Alprazolam

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Alprazolam
Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki Niepodpisana grafika związku chemicznego; prawdopodobnie struktura chemiczna bądź trójwymiarowy model cząsteczki
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny C17H13ClN4
Masa molowa 308,76 g/mol
Wygląd biały lub prawie biały krystaliczny, gorzki w smaku proszek
Identyfikacja
Numer CAS 28981-97-7
PubChem 2118[1]
DrugBank DB00404[2]
Podobne związki
Podobne związki estazolam
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą
stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja medyczna
ATC N05 BA12
Legalność w Polsce substancja psychotropowa grupy IV-P
Stosowanie w ciąży kategoria D

Alprazolam (ATC: N05 BA12) – organiczny związek chemiczny, triazolowa pochodna benzo-1,4-diazepiny. Stosowany jako lek psychotropowy. Wykazuje przede wszystkim działanie przeciwlękowe, choć w mniejszym stopniu także inne działania charakterystyczne dla tej grupy leków: uspokajające, przeciwdrgawkowe i rozluźniające mięśnie szkieletowe. Praktycznie nie podlega efektowi pierwszego przejścia przez wątrobę (biodostępność przy podaniu doustnym osiąga ponad 90%).

W Polsce stosowany głównie w celu przerywania lęku napadowego (postacie bez mechanizmu SR, o natychmiastowym uwalnianiu), ze względu na szybkość działania.

W 2013 najpopularniejsze lekarstwo psychiatryczne (pod pierwszą nazwą handlową Xanax) na amerykańskim rynku, gdzie wypisano 48 milionów recept[4].

Mechanizm działania[edytuj]

Alprazolam jest agonistą receptora benzodiazepinowego, który wywiera dodatni wpływ na aktywność receptora GABA, nasilając przepływ jonów chlorkowych przez kanał. Receptor ten wywiera działanie hamujące na ośrodkowy układ nerwowy. Prawdopodobnie hamuje to przepływ impulsów przez obwody związane z ciałem migdałowatym odpowiedzialne za odczuwanie lęku[5].

Metabolizm[edytuj]

Alprazolam ma okres półtrwania w organizmie rzędu 12–15 godzin[5].

Lek ulega w wątrobie metabolizmowi przez CYP450 3A4[5] do hydrofilnych 4-hydroksy alprazolamu (mniej aktywny) α-hydroksyalprazolamu (bardziej aktywny)[6] i nieczynnej psychotropowo pochodnej benzofenonu[7]. Badania wskazują na to, że w mózgu, w porównaniu z wątrobą, dochodzi do większej syntezy α-hydroksyalprazolamu. Istnieje także podejrzenie, że czas półtrwania tego metabolitu w mózgu jest dłuższy niż na obwodzie[6].

Wskazania[edytuj]

Alprazolam w Polsce i Unii Europejskiej jest zarejestrowany do stosowania w lecznictwie w zaburzeniach lękowych, takich jak zespół lęku napadowego czy zespół lęku uogólnionego, a także w zespołach lękowych współistniejących z zaburzeniami depresyjnymi[8]. W badaniach klinicznych wykazana została jego skuteczność w leczeniu zespołu lęku uogólnionego do 4 miesięcy, zaś w wypadku zespołu lęku napadowego przez okres od 4 do 10 tygodni, jednakże pacjenci zgłaszali brak utraty korzyści terapeutycznych przez okres do 8 miesięcy[9].

Ze względu jednak na skutki uboczne oraz ryzyko uzależnienia, alprazolam nie jest jednak stosowany jako lek pierwszego rzutu, a dopiero wówczas, gdy nasilenie objawów jest uciążliwe dla pacjenta bądź umożliwia mu prawidłowe funkcjonowanie. Stosowany jest do czasu, gdy inne metody leczenia, takie jak np. leki przeciwdepresyjne z grupy SSRI czy psychoterapia zaczną działać, a konieczność jego dalszego stosowania powinna być sprawdzana regularnie przez lekarza prowadzącego[10]. W Australii jego stosowanie w leczeniu zespołu lęku napadowego jest odradzane[11].

Lek jest stosowany także w innych zaburzeniach lękowych, zespole napięcia przedmiesiączkowego, bezsenności i zespole jelita drażliwego. Alprazolam może także być stosowany wspomagająco w ostrej manii czy psychozie[5], w katatonii, a także w innych stanach silnego pobudzenia oraz agresji, gdy pacjent nie wykazuje objawów psychotycznych[12].

Przeciwwskazania[edytuj]

  • jaskra z wąskim kątem przesączania
  • przyjmowanie azolowych środków przeciwgrzybiczych (np. ketokonazol)
  • nadwrażliwość na lek[5]

Alprazolam powinien być stosowany ostrożnie u pacjentów z myślami samobójczymi, ponieważ ze względu na działanie przeciwlękowe może torować decyzję o samobójstwie[8].

Działania niepożądane[edytuj]

Skutki uboczne alprazolamu, w związku z podobnym mechanizmem działania, są zasadniczo podobne do innych benzodiazepin. Do tych najczęściej wymienianych zalicza się:

  • sedacja, zmęczenie, osłabienie, obniżenie nastroju
  • zawroty głowy, zamazana mowa, ataksja
  • zaburzenia pamięci i świadomości, rzadziej niepamięć następcza
  • wzmożona pobudliwość, nerwowość, rzadko mania
  • sporadycznie spadek ciśnienia tętniczego
  • nadmierne wydzielanie śliny/suchość w jamie ustnej[5][8]

Przedawkowanie[edytuj]

Alprazolam jest uważany za lek niezbyt toksyczny[7]. Dawka śmiertelna dla myszy wynosi 1020 mg na kilogram masy ciała. Pomimo tego, dane amerykańskiej Substance Abuse and Mental Health Services Administration wskazują, że jest on najczęściej stosowaną benzodiazepiną w przedawkowaniach powodujących konieczność hospitalizacji, stanowiąc 31% ogólnej liczby zatruć lekami z tej grupy[13]. Objawy ostrego zatrucia obejmują senność, zaburzenia równowagi, mowy i widzenia, a w bardzo ciężkich przypadkach śpiączkę oraz depresję oddechową.

W wypadku ciężkich zatruć odtrutką jest flumazenil, będący antagonistą receptora benzodiazepinowego. Jego stosowanie jest jednak odradzane w wypadku, gdy istnieje podejrzenie że pacjent mógł zażyć także trójcykliczne leki przeciwdepresyjne, a także w wypadku uzależnienia ze względu na ryzyko wystąpienia zespołu odstawiennego[14].

Uzależnienie[edytuj]

Ze względu na stosunkowo krótki czas półtrwania, alprazolam ma wyższy potencjał uzależniający niż pozostałe benzodiazepiny[15]. Jego długotrwałe stosowanie może prowadzić do rozwoju tolerancji na lek, a także uzależnienia, zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Ryzyko uzależnienia zwiększa się, gdy lek jest stosowany dłużej niż przez 12 tygodni, a także u osób, które obecnie bądź w przeszłości nadużywały substancji psychoaktywnych[10].

W związku z ryzykiem wystąpienia objawów lękowych "z odbicia" nie należy odstawiać alprazolamu nagle. W postępowaniu terapeutycznym stosuje się stopniową redukcję dawki, a także w razie potrzeby zamianę na benzodiazepinę o dłuższym czasie działania[16].

Opisywano także występowanie zespołu abstynencyjnego. Najczęstsze jego objawy to złe samopoczucie, osłabienie, bezsenność, tachykardia i zawroty głowy[17]. Długotrwałe używanie może prowadzić do wystąpienia zjawiska tolerancji fizjologicznej. Zjawisko tolerancji zostało wykazane dla działania uspokajającego alprazolamu, lecz nie przeciwlękowego[18].

Interakcje[edytuj]

Dawkowanie[edytuj]

Jest dostępny w tabletkach po 0,25 mg, 0,5 mg, 1 mg lub 2 mg i 3 mg (tylko w postaci SR)[19]. Zakres najczęściej stosowanych dawek to od 0,75 mg do 4 mg (rzadko do 10 mg na dobę)[5]. Lek stosuje się w 3 dawkach na dobę, stopniowo je zwiększając[5].

Ze względu na niebezpieczeństwo uzależnienia lek nie powinien być stosowany dłużej niż przez 4 tygodnie[8].

Uwagi kliniczne[edytuj]

  • postać o przedłużonym działaniu: możliwe jest przyjmowanie 1–2 razy dziennie, tabletek nie należy dzielić ani żuć, bo powoduje to utratę ich właściwości
  • pacjenci starsi: należy rozpoczynać od mniejszych dawek i bardziej intensywnie kontrolować stan zdrowia pacjenta
  • dzieci i młodzież: lek jest stosowany w tej grupie pacjentów, ale słabo dla niej przebadany
  • lek należy ostrożnie stosować u pacjentów z niewydolnością wątroby czy nerek
  • ciąża: kategoria D według FDA (udowodnione ryzyko dla płodu, tym niemniej korzyści wynikające ze stosowania leku w tym stanie mogą przewyższać potencjalne straty)

Niektóre nazwy handlowe[edytuj]

Opakowanie, blister oraz tabletka Xanax 0,5 SR

Składnik leków o nazwach handlowych: Afobam, Alpragen, Alprazomerck, Alprox, Neurol, Neurol SR, Xanax, Xanax SR, Zomiren, Zomiren SR[19].

Alprazolam w kulturze[edytuj]

Alprazolam bywa często używany w celach pozamedycznych[11]. Uzależnienie od alprazolamu (Xanaxu) jest głównym tematem powieści Juliusza Strachoty Relaks amerykański[20].

Według Matthew Herpera z magazynu Forbes USA stały się „narodem Xanaxu”, lek ten bowiem jest najpopularniejszym lekiem psychiatrycznym w tym kraju[21].

Przypisy

  1. Alprazolam (CID: 2118) (ang.) w bazie PubChem, United States National Library of Medicine.
  2. a b Alprazolam (DB00404) – informacje o substancji aktywnej (ang.). DrugBank.
  3. a b c d Department of Chemistry, The University of Akron: Alprazolam (ang.). [dostęp 2012-02-09].
  4. John M. Grohol: Top 25 Psychiatric Medication Prescriptions for 2013 (ang.). Psych Central. [dostęp 2016-12-04].
  5. a b c d e f g h i Stephen M. Stahl: Podstawy psychofarmakologii. Gdańsk: Via Medica, 2008, s. 1–6. ISBN 978-83-60945-73-5.
  6. a b H.V. Pai, S.C. Upadhya, S.J. Chinta, S.N. Hegde i inni. Differential metabolism of alprazolam by liver and brain cytochrome (P4503A) to pharmacologically active metabolite. „Pharmacogenomics J”. 2 (4), s. 243–258, 2002. DOI: 10.1038/sj.tpj.6500115. PMID: 12196913. 
  7. a b Seńczuk i inni, Toksykologia współczesna, wyd. Wyd. 1 (dodr.), Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, 2012, s. 270, ISBN 9788320045062, OCLC 812704643.
  8. a b c d e Charakterystyka Produktu Leczniczego - Alprox.
  9. Zatwierdzony przez FDA opis Xanaxu.
  10. a b Jarema i inni, Psychiatria : podręcznik dla studentów medycyny, Warszawa: Wydawnictwo Lekarskie PZWL, [cop. 2011], ISBN 9788320041804, OCLC 751560685.
  11. a b Steven Moylan i inni, The role of alprazolam for the treatment of panic disorder in Australia, „Australian & New Zealand Journal of Psychiatry”, 46 (3), 2012, s. 212–224, DOI10.1177/0004867411432074 [dostęp 2017-09-13] (ang.).
  12. Tintinalli i inni, Tintinalli's emergency medicine : a comprehensive study guide, wyd. 7th ed, New York: McGraw-Hill, 2011, s. 1955, ISBN 9780071484800, OCLC 646388436.
  13. Substance Abuse and Mental Health Services Administration, National Estimates of Drug-Related Emergency Department Visits, 2006.
  14. Charakterystyka Produktu Leczniczego - Flumazenil Kabi.
  15. S. Juergens, Alprazolam and diazepam: addiction potential, „Journal of Substance Abuse Treatment”, 8 (1-2), 1991, s. 43–51, ISSN 0740-5472, PMID2051498 [dostęp 2017-09-11].
  16. Bogusław Habrat, Nadużywanie i uzależnienie od leków uspokajających i nasennych, Medycyna Praktyczna [dostęp 2017-09-11] (pol.).
  17. A.J. Fyer, M.R. Liebowitz, J.M. Gorman, R. Campeas i inni. Discontinuation of Alprazolam Treatment in Panic Patients. „American Journal of Psychiatry”. 144 (3), s. 303–308, 1987. DOI: 10.1176/ajp.144.3.303. PMID: 3826428. 
  18. Zomiren. Ulotka dla pacjenta: informacja dla użytkownika (pol.). krkapolska.pl. [dostęp 2015-10-01].
  19. a b BAZYL – farmaceutyczna baza danych. [dostęp 2010-02-28]. Wyszukiwana fraza: „Alprazolam” w polu „nazwy międzynarodowej”.
  20. Ula Paryż: Zen w świecie MacBooka (J. Strachota „Relaks amerykański”). Popmoderna. [dostęp 2015-10-29].
  21. forbes.com: America’s Most Popular Mind Medicines (ang.). 9 2010. [dostęp 2015-10-28].

Bibliografia[edytuj]

  • Małgorzata Rzewuska: Leczenie zaburzeń psychicznych. Wyd. 3. Warszawa: PZWL, 2006. ISBN 83-200-3354-3.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.