Skalbmierz

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Skalbmierz
miasto w gminie miejsko-wiejskiej
Ilustracja
Kościół parafialny św. Jana Chrzciciela – widok od północy
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  świętokrzyskie
Powiat kazimierski
Gmina Skalbmierz
Prawa miejskie 1342-1870, 1927
Burmistrz Marek Juszczyk
Powierzchnia 7,13 km²
Wysokość 195-285 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

1283[1]
179,9 os./km²
Strefa numeracyjna +48 41
Kod pocztowy 28-530
Tablice rejestracyjne TKA
Położenie na mapie gminy Skalbmierz
Mapa lokalizacyjna gminy Skalbmierz
Skalbmierz
Skalbmierz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Skalbmierz
Skalbmierz
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Skalbmierz
Skalbmierz
Położenie na mapie powiatu kazimierskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu kazimierskiego
Skalbmierz
Skalbmierz
Ziemia50°19′10″N 20°23′57″E/50,319444 20,399167
TERC (TERYT) 2603054
SIMC 0947627
Urząd miejski
ul. Kościuszki 1
28-530 Skalbmierz
Strona internetowa

Skalbmierzmiasto w woj. świętokrzyskim, w powiecie kazimierskim, położone nad rzeką Nidzicą. Jest siedzibą miejsko-wiejskiej gminy Skalbmierz. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. kieleckiego. Położone przy skrzyżowaniu DW768 z DW783.

Miasto kapituły kolegiaty w Skalbmierzu (cześć) oraz katedry krakowskiej (cześć) w powiecie proszowickim województwa krakowskiego w końcu XVI wieku[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Kamienny krzyż z figurami św. Rozalii i św. Rocha, umieszczony w centrum skalbmierskiego rynku
Pomnik tragedii skalbmierskiej
Znak drogi św. Jakuba przy ul. Mikołaja Reja
Stadion Victorii Skalbmierz, nocą
Nagrobki z II poł. XIX wieku na cmentarzu parafialnym
Zalew (zbiornik „Skalbmierz”)

Badania archeologiczne potwierdzają, że w okolicach Skalbmierza były osady, które sięgają nawet 4000 lat p.n.e. Początki Skalbmierza osnute są mrokami dziejów, przez co nie można precyzyjnie określić daty powstania miasta. Według legendy, fundatorem osady i miejscowego kościoła był palatyn Bolesława KrzywoustegoSkarbimir, który pochodził z rodu Awdańców. Był to rycerz żyjący na przełomie XI i XII w., który został oślepiony i wygnany z kraju. Po tym wydarzeniu Skalbmierz stał się własnością biskupów krakowskich.

Najstarszy źródłowy przekaz o Skalbmierzu pochodzi z 1217. W tym okresie w miejscu obecnego Skalbmierza istniała osada, przez którą przebiegał prastary szlak handlowy. Prowadził on z ziem niemieckich przez Wrocław do Krakowa, Sandomierza i dalej aż na Ruś.

Podczas wojny domowej, ok. 1234 Konrad I Mazowiecki przejął Skalbmierz i inkastelizował kościół, czyli przystosował go do funkcji obronnych. W 1241 na Skalbmierz najechali Tatarzy, którzy spustoszyli miasto. Mimo zniszczeń spowodowanych przez najazd, miasto nie straciło na znaczeniu.

Ważną datą w dziejach Skalbmierza był 20 lutego 1342, gdy na Zamku Królewskim w Krakowie, król Kazimierz Wielki wydał dokument lokacyjny miasta Skalbmierza na prawie średzkim. Był to przełomowy moment w historii miasta. Najświetniejszy okres przeżywał Skalbmierz w XV i XVI w. Zaliczano go wówczas do miast II kategorii, w Małopolsce miastem I kategorii był tylko stołeczny Kraków, co świadczy o dużym znaczeniu Skalbmierza w ówczesnych czasach. Miasto należało do powiatu proszowickiego w XVI–XIX w. W XVI w. w mieście pracowało 23 piwowarów, 12 szewców, 10 płócienników, 7 rzeźników, 6 kuśnierzy, 5 krawców, 5 kowali, 4 bednarzy, 4 piekarzy, 3 czapników, powroźnicy, cyrulicy, kołodzieje, stolarze, rymarze, siodlarze, ślusarze i złotnicy, którzy byli zrzeszeni w cechach. Miasto było otwarte, nie posiadało murów miejskich. Spowodowane to było zapewne bezpiecznym położeniem, w centrum Małopolski. W razie zagrożenia mury posiadał kościół, do którego mogła schronić się ludność. Podstawą rozwoju Skalbmierza był handel. Oprócz cotygodniowych targów, miasto otrzymało w ciągu wieków drogą przywilejów 13 jarmarków. Rozwój miasta został zahamowany w XVII w. Powodem hamowania rozwoju miasta były pożary, szczególnie dotkliwy był ten w 1618, następnie epidemia dżumy, a wreszcie potop szwedzki i najazdy Węgrów oraz Kozaków. Następne ożywienie miasta nastąpiło dopiero w II połowie XVIII w. W latach 1810–1867 Skalbmierz był siedzibą władz powiatowych w departamencie krakowskim, potem w województwie krakowskim z siedzibą w Kielcach, a wreszcie w guberni radomskiej.

Skalbmierz utracił prawa miejskie w 1870.

Dwudziestolecie międzywojenne[edytuj | edytuj kod]

Odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 przebudziło miejscowych działaczy społecznych do czynienia starań o odzyskanie przez Skalbmierz praw miejskich. Działania ówczesnego pomocnika rejenta, Antoniego Bauma przyniosły pozytywny rezultat i w dniu 31 marca 1927 Skalbmierz odzyskał utracone prawa miejskie. W okresie międzywojennym w Skalbmierzu powstał m.in. nowy budynek szkoły, Dom Ludowy z kinem „Lotnik”. Skanalizowano ciek, co umożliwiło wybrukowanie kilku ulic. W 1924 powstała orkiestra dęta.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Okres powolnego rozwoju miasta w latach międzywojennych przerwała agresja niemiecka. W nocy z 6 na 7 września 1939 Skalbmierz był świadkiem krwawego boju 2 Pułku Strzelców Podhalańskich z niemieckim zagonem pancernym. Najwcześniejsze przedsięwzięcia konspiracyjne na Ponidziu miały miejsce w Skalbmierzu jesienią 1939. 5 sierpnia 1944 oddziały niemiecko-ukraińskie dokonały pacyfikacji miasta. W obronie miasta stanęły oddziały Armii Krajowej i Batalionów Chłopskich. Spośród mieszkańców Skalbmierza zamordowano 64 osoby. Z odsieczą przybył oddział Armii Ludowej i dwa radzieckie czołgi z czołówki pancernej znajdującej się w Wiślicy. Niemcy ostatecznie zostali wyparci z miasta[3]. W walkach poległo ok. 20 partyzantów. Ku czci ofiar i obrońców w 25 rocznicę pacyfikacji Rada Państwa nadała miastu Order Krzyża Grunwaldu III klasy[4].

 Osobny artykuł: Bitwa o Skalbmierz.

.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół parafialny pw. św. Jana Chrzciciela wpisany do rejestru zabytków nieruchomych (nr rej.: A.207 z 15.01.1957 i z 11.02.1967)[5].
  • Zabytkowy układ urbanistyczny Skalbmierza z XIV-XIX w. Jeden z nielicznych w Europie – ćwierć kolisty plac Marii Skłodowskiej-Curie (rynek).
  • Krzyż z figurami św. Rozalii i św. Rocha, kamienny. Jest to wotum dziękczynne mieszczan skalbmierskich ocalonych od zarazy w latach 1831–1848 oraz dwukrotnie od egzekucji hitlerowskich w 1939 oraz 1944. Szacowny zabytek umieszczony w centrum skalbmierskiego rynku, przed którym modlą się mieszkańcy Skalbmierza w trudnych i tragicznych momentach.
  • Pomnik tragedii skalbmierskiej odsłonięty w 1946. Autorem pomnika był Jerzy Bandura z Krakowa, rzeźbiarz, który kilkanaście lat później wykonał monumentalny pomnik na polu bitwy pod Grunwaldem.
  • Cmentarz parafialny z wieloma starymi, zabytkowymi mogiłami. Cmentarz wojenny z okresu I i II wojny światowej obejmujący miejsca pochówku żołnierzy różnych narodowości z okresu I wojny światowej oraz żołnierzy polskich i ofiary terroru hitlerowskiego z okresu II wojny światowej.
  • Stary cmentarz żydowski, w okresie okupacji zdewastowany.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Przez Skalbmierz przebiegają szlaki turystyczne:

Sport i rekreacja[edytuj | edytuj kod]

  • W mieście funkcjonuje jeden z najstarszych klubów sportowych w województwie świętokrzyskim – Victoria Skalbmierz. Powstał w 1925, a jego największym sukcesem jest gra w klasie okręgowej. Obiekt sportowy Victorii umożliwia uprawianie m.in. piłki nożnej oraz tenisa ziemnego.
  • Możliwe jest również uprawianie sportów wodnych na terenie Skalbmierza. Umożliwia to nowo powstały zbiornik retencyjno-rekreacyjny „Skalbmierz”. Jest on zasilany wodą z rzeki Szarbiówki. Powierzchnia lustra wody wynosi 8,38 ha. Od strony północnej zalewu znajduje się plaża długości ok. 300 m na której znajduje się boisko do gry w siatkówkę plażową oraz drewniane molo wchodzące w głąb zbiornika. Molo kształtem przypomina literę „Y”. Na środku zbiornika znajduje się wysepka o powierzchni 0,17 ha. Wokół zbiornika deptak spacerowy o długości ok. 1 km. Możliwość wypożyczenia rowerków wodnych oraz kajaków. Przed wejściem na zbiornik duży parking.

Transport[edytuj | edytuj kod]

W mieście krzyżują się drogi wojewódzkie:

Komunikacją autobusową zajmuje się PKS Busko Zdrój oraz firmy prywatne. Skalbmierz posiada bezpośrednie połączenia z Kielcami, Krakowem, Katowicami, Lublinem, Kazimierzą Wielką, Miechowem, Działoszycami i Pińczowem.

Skalbmierzanie[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław ze Skarbimierza - (pisany także: Stanislaus Skarbirzski, Skarbimierczyk, ze Skalmierza, dziś Skalbmierz) (ur. 1365, zm. 1431), teolog, prawnik, profesor i rektor Uniwersytetu Krakowskiego[6].
  • Antoni Baum – od 12 stycznia 1930 honorowy obywatel Skalbmierza i dożywotni członek Rady Miejskiej w Skalbmierzu. Dzięki Jego staraniom, Skalbmierz odzyskał utracone prawa miejskie.
  • W Skalbmierzu nauki pobierał Mikołaj Rej, a pisarz powieści historycznych Karol Bunsch przebywał w Skalbmierzu do 1938 roku, odbywając w tym czasie praktykę u notariusza Redycha.
  • Zwi Kanar - urodzony tutaj znany na Zachodzie mim, aktor teatralny i filmowy, pisarz żydowskiego pochodzenia
  • Mieczysław Ptaszyński – urodzony w Skalbmierzu reżyser filmów dokumentalnych i przyrodniczych.
  • Jacek Włosowicz - ur. w 1966 roku, polski polityk, samorządowiec, senator VI i IX kadencji, poseł do Parlamentu Europejskiego VII kadencji

Osoby związane ze Skalbmierzem[edytuj | edytuj kod]

  • Jan Pszczoła – polski działacz ludowy, żołnierz Batalionów Chłopskich.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Panorama Skalbmierza. Widok od strony południowej
Panorama Skalbmierza. Widok od strony południowej

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. http://www.polskawliczbach.pl/Skalbmierz, w oparciu o dane GUS.
  2. Województwo krakowskie w drugiej połowie XVI wieku ; Cz. 2, Komentarz, indeksy, Warszawa 2008, s. 101, 105.
  3. Józef Bolesław Garas „Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942 – 1945” Wydawnictwo MON 1971 str. 396 i 397.
  4. Rada Ochrony Pomników Walki i Męczeństwa „Przewodnik po upamiętnionych miejscach walk i męczeństwa lata wojny 1939- 1945”, Sport i Turystyka 1988, ​ISBN 83-217-2709-3​, s. 320.
  5. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo świętokrzyskie. 2018-09-30. s. 15. [dostęp 2015-10-23].
  6. Roman Maria Zawadzki: Stanisław ze Skalbmierza (pol.). W: Biografia [on-line]. ipsb. [dostęp 2016-11-09].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]