Alprazolam

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Alprazolam
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C17H13ClN4
Masa molowa 308,76 g/mol
Wygląd biały lub prawie biały krystaliczny, gorzki w smaku proszek
Identyfikacja
Numer CAS 28981-97-7
PubChem 2118[1]
DrugBank DB00404[2]
Podobne związki
Podobne związki estazolam midazolam
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja medyczna
ATC N05 BA12
Legalność w Polsce substancja psychotropowa grupy IV-P
Stosowanie w ciąży kategoria D

Alprazolam (ATC: N05 BA12) – organiczny związek chemiczny, triazolowa pochodna benzo-1,4-diazepiny. Stosowany jako lek psychotropowy. Wykazuje przede wszystkim działanie przeciwlękowe, choć w mniejszym stopniu także inne działania charakterystyczne dla tej grupy leków: uspokajające, przeciwdrgawkowe i rozluźniające mięśnie szkieletowe oraz nasenne. Praktycznie nie podlega efektowi pierwszego przejścia przez wątrobę (biodostępność przy podaniu doustnym osiąga ponad 90%).

W Polsce stosowany głównie w celu przerywania lęku napadowego (postacie bez mechanizmu SR, o natychmiastowym uwalnianiu), ze względu na szybkość działania.

Alprazolam obok Midazolamu jest jedną z najsilniejszych benzodiazepin o szybkim czasie działania od momentu podania, ale jednocześnie krótkim czasie działania klinicznego[4]. Midazolam ma profil działania głównie silnie nasenny i posiada także dość silne działanie amnestyczne. Pozwala to na stosowanie go podczas premedykacji oraz u pacjentów z bardzo ciężkimi przypadkami bezsenności [1].

Posiada właściwości uzależniające[5].

Mechanizm działania[edytuj | edytuj kod]

Alprazolam, podobnie jak inne benzodiazepiny, jest pozytywnym modulatorem allosterycznym kompleksu receptorowego GABA-A. Zwiększa powinowactwo kwasu gamma-aminomasłowego (GABA) do miejsca jego wiązania w obrębie tego kompleksu[6]. W ten sposób alprazolam nasila przepływ jonów chlorkowych przez kanał i wywiera działanie hamujące na ośrodkowy układ nerwowy. Prawdopodobnie hamuje to przepływ impulsów przez obwody związane z ciałem migdałowatym odpowiedzialne za odczuwanie lęku[7].

Metabolizm[edytuj | edytuj kod]

Alprazolam ma okres półtrwania w organizmie rzędu 12–15 godzin[7].

Lek ulega w wątrobie metabolizmowi przez CYP450 3A4[7] do hydrofilnych 4-hydroksyalprazolamu (mniej aktywny) α-hydroksyalprazolamu (bardziej aktywny)[8] i nieczynnej psychotropowo pochodnej benzofenonu[9]. Badania wskazują na to, że w mózgu, w porównaniu z wątrobą, dochodzi do większej syntezy α-hydroksyalprazolamu. Istnieje także podejrzenie, że czas półtrwania tego metabolitu w mózgu jest dłuższy niż na obwodzie[8].

Wskazania[edytuj | edytuj kod]

Alprazolam w Polsce i Unii Europejskiej jest zarejestrowany do stosowania w lecznictwie w zaburzeniach lękowych, takich jak zespół lęku napadowego czy zespół lęku uogólnionego, a także w zespołach lękowych współistniejących z zaburzeniami depresyjnymi[10]. W badaniach klinicznych wykazana została jego skuteczność w leczeniu zespołu lęku uogólnionego do 4 miesięcy, zaś w wypadku zespołu lęku napadowego przez okres od 4 do 10 tygodni, jednakże pacjenci zgłaszali brak utraty korzyści terapeutycznych przez okres do 8 miesięcy[11].

Ze względu jednak na skutki uboczne oraz ryzyko uzależnienia, alprazolam nie jest jednak stosowany jako lek pierwszego rzutu, a dopiero wówczas, gdy nasilenie objawów jest uciążliwe dla pacjenta bądź uniemożliwia mu prawidłowe funkcjonowanie. Stosowany jest do czasu, gdy inne metody leczenia, takie jak np. leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI czy psychoterapia zaczną działać, a konieczność jego dalszego stosowania powinna być sprawdzana regularnie przez lekarza prowadzącego[12]. W Australii jego stosowanie w leczeniu zespołu lęku napadowego jest odradzane[13].

Lek jest stosowany także w innych zaburzeniach lękowych, zespole napięcia przedmiesiączkowego, bezsenności i zespole jelita drażliwego. Alprazolam może także być stosowany wspomagająco w ostrej manii czy psychozie[7], w katatonii, a także w innych stanach silnego pobudzenia oraz agresji, gdy pacjent nie wykazuje objawów psychotycznych[14].

Przeciwwskazania[edytuj | edytuj kod]

  • jaskra z wąskim kątem przesączania
  • przyjmowanie azolowych środków przeciwgrzybiczych (np. ketokonazol)
  • nadwrażliwość na lek[7]

Alprazolam powinien być stosowany ostrożnie u pacjentów z myślami samobójczymi, ponieważ ze względu na działanie przeciwlękowe może torować decyzję o samobójstwie[10].

Działania niepożądane[edytuj | edytuj kod]

Skutki uboczne alprazolamu, w związku z podobnym mechanizmem działania, są zasadniczo podobne do innych benzodiazepin. Do tych najczęściej wymienianych zalicza się:

  • sedacja, zmęczenie, osłabienie, obniżenie nastroju
  • zawroty głowy, zamazana mowa, ataksja
  • zaburzenia pamięci i świadomości, rzadziej niepamięć następcza
  • wzmożona pobudliwość, nerwowość, rzadko mania
  • sporadycznie spadek ciśnienia tętniczego
  • nadmierne wydzielanie śliny/suchość w jamie ustnej[7][10]

Przedawkowanie[edytuj | edytuj kod]

Alprazolam jest uważany za lek niezbyt toksyczny[9]. Dawka śmiertelna dla myszy wynosi 1020 mg na kilogram masy ciała. Pomimo tego, dane amerykańskiej Substance Abuse and Mental Health Services Administration wskazują, że jest on najczęściej stosowaną benzodiazepiną w przedawkowaniach powodujących konieczność hospitalizacji, stanowiąc 31% ogólnej liczby zatruć lekami z tej grupy[15]. Objawy ostrego zatrucia obejmują senność, zaburzenia równowagi, mowy i widzenia, a w bardzo ciężkich przypadkach śpiączkę oraz depresję oddechową.

W wypadku ciężkich zatruć odtrutką jest flumazenil, będący antagonistą receptora benzodiazepinowego. Jego stosowanie jest jednak odradzane w wypadku, gdy istnieje podejrzenie że pacjent mógł zażyć także trójcykliczne leki przeciwdepresyjne, a także w wypadku uzależnienia ze względu na ryzyko wystąpienia zespołu odstawiennego[16].

Uzależnienie[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na stosunkowo krótki czas półtrwania, alprazolam ma wyższy potencjał uzależniający niż pozostałe benzodiazepiny[17]. Jego długotrwałe stosowanie może prowadzić do rozwoju tolerancji na lek, a także uzależnienia, zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Ryzyko uzależnienia zwiększa się, gdy lek jest stosowany dłużej niż przez 12 tygodni, a także u osób, które obecnie bądź w przeszłości nadużywały substancji psychoaktywnych[12].

W związku z ryzykiem wystąpienia objawów lękowych "z odbicia" nie należy odstawiać alprazolamu nagle. W postępowaniu terapeutycznym stosuje się stopniową redukcję dawki, a także w razie potrzeby zamianę na benzodiazepinę o dłuższym czasie działania[18].

Opisywano także występowanie zespołu abstynencyjnego. Najczęstsze jego objawy to złe samopoczucie, osłabienie, bezsenność, tachykardia i zawroty głowy[19]. Długotrwałe używanie może prowadzić do wystąpienia zjawiska tolerancji fizjologicznej. Zjawisko tolerancji zostało wykazane dla działania uspokajającego alprazolamu, lecz nie przeciwlękowego[20].

Interakcje[edytuj | edytuj kod]

  • potencjalizuje działanie innych leków, które działają depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy,
  • szczególnie niebezpieczne może być połączenie z alkoholem i barbituranami[10]
  • nefazodon, fluwoksamina, fluoksetyna, sok grejpfrutowy mogą zwiększać stężenie leku we krwi, a tym samym nasilać jego działanie
  • azole, makrolidy i inhibitory proteaz też mogą podwyższać stężenie leku we krwi
  • karbamazepina nasila klirens leku i osłabia jego działanie[7]
  • nikotyna może spowodować zmianę działania alprazolamu oraz skrócić czas jego działania[21].

Dawkowanie[edytuj | edytuj kod]

Jest dostępny w tabletkach po 0,25 mg, 0,5 mg, 1 mg lub 2 mg i 3 mg (tylko w postaci SR)[22]. Zakres najczęściej stosowanych dawek to od 0,75 mg do 4 mg (rzadko do 10 mg na dobę)[7]. Lek stosuje się w 3 dawkach na dobę, stopniowo je zwiększając[7].

Ze względu na niebezpieczeństwo uzależnienia lek nie powinien być stosowany dłużej niż przez 4 tygodnie[10].

Uwagi kliniczne[edytuj | edytuj kod]

  • postać o przedłużonym działaniu: możliwe jest przyjmowanie 1–2 razy dziennie, tabletek nie należy dzielić ani żuć, bo powoduje to utratę ich właściwości
  • pacjenci starsi: należy rozpoczynać od mniejszych dawek i bardziej intensywnie kontrolować stan zdrowia pacjenta
  • dzieci i młodzież: lek jest stosowany w tej grupie pacjentów, ale słabo dla niej przebadany
  • lek należy ostrożnie stosować u pacjentów z niewydolnością wątroby czy nerek
  • ciąża: kategoria D według FDA (udowodnione ryzyko dla płodu, tym niemniej korzyści wynikające ze stosowania leku w tym stanie mogą przewyższać potencjalne straty)

Niektóre nazwy handlowe[edytuj | edytuj kod]

Opakowanie, blister oraz tabletka Xanax 0,5 SR

Składnik leków o nazwach handlowych: Afobam, Alpragen, Alprazomerck, Alprox, Neurol, Neurol SR, Xanax, Xanax SR, Zomiren, Zomiren SR[22].

Alprazolam w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Alprazolam bywa często używany w celach pozamedycznych[13]. Uzależnienie od alprazolamu (Xanaxu) jest głównym tematem powieści Juliusza Strachoty Relaks amerykański[23].

Według Matthew Herpera z magazynu Forbes USA stały się „narodem Xanaxu”, lek ten bowiem jest najpopularniejszym lekiem psychiatrycznym w tym kraju[24].

Na rynku amerykańskim alprazolam był w 2013 najpopularniejszym lekiem stosowanym w psychiatrii (pod pierwszą nazwą handlową Xanax), gdzie wypisano 48 milionów recept[25].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Alprazolam (CID: 2118) (ang.) w bazie PubChem, United States National Library of Medicine.
  2. a b Alprazolam (DB00404) – informacje o substancji aktywnej (ang.). DrugBank.
  3. a b c d Department of Chemistry, The University of Akron: Alprazolam (ang.). [dostęp 2012-02-09].
  4. R. Yuan, D. A. Flockhart, J. D. Balian, Pharmacokinetic and pharmacodynamic consequences of metabolism-based drug interactions with alprazolam, midazolam, and triazolam, „Journal of Clinical Pharmacology”, 39 (11), 1999, s. 1109–1125, DOI10.1177/009127009903901102, PMID10579141.
  5. Alprazolam Abuse, „DrugAbuse.com”, 13 lipca 2012 [dostęp 2018-01-01] (ang.).
  6. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Claudia Campo-Soria, Yongchang Chang, David S Weiss, Mechanism of action of benzodiazepines on GABAA receptors, „British Journal of Pharmacology”, 148 (7), 2006, s. 984–990, DOI10.1038/sj.bjp.0706796, PMID16783415, PMCIDPMC1751932.
  7. a b c d e f g h i Stephen M. Stahl: Podstawy psychofarmakologii. Gdańsk: Via Medica, 2008, s. 1–6. ISBN 978-83-60945-73-5.
  8. a b publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać H.V. Pai, S.C. Upadhya, S.J. Chinta, S.N. Hegde i inni. Differential metabolism of alprazolam by liver and brain cytochrome (P4503A) to pharmacologically active metabolite. „Pharmacogenomics J”. 2 (4), s. 243–258, 2002. DOI: 10.1038/sj.tpj.6500115. PMID: 12196913. 
  9. a b Jadwiga Szymańska: Zatrucia lekami. W: Toksykologia współczesna. Witold Seńczuk (red.). Wyd. 1 (dodr.). Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2012. ISBN 9788320045062. OCLC 812704643.
  10. a b c d e Charakterystyka Produktu Leczniczego - Alprox [dostęp 2017-12-27].
  11. Zatwierdzony przez FDA opis Xanaxu.
  12. a b Jarema i inni, Psychiatria : podręcznik dla studentów medycyny, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, [cop. 2011], ISBN 9788320041804, OCLC 751560685.
  13. a b Steven Moylan i inni, The role of alprazolam for the treatment of panic disorder in Australia, „Australian & New Zealand Journal of Psychiatry”, 46 (3), 2012, s. 212–224, DOI10.1177/0004867411432074 [dostęp 2017-09-13] (ang.).
  14. Tintinalli i inni, Tintinalli's emergency medicine : a comprehensive study guide, wyd. 7th ed, New York: McGraw-Hill, 2011, s. 1955, ISBN 9780071484800, OCLC 646388436.
  15. Substance Abuse and Mental Health Services Administration, National Estimates of Drug-Related Emergency Department Visits, 2006.
  16. Charakterystyka Produktu Leczniczego - Flumazenil Kabi.
  17. S. Juergens, Alprazolam and diazepam: addiction potential, „Journal of Substance Abuse Treatment”, 8 (1-2), 1991, s. 43–51, DOI10.1016/0740-5472(91)90026-7, PMID2051498.
  18. Bogusław Habrat, Nadużywanie i uzależnienie od leków uspokajających i nasennych, Medycyna Praktyczna [dostęp 2017-09-11] (pol.).
  19. A.J. Fyer, M.R. Liebowitz, J.M. Gorman, R. Campeas i inni. Discontinuation of Alprazolam Treatment in Panic Patients. „American Journal of Psychiatry”. 144 (3), s. 303–308, 1987. DOI: 10.1176/ajp.144.3.303. PMID: 3826428. 
  20. Zomiren. Ulotka dla pacjenta: informacja dla użytkownika (pol.). krkapolska.pl. [dostęp 2015-10-01].
  21. H. D. Desai, J. Seabolt, M. W. Jann, Smoking in patients receiving psychotropic medications: a pharmacokinetic perspective, „CNS drugs”, 15 (6), 2001, s. 469–494, DOI10.2165/00023210-200115060-00005, PMID11524025.
  22. a b BAZYL – farmaceutyczna baza danych. [dostęp 2010-02-28]. Wyszukiwana fraza: „Alprazolam” w polu „nazwy międzynarodowej”.
  23. Ula Paryż: Zen w świecie MacBooka (J. Strachota „Relaks amerykański”). Popmoderna. [dostęp 2015-10-29].
  24. forbes.com: America’s Most Popular Mind Medicines (ang.). 9 2010. [dostęp 2015-10-28].
  25. John M. Grohol: Top 25 Psychiatric Medication Prescriptions for 2013 (ang.). Psych Central. [dostęp 2016-12-04].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Małgorzata Rzewuska: Leczenie zaburzeń psychicznych. Wyd. 3. Warszawa: PZWL, 2006. ISBN 83-200-3354-3.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.