Kurozwęki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Kurozwęki
Herb
Herb Kurozwęk
Pałac w Kurozwękach
Pałac w Kurozwękach
Państwo  Polska
Województwo świętokrzyskie
Powiat staszowski
Gmina Staszów
Liczba ludności (2009-12-31) 767
Strefa numeracyjna (+48) 15
Kod pocztowy 28-200
Tablice rejestracyjne TSZ
SIMC 0807458
Położenie na mapie województwa świętokrzyskiego
Mapa lokalizacyjna województwa świętokrzyskiego
Kurozwęki
Kurozwęki
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Kurozwęki
Kurozwęki
Ziemia50°35′25″N 21°06′05″E/50,590278 21,101389

Kurozwęki, dawnej także Kurolęki[1]wieś w Polsce położona w województwie świętokrzyskim, w powiecie staszowskim, w gminie Staszów. Do 1870 miasto.

Kurozwęki leżą w obrębie Pogórza Szydłowskiego nad rzeką Czarną Staszowską, 7 km na północny zachód od Staszowa.

Przez wieś przechodzi szlak turystyczny zielony zielony szlak turystyczny z Chańczy do Pielaszowa.

W miejscowości działał PGRPaństwowa Stadnina Koni Kurozwęki[2]. W 1993 po przekształceniu jako Stadnina Koni Kurozwęki, w 1994 jako Stadnina Koni Skarbu Państwa Kurozwęki. Obecnie działa jako Stadnina Koni Sp. z o.o.[3]

Współczesne części wsi[edytuj kod]

Poniżej w tabeli 1 integralne części wsi Kurozwęki (0807458) z aktualnie przypisanym im numerem SIMC (zgodnym z Systemem Identyfikatorów i Nazw Miejscowości) z katalogu TERYT (Krajowego Rejestru Urzędowego Podziału Terytorialnego Kraju)[4].

Tabela 1. Integralne części wsi Kurozwęki
Identyfikator miejscowości Nazwa
miejscowości
Rodzaj
miejscowości
1019378 Dąbrówka osada leśna
1019467 Radzików przysiółek

Dawne części wsi – obiekty fizjograficzne[edytuj kod]

W latach 70. ubiegłego wieku przyporządkowano i opracowano spis lokalnych części integralnych dla Kurozwęk zawarty w tabeli 2.

Tabela 2. Wykaz urzędowych nazw miejscowych i obiektów fizjograficznych[5]
Nazwa wsi – miasta Nazwy części wsi
– miasta
Nazwy obiektów fizjograficznych
– charakter obiektu
I. Gromada KUROZWĘKI
  1. Kurozwęki
  1. Mokre
  2. Łąki
  3. Rynek
  4. Wydymacz
  1. Bukowiec – pole
  2. Góry – pole
  3. Kopaniny – pole
  4. Księże Pole – pole
  5. Łąki – pole, łąka
  6. Modrzewie – las
  7. Nowiny – pole, krzaki, las
  8. Ogrody – pole
  9. Ogród – ogród
  10. Pod Jabłonicą – pole
  11. Półanki – pole
  12. Przymiarki – pole
  13. Staw – pole
  14. Stawki – łąka, nieużytki
  15. Sachy – pole
  16. Topoliny – pole
  17. Wydymacz – las, staw
  18. Za Cmentarzem – pole
  19. Za Florianem – pole
  20. Za Kierkutem – pole
  21. Zagumnie – pole

Ulice[edytuj kod]

Poniżej w tabeli 3 ulice będące integralną częścią wioski Kurozwęki z aktualnie przypisanym im numerem zgodnym z TERYT z katalogu ULIC[6].

Tabela 3. Ulice wchodzące w skład miasta na podstawie TERYT[6]
Symbol
ulicy
Nazwa ulicy Symbol
ulicy
Nazwa ulicy Symbol
ulicy
Nazwa ulicy Symbol
ulicy
Nazwa ulicy
09546 ul. Kościelna 15073 ul. Opatowska 19253 ul. Rynek 27374 ul. Zagonie
10009 ul. Krótka 17011 ul. Polna 19984 ul. Skałka 25547 ul. Zamkowa
10898 ul. Leśna 29444 ul. Ponicka 21073 ul. Staszowska
11588 ul. Łąki 17171 ul. Poprzeczna 22222 ul. Szydłowska

Aktualnie w obrębie administracyjnym wsi znajduje się 14 ulic.

Historia[edytuj kod]

Pierwsze wzmianki o Kurozwękach pochodzą z XIII w. Około 2. połowy XIV w. Dobiesław z Kurozwęk wybudował drewniano-murowany zamek, siedzibę rodu Kurozwęckich. Początkowo miał on charakter obronny, był jednym z pierwszych murowanych zamków rycerskich w Polsce. Zamek później wielokrotnie przebudowywano, aż osiągnął obecną formę. Według miejscowej tradycji założycielem Kurozwęk miał być czeski rycerz Poraj Sławnikowic, brat św. Wojciecha.

Od co najmniej XV w. Kurozwęki posiadały prawa miejskie. Dokładna data nadania praw nie jest znana. Przyjmuje się, że nastąpiło to przed 1400. Miasto było własnością Kurozwęckich, a później Lanckorońskich, Sołtyków i Popielów. Na przeł. XVII i XVIII w. było ośrodkiem kalwinizmu. Lanckorońscy na jakiś czas zamienili miejscowy kościół na zbór ariański braci polskich[7].

W 1870 Kurozwęki utraciły prawa miejskie. W latach 90. XX w. pałac w Kurozwękach wraz z otaczającymi go gruntami powrócił do swych prawowitych właścicieli – rodu Popielów herbu Sulima. Obecny właściciel pałacu, najmłodszy z rodu Popielów mieszka w dawnym budynku gospodarczym obok pałacu.

Do 1954 siedziba gminy Kurozwęki. W latach 1975–1998 miejscowość położona była w województwie tarnobrzeskim.

W 2011 w ogrodzie szkolnym Kurozwękach odsłonięto Dąb Pamięci ku czci posterunkowego Stefana Müllera, zamordowanego w 1940 przez NKWD w Kalininie (ob. Twer)[8].

Zabytki[edytuj kod]

  • Zespół pałacowy (nr rej.: A.880/1-7 z 7.10.1946, z 20.12.1957, z 8.02.1958, z 15.04.1967 i z 14.06.1977):
    • zamek, wzniesiony w 2 poł. XIV w., w XVII w. przebudowany na pałac, w 2 poł. XVIII w. podany kolejnemu remontowi,
    • pawilon wschodni z 1770,
    • pawilon zachodni z 1770, przebudowany po 1980,
    • budynek administracji z 1 poł. XIX w.,
    • brama wjazdowa z 1770,
    • park założony w XVIII w., przebudowywany w latach 1811–1820 oraz 1859–1873,
    • spichlerz z początku XIX w.
  • Kościół cmentarny, filialny pw. św. Rocha z XVIII w., przebudowany w 1919 (nr rej. A.877/1-2 z 8.02.1958, z 28.10.1971 i z 14.06.1977).
    • ogrodzenie cmentarza z bramką.
  • Zespół klasztorny kanoników regularnych, wznoszony od ok. 1470 do XVII w., przebudowany w XIX w. (nr rej.: A.875/1-5 z 16.10.1956, z 15.04.1967 i z 14.06.1977):
    • kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP,
    • ogrodzenie cmentarza kościelnego z dwoma bramkami.
    • klasztor, obecnie zakład „Caritas”,
  • Cmentarz parafialny z XIX w., ze starymi drzewami (nr rej.: A.879 z 18.10.1989).
Zabytki Kurozwęk
Fragment parku
Pawilon zachodni w zespole pałacowym
Kościół św. Rocha
Kościół pw. Wniebowzięcia NMP
Cmentarz parafialny


Inne obiekty turystyczne Kurozwęk[edytuj kod]

Bizony amerykańskie z hodowli w Kurozwękach
  • Stadnina koni arabskich i hodowla bizonów amerykańskich,
  • trzy drzewa – pomniki przyrody,
  • labirynt w kukurydzy,
  • mini zoo.

Stefan Żeromski o Kurozwękach[edytuj kod]

Tak oto opisywał Kurozwęki Stefan Żeromski w swoich „Dziennikach” (2 sierpnia 1888):

Quote-alpha.png
Na górze stromej i skalistej rozłożyło się miasteczko, jedno z tych, jakie Bóg wie za co noszą miano miasteczek. Kilkadziesiąt chat zbudowanych w czworokąt, chat nie włościańskich, gdyż mają staromieszczańskie portyki o oryginalnie (...) rzeźbionych słupach, studnia pośrodku rynku, bożnica, kościół i klasztor szarytek. Wójt, pan pisarz, ksiądz, nauczyciel – oto wielki świat Kurozwęk. Zstępując z góry – dopiero widzisz ogrody i gąszcze olbrzymich drzew, a wśród nich oblany dookoła wodą pałac

Literacki opis pałacu w Kurozwękach Stefan Żeromski zawarł w Popiołach (rozdz. „Dworzanin”) opisany jako pałac w Grudnie, siedziba księcia Gintułta:

Quote-alpha.png
Pałac grudzieński leżał w głębi starego parku. W końcu siedemnastego stulecia jeden z książąt Gintułtów założył był tę siedzibę na wzór francuski. Z biegiem lat rozrost wielkich drzew zniszczył dawną symetrię ogrodu, a tu i owdzie gaje młodej leszczyny wtargnęły nawet w ulice, gracowane niegdyś z pilnością. Pałac, przebudowany na fundamentach starego zamczyska, otaczały zbiorniki spleśniałej wody. Mury jego były kilkułokciowej grubości, szczególnie na dole, gdzie pozostały izby sklepione jak w więzieniu i okna zakratowane. Grube, ukośne szkarpy, niby potworne nogi, grzęzły w podstępnych wodach starej, głębokiej; obmurowanej fosy. Piętro dopiero, z korynckimi kolumnami i architrawem ozdobionym sztukateriami, było dziełem czasów nowszych. W chwili kiedy Rafał zobaczył pierwszy raz ten dumny pałac, ściany były mocno zdrapane, figury otłuczone, kolumny czarne i ogołocone jak słupy wiorstowe. W głębi parku kryły się tu i owdzie między drzewami murowane i drewniane domki, ozdobne i kształtne. Jeden z takich marszałek przeznaczył młodemu samotnikowi na mieszkanie. Była to chatka o jednej izbie, z wejściem w stylu gotyckim i oknem jak w kaplicy. Nade drzwiami stało w niszy popiersie Wenus z zielonymi oczodołami i utrąconym nosem, osłaniającej wstydliwie łono zapleśniałe i mchem wilgotnym porosłe. Tuż ciągnęła w gąszcze szeroka, błotnista droga. Nad dziwnym domkiem wznosiły się sokory, lipy, a za oknem zwieszała aż do ziemi gałęzie przecudna, wyniosła brzoza. Wprost z tegoż okna widać było głęboką aleję, która dokądś, jakby w ziemię, zanurzała się i kryła.

Kurozwęki w filmie[edytuj kod]

Pałac i miejscowe plenery posłużyły za plan filmowy przy realizacji 65. odcinka serialu „Ojciec Mateusz”, zatytuowanego Taka spokojna niedziela. Zdjęcia realizowano w grudniu 2010.

W 1974 powstał film dokumentalny „Sen o Kurozwękach”, reżyserem i autorem scenariusza był Stanisław Janicki[9].

Zobacz też[edytuj kod]

Przypisy

  1. za Norimbergae Impensis Homannianorum Heredum, 1775
  2. Internetowy System Aktów Prawnych.
  3. stadnina – Stadnina.
  4. TERYT – Katalog miejscowości (stan na: 2016-09-19) /w:/ Lista plików predefiniowanych. 19. września 2016 r.
  5. Por. Leon Kaczmarek (red. nauk. zeszytu), Witold Taszycki (red. nauk. wyd.): Urzędowe Nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych. 33. Powiat staszowski województwo kieleckie. Komisja ustalania nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych (do użytku służbowego). Z: 33. Warszawa: Urząd Rady Ministrów. Biuro do Spraw Prezydiów Rad Nadzorczych, 1970, s. 20-21, 77-96.
  6. a b ULIC – Katalog ulic (stan na: 2010-09-02) /w:/ Lista plików predefiniowanych. 12 września 2010 r.
  7. Kurozwęki
  8. Uroczystość patriotyczna w Kurozwękach. „Monitor Staszowski”. nr 154, s. 23, maj-czerwiec 2011 r. ISSN 1232-6895. 
  9. Państwowa Wyższa Szkoła Filmowa, Telewizyjna i Teatralna im. Leona Schillera w Łodzi: Sen o Kurozwękach. [dostęp 2015-05-16].

Bibliografia[edytuj kod]

  1. Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków. Woj. świętokrzyskie. nid.pl, 30 czerwca 2015. [dostęp 2015-09-14]. s. 65.
  2. Kaczmarek Leon (red. nauk. zeszytu), Taszycki Witold (red. nauk. wyd.): Urzędowe Nazwy miejscowości i obiektów fizjograficznych. 33. Powiat staszowski województwo kieleckie. Komisja ustalania nazw miejscowości i obiektów fizjograficznych (do użytku służbowego). Z: 33. Warszawa: Urząd Rady Ministrów. Biuro do Spraw Prezydiów Rad Nadzorczych, 1970.

Linki zewnętrzne[edytuj kod]