zbiornika deptak spacerowy o długości ok. 1 km. Możliwość wypożyczenia rowerków wodnych oraz kajaków. Przed wejściem na zbiornik duży parking.

Transport[edytuj]

W mieście krzyżują się drogi wojewódzkie:

Komunikacją autobusową zajmuje się PKS Busko Zdrój oraz firmy prywatne. Skalbmierz posiada bezpośrednie połączenia z Kielcami, Krakowem, Katowicami, Lublinem, Kazimierzą Wielką, Miechowem, Działoszycami i Pińczowem.

Skalbmierzanie[edytuj]

  • Ze Skalbmierza pochodził pierwszy rektor odnowionego w 1400 Uniwersytetu Krakowskiego, Stanisław ze Skarbimierza.
  • Antoni Baum – od 12 stycznia 1930 honorowy obywatel Skalbmierza i dożywotni członek Rady Miejskiej w Skalbmierzu. Dzięki Jego staraniom, Skalbmierz odzyskał utracone prawa miejskie.
  • W Skalbmierzu nauki pobierał Mikołaj Rej, a pisarz powieści historycznych Karol Bunsch przebywał w Skalbmierzu do roku 1938, odbywając w tym czasie praktykę u notariusza Redycha.
  • Urodził się tutaj Zwi Kanar, znany na Zachodzie mim, aktor teatralny i filmowy, pisarz żydowskiego pochodzenia.
  • W 1925 urodził się Mieczysław Ptaszyński – reżyser filmów dokumentalnych i przyrodniczych.

Osoby związane ze Skalbmierzem[edytuj]

  • Jan Pszczoła – polski działacz ludowy, żołnierz Batalionów Chłopskich.

Zobacz też[edytuj]

Panorama Skalbmierza. Widok od strony południowej
Panorama Skalbmierza. Widok od strony południowej

Przypisy

  1. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r.. GUS, 2011-08-10, s. 142. ISSN 1505-5507.
  2. Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 31 XII 2010 r.. GUS, 2011-06-10, s. 96. ISSN 1734-6118.
  3. http://www.polskawliczbach.pl/Skalbmierz, w oparciu o dane GUS.
  4. Józef Bolesław Garas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942 – 1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 396 i 397
  5. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 31 marca 2016. [dostęp 2015-10-23]. s. 15.

Linki zewnętrzne[edytuj]