Alprazolam

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Alprazolam
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C17H13ClN4
Masa molowa 308,76 g/mol
Wygląd biały lub prawie biały krystaliczny, gorzki w smaku proszek
Identyfikacja
Numer CAS 28981-97-7
PubChem 2118[1]
DrugBank DB00404[2]
Podobne związki
Podobne związki estazolam midazolam
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja medyczna
ATC N05 BA12
Legalność w Polsce substancja psychotropowa grupy IV-P
Stosowanie w ciąży kategoria D

Alprazolam (ATC: N05 BA12) – organiczny związek chemiczny, triazolowa pochodna benzo-1,4-diazepiny. Stosowany jako lek psychotropowy. Wykazuje przede wszystkim działanie przeciwlękowe, choć w mniejszym stopniu także inne działania charakterystyczne dla tej grupy leków: uspokajające, przeciwdrgawkowe i miorelaksacyjne (rozluźniające mięśnie szkieletowe) oraz nasenne. Praktycznie nie podlega efektowi pierwszego przejścia przez wątrobę (biodostępność przy podaniu doustnym osiąga ponad 90%).

W Polsce stosowany głównie w celu przerywania lęku napadowego (postacie bez mechanizmu SR, o natychmiastowym uwalnianiu), ze względu na szybkość działania.

Alprazolam obok Midazolamu jest jedną z najsilniejszych benzodiazepin o szybkim czasie działania od momentu podania, ale jednocześnie krótkim czasie działania klinicznego[4].

Ma właściwości uzależniające[5].

U osób z depresją (myślami samobójczymi) alprazolam zwiększa ryzyko samobójstwa[6].

Alprazolam jest często używany w celach pozamedycznych. Dawki większe, typowo ponad 2 mg wywołują uczucie rozluźnienia, pozbawiają zdolność do odczuwania emocji w tym negatywnych, mogą wywoływać zachowania niestosowne do sytuacji, pewność siebie z uwagi na działanie przeciwlękowe oraz uczucie określane jako "obojętność wobec świata". W dawkach jeszcze większych następuje półsen mogący przejść w przypadku połączenia z alkoholem do śpiączki, a nawet śmierci. Wysoka dawka bez połączenia z alkoholem lub innymi depresantami ośrodkowego układu nerwowego powoduje zazwyczaj trwający kilka godzin sen z możliwą niepamięcią następczą[7].

Mechanizm działania[edytuj | edytuj kod]

Alprazolam, podobnie jak inne benzodiazepiny, jest pozytywnym modulatorem allosterycznym kompleksu receptorowego GABA-A. Zwiększa powinowactwo kwasu gamma-aminomasłowego (GABA) do miejsca jego wiązania w obrębie tego kompleksu[8]. W ten sposób alprazolam nasila przepływ jonów chlorkowych przez kanał i wywiera działanie hamujące na ośrodkowy układ nerwowy. Prawdopodobnie hamuje to przepływ impulsów przez obwody związane z ciałem migdałowatym odpowiedzialne za odczuwanie lęku[9].

Metabolizm[edytuj | edytuj kod]

Alprazolam ma okres półtrwania w organizmie rzędu 12–15 godzin[9].

Lek ulega w wątrobie metabolizmowi przez CYP450 3A4[9] do hydrofilnych 4-hydroksyalprazolamu (mniej aktywny) α-hydroksyalprazolamu (bardziej aktywny)[10] i nieczynnej psychotropowo pochodnej benzofenonu[11]. Badania wskazują na to, że w mózgu, w porównaniu z wątrobą, dochodzi do większej syntezy α-hydroksyalprazolamu. Istnieje także podejrzenie, że czas półtrwania tego metabolitu w mózgu jest dłuższy niż na obwodzie[10]. Działanie leku po podaniu doustnym rozpoczyna się szybko, najczęściej jest to okres 15 -30 minut, jednak zdarzają się przypadki kiedy trwa to dłużej. Utrzymuje się około kilku godzin (do 5 - 7)[12]. Duże znaczenie mają metaboliczne zdolności organizmu. U palaczy tytoniu okres ten może być krótszy z uwagi na to, że zarówno alprazolam jak i nikotyna sa metabolizowane przez ten sam cytochrom CYP450. Środki takie jak sok grejpfrutowy mogą znacznie nasilić działanie alprazolamu, często działanie może być kilkukrotnie silniejsze. Jest to spowodowane tym, że substancje zawarte w soku działają na cytochrom CYP450, który metabolizuje alprazolam i w wyniku tego alprazolam jest wolniej metabolizowany a jego poziom w układzie krążenia wysoki. Dotyczy to nie tylko alprazolamu, ale też innych benzodiazepin, wg niektórych źródeł połączenie soku z grejpfruta z diazepamem może spowodować 3 krotny wzrost jego stężenia we krwi co może być niebezpieczne[13].

Wskazania[edytuj | edytuj kod]

Alprazolam w Polsce i Unii Europejskiej jest zarejestrowany do stosowania w lecznictwie w zaburzeniach lękowych, takich jak zespół lęku napadowego czy zespół lęku uogólnionego, a także w zespołach lękowych współistniejących z zaburzeniami depresyjnymi[14]. W badaniach klinicznych wykazana została jego skuteczność w leczeniu zespołu lęku uogólnionego do 4 miesięcy, zaś w wypadku zespołu lęku napadowego przez okres od 4 do 10 tygodni, jednakże pacjenci zgłaszali brak utraty korzyści terapeutycznych przez okres do 8 miesięcy[15].

Ze względu jednak na skutki uboczne oraz ryzyko uzależnienia, alprazolam nie jest jednak stosowany jako lek pierwszego rzutu, a dopiero wówczas, gdy nasilenie objawów jest uciążliwe dla pacjenta bądź uniemożliwia mu prawidłowe funkcjonowanie. Stosowany jest do czasu, gdy inne metody leczenia, takie jak np. leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI czy psychoterapia zaczną działać, a konieczność jego dalszego stosowania powinna być sprawdzana regularnie przez lekarza prowadzącego[16]. W Australii jego stosowanie w leczeniu zespołu lęku napadowego jest odradzane[17].

Lek jest stosowany także w innych zaburzeniach lękowych, zespole napięcia przedmiesiączkowego, bezsenności i zespole jelita drażliwego. Alprazolam może także być stosowany wspomagająco w ostrej manii czy psychozie[9], w katatonii, a także w innych stanach silnego pobudzenia oraz agresji, gdy pacjent nie wykazuje objawów psychotycznych[18].

Przeciwwskazania[edytuj | edytuj kod]

  • jaskra z wąskim kątem przesączania
  • przyjmowanie azolowych środków przeciwgrzybiczych (np. ketokonazol)
  • nadwrażliwość na lek[9]

Alprazolam powinien być stosowany ostrożnie u pacjentów z myślami samobójczymi, ponieważ ze względu na działanie przeciwlękowe może torować decyzję o samobójstwie[14].

Działania niepożądane[edytuj | edytuj kod]

Skutki uboczne alprazolamu, w związku z podobnym mechanizmem działania, są zasadniczo podobne do innych benzodiazepin. Do tych najczęściej wymienianych zalicza się:

  • sedacja, zmęczenie, osłabienie, obniżenie nastroju
  • zawroty głowy, zamazana mowa, ataksja
  • zaburzenia pamięci i świadomości, rzadziej niepamięć następcza
  • wzmożona pobudliwość, nerwowość, rzadko hipomania lub mania
  • sporadycznie spadek ciśnienia tętniczego
  • nadmierne wydzielanie śliny/suchość w jamie ustnej[9][14]

Przedawkowanie[edytuj | edytuj kod]

Alprazolam jest uważany za lek niezbyt toksyczny[11]. Dawka śmiertelna dla myszy wynosi 1020 mg na kilogram masy ciała. Pomimo tego, dane amerykańskiej Substance Abuse and Mental Health Services Administration wskazują, że jest on najczęściej stosowaną benzodiazepiną w przedawkowaniach powodujących konieczność hospitalizacji, stanowiąc 31% ogólnej liczby zatruć lekami z tej grupy[19]. Objawy ostrego zatrucia obejmują senność, zaburzenia równowagi, mowy i widzenia, a w bardzo ciężkich przypadkach śpiączkę oraz depresję oddechową.

W wypadku ciężkich zatruć odtrutką jest flumazenil, będący antagonistą receptora benzodiazepinowego. Jego stosowanie jest jednak odradzane w wypadku, gdy istnieje podejrzenie że pacjent mógł zażyć także trójcykliczne leki przeciwdepresyjne, a także w wypadku uzależnienia ze względu na ryzyko wystąpienia zespołu odstawiennego[20].

Uzależnienie[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na stosunkowo krótki czas półtrwania, alprazolam ma wyższy potencjał uzależniający niż pozostałe benzodiazepiny[21]. Jego długotrwałe stosowanie może prowadzić do rozwoju tolerancji na lek, a także uzależnienia, zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Ryzyko uzależnienia zwiększa się, gdy lek jest stosowany dłużej niż przez 12 tygodni, a także u osób, które obecnie bądź w przeszłości nadużywały substancji psychoaktywnych[16].

W związku z ryzykiem wystąpienia objawów lękowych "z odbicia" nie należy odstawiać alprazolamu nagle. W postępowaniu terapeutycznym stosuje się stopniową redukcję dawki, zmianę formy prepratu formę o przedłużonym uwalnianiu, a także w razie potrzeby zamianę na benzodiazepinę o dłuższym czasie działania[22].

Opisywano także występowanie zespołu abstynencyjnego. Najczęstsze jego objawy to złe samopoczucie, osłabienie, bezsenność, tachykardia i zawroty głowy[23]. Długotrwałe używanie może prowadzić do wystąpienia zjawiska tolerancji fizjologicznej. Zjawisko tolerancji zostało wykazane dla działania uspokajającego alprazolamu, lecz nie przeciwlękowego[24].

Interakcje[edytuj | edytuj kod]

  • potencjalizuje działanie innych leków, które działają depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy,
  • szczególnie niebezpieczne może być połączenie z alkoholem i barbituranami[14]
  • nefazodon, fluwoksamina, fluoksetyna, sok grejpfrutowy mogą zwiększać stężenie leku we krwi, a tym samym nasilać jego działanie. W przypadku soku grejpfrutowego może nastąpić niebezpieczny wzrost steżenia leku we krwi[25].
  • azole, makrolidy i inhibitory proteaz też mogą podwyższać stężenie leku we krwi
  • karbamazepina nasila klirens leku i osłabia jego działanie[9]
  • nikotyna może spowodować zmianę działania alprazolamu oraz skrócić czas jego działania[26].

Dawkowanie[edytuj | edytuj kod]

Jest dostępny w tabletkach po 0,25 mg, 0,5 mg, 1 mg lub 2 mg i 3 mg (tylko w postaci SR)[27]. Zakres najczęściej stosowanych dawek to od 0,75 mg do 4 mg (rzadko do 10 mg na dobę)[9]. Lek stosuje się w 3 dawkach na dobę, stopniowo je zwiększając[9]. Obecne na rynku są zarówno formy o krótkim czasie działania jak i o przedłużonym okresie uwalaniania (formy SR).

Ze względu na niebezpieczeństwo uzależnienia lek nie powinien być stosowany dłużej niż przez 4 tygodnie[14].

Uwagi kliniczne[edytuj | edytuj kod]

  • postać o przedłużonym działaniu - zalecone stosowanie 1 raz na dobę[28]
  • pacjenci starsi: należy rozpoczynać od mniejszych dawek, dodatkowo możliwe podawanie 2 razy na dobę
  • dzieci i młodzież: nie należy stosować zgodnie z zaleceniami producenta. Jednak bywa stosowany. Bezpieczeństwo nieprzebadane.
  • lek należy ostrożnie stosować u pacjentów z ciężką niewydolnością wątroby czy nerek
  • ciąża: kategoria D według FDA (udowodnione ryzyko dla płodu, tym niemniej korzyści wynikające ze stosowania leku w tym stanie mogą przewyższać potencjalne straty)

Niektóre nazwy handlowe[edytuj | edytuj kod]

Opakowanie, blister oraz tabletka Xanax 0,5 SR

Składnik leków o nazwach handlowych: Afobam, Alpragen, Alprazomerck, Alprox, Neurol, Neurol SR, Xanax, Xanax SR, Zomiren, Zomiren SR, Afobam [27].

Alprazolam w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Alprazolam bywa często używany w celach pozamedycznych[17]. Uzależnienie od alprazolamu (Xanaxu) jest głównym tematem powieści Juliusza Strachoty Relaks amerykański[29].

Według Matthew Herpera z magazynu Forbes USA stały się „narodem Xanaxu”, lek ten bowiem jest najpopularniejszym lekiem psychiatrycznym w tym kraju[30].

Na rynku amerykańskim alprazolam był w 2013 najpopularniejszym lekiem stosowanym w psychiatrii (pod pierwszą nazwą handlową Xanax), gdzie wypisano 48 milionów recept[31].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Alprazolam (CID: 2118) (ang.) w bazie PubChem, United States National Library of Medicine.
  2. a b Alprazolam (DB00404) – informacje o substancji aktywnej (ang.). DrugBank.
  3. a b c d Department of Chemistry, The University of Akron: Alprazolam (ang.). [dostęp 2012-02-09].
  4. R. Yuan, D.A. Flockhart, J.D. Balian, Pharmacokinetic and pharmacodynamic consequences of metabolism-based drug interactions with alprazolam, midazolam, and triazolam, „Journal of Clinical Pharmacology”, 39 (11), 1999, s. 1109–1125, DOI10.1177/009127009903901102, PMID10579141.
  5. Alprazolam Abuse, „DrugAbuse.com”, 13 lipca 2012 [dostęp 2018-01-01] (ang.).
  6. Alprox (alprazolam), bazalekow.mp.pl [dostęp 2018-04-11].
  7. Alprazolam Abuse, „DrugAbuse.com”, 13 lipca 2012 [dostęp 2018-05-01] (ang.).
  8. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Claudia Campo-Soria, Yongchang Chang, David S Weiss, Mechanism of action of benzodiazepines on GABAA receptors, „British Journal of Pharmacology”, 148 (7), 2006, s. 984–990, DOI10.1038/sj.bjp.0706796, PMID16783415, PMCIDPMC1751932.
  9. a b c d e f g h i Stephen M. Stahl: Podstawy psychofarmakologii. Gdańsk: Via Medica, 2008, s. 1–6. ISBN 978-83-60945-73-5.
  10. a b publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać H.V. Pai, S.C. Upadhya, S.J. Chinta, S.N. Hegde i inni. Differential metabolism of alprazolam by liver and brain cytochrome (P4503A) to pharmacologically active metabolite. „Pharmacogenomics J”. 2 (4), s. 243–258, 2002. DOI: 10.1038/sj.tpj.6500115. PMID: 12196913. 
  11. a b Jadwiga Szymańska: Zatrucia lekami. W: Toksykologia współczesna. Witold Seńczuk (red.). Wyd. 1 (dodr.). Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2012, s. 270. ISBN 978-83-200-4506-2. OCLC 812704643.
  12. PhillipGoodman, How Long for Xanax to Kick In and How Long Does It Last?, „EnkiVeryWell”, 16 listopada 2017 [dostęp 2018-03-12] (ang.).
  13. Co z tym grejpfrutem? - Farmacja i Ja, www.farmacjaija.pl [dostęp 2018-03-12].
  14. a b c d e Charakterystyka Produktu Leczniczego - Alprox [dostęp 2017-12-27].
  15. Zatwierdzony przez FDA opis Xanaxu.
  16. a b Jarema i inni, Psychiatria : podręcznik dla studentów medycyny, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, [cop. 2011], ISBN 978-83-200-4180-4, OCLC 751560685.
  17. a b Steven Moylan i inni, The role of alprazolam for the treatment of panic disorder in Australia, „Australian & New Zealand Journal of Psychiatry”, 46 (3), 2012, s. 212–224, DOI10.1177/0004867411432074, PMID22391278 (ang.).
  18. Tintinalli i inni, Tintinalli's emergency medicine : a comprehensive study guide, wyd. 7th ed, New York: McGraw-Hill, 2011, s. 1955, ISBN 978-0-07-148480-0, OCLC 646388436.
  19. Substance Abuse and Mental Health Services Administration, National Estimates of Drug-Related Emergency Department Visits, 2006.
  20. Charakterystyka Produktu Leczniczego - Flumazenil Kabi.
  21. S. Juergens, Alprazolam and diazepam: addiction potential, „Journal of Substance Abuse Treatment”, 8 (1-2), 1991, s. 43–51, DOI10.1016/0740-5472(91)90026-7, PMID2051498.
  22. Bogusław Habrat, Nadużywanie i uzależnienie od leków uspokajających i nasennych, Medycyna Praktyczna [dostęp 2017-09-11] (pol.).
  23. A.J. Fyer, M.R. Liebowitz, J.M. Gorman, R. Campeas i inni. Discontinuation of Alprazolam Treatment in Panic Patients. „American Journal of Psychiatry”. 144 (3), s. 303–308, 1987. DOI: 10.1176/ajp.144.3.303. PMID: 3826428. 
  24. Zomiren. Ulotka dla pacjenta: informacja dla użytkownika (pol.). krkapolska.pl. [dostęp 2015-10-01].
  25. Co z tym grejpfrutem? - Farmacja i Ja, www.farmacjaija.pl [dostęp 2018-03-12].
  26. H.D. Desai, J. Seabolt, M.W. Jann, Smoking in patients receiving psychotropic medications: a pharmacokinetic perspective, „CNS drugs”, 15 (6), 2001, s. 469–494, DOI10.2165/00023210-200115060-00005, PMID11524025.
  27. a b BAZYL – farmaceutyczna baza danych. [dostęp 2010-02-28]. Wyszukiwana fraza: „Alprazolam” w polu „nazwy międzynarodowej”.
  28. Charakterystyka produktu lecznieczego.
  29. Ula Paryż: Zen w świecie MacBooka (J. Strachota „Relaks amerykański”). Popmoderna. [dostęp 2015-10-29].
  30. forbes.com: America’s Most Popular Mind Medicines (ang.). 9 2010. [dostęp 2015-10-28].
  31. John M. Grohol: Top 25 Psychiatric Medication Prescriptions for 2013 (ang.). Psych Central. [dostęp 2016-12-04].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Małgorzata Rzewuska: Leczenie zaburzeń psychicznych. Wyd. 3. Warszawa: PZWL, 2006. ISBN 83-200-3354-3.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.