Przejdź do zawartości

Józef Chełmoński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Józef Chełmoński
Ilustracja
Józef Chełmoński, Autoportret, 1902
Imię i nazwisko

Józef Marian Chełmoński

Data i miejsce urodzenia

7 listopada 1849
Boczki

Data i miejsce śmierci

6 kwietnia 1914
Kuklówka Zarzeczna

Narodowość

polska

Dziedzina sztuki

malarstwo

Epoka

realizm

Ważne dzieła
Faksymile
Multimedia w Wikimedia Commons
Cytaty w Wikicytatach
Wiadomości w Wikinews

Józef Marian Chełmoński (ur. 7 listopada 1849 w Boczkach[a][1][2][3][4][5][6], zm. 6 kwietnia 1914 w Kuklówce Zarzecznej[3][7][8]) – polski malarz, reprezentant realizmu. Jeden z najwybitniejszych twórców malarstwa realistycznego w Polsce[9].

Dzieciństwo

[edytuj | edytuj kod]

Pochodził ze szlachty mazowieckiej. Ojciec malarza Józef Adam dzierżawił majątek Boczki[b]. Dziadek, również Józef, był osobistym sekretarzem Michała Hieronima Radziwiłła[10]. Józef Marian Chełmoński urodził się 7 listopada 1849 w folwarku w Boczkach, akt chrztu spisano w kościele kolegiackim w Łowiczu 27 kwietnia 1850 w obecności ojca Józefa Adama Chełmońskiego, właściciela folwarku Boczki, księdza Józefa Rojewskiego, wikarego kolegiaty w Łowiczu, i włościanina Stanisława Kurackiego. Chrzestnymi byli Antoni Chełmoński i Florentyna Łoskowska[11].

Matka artysty, Izabela z Łoskowskich Chełmońska, miała opinię osoby o dużej kulturze, rozmiłowanej w sztuce i literaturze. Wnuczka wspominała ją jako nieziemską istotę o słodyczy charakteru nie mającej granic. Ojciec malarza, właściciel folwarku Boczki i wójt gminny, był utalentowany muzycznie i malarsko: grał na skrzypcach oraz rysował szkice okolic Nieborowa i Teresina[11]. Dziadek Wincenty Łoskowski był oficerem w armii napoleońskiej i m.in. brał udział w oblężeniu Saragossy[12][13]. W Boczkach artysta mieszkał do czasu wyjazdu do Warszawy, potem wielokrotnie wracał w rodzinne strony[c].

Młodość

[edytuj | edytuj kod]

Uczył się w warszawskim gimnazjum; gdy miał około 16 lat zobaczył obraz Józefa Simmlera pt. Śmierć Barbary Radziwiłłówny, który zrobił na nim duże wrażenie[14] i według relacji Pii Górskiej zainspirował go do zostania malarzem[15]. O decyzji poświęcenia się sztuce informował rodziców w liście z 2 maja 1867 roku[16]. W latach 1867–1872 uczył się w warszawskiej Klasie Rysunkowej i w prywatnej pracowni Wojciecha Gersona[16]. Maksymilian Gierymski wystawił swój obraz pt. Powrót Pana Tadeusza na loterię i zebrane dzięki temu 350 rubli ofiarował Chełmońskiemu na pokrycie kosztów wyjazdu do Monachium[17]. W latach 1872–1875 Chełmoński studiował w Monachium (do Akademii Sztuk Pięknych – Naturklasse zgłosił się w styczniu 1872)[18], gdzie wzbudzał niemałą sensację swoim ubiorem – nosił czerwone rajtuzy konnicy rosyjskiej, granatową ułańską kurtkę oraz czapkę konduktorską Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej. Jego nauczycielami rysunku byli Hermann Anschütz[17] i Alexander Strähuber[19]. Współpracował jako ilustrator z paryskim „Le Monde illustré(inne języki)”. Zwiedzał Włochy, w latach 1872 oraz 1874–1875 odbył wycieczki na Podole i Ukrainę. Po powrocie artysty z Ukrainy[20], jesienią 1874 wynajął on warszawską pracownię w Hotelu Europejskim, którą dzielił wraz ze Stanisławem Witkiewiczem i Adamem Chmielowskim[21]. W 1875, dzięki dużej pomocy Cypriana Godebskiego udał się do Paryża[22], gdzie zyskał dużą popularność dzięki oryginalnej tematyce swoich obrazów[20].

Józef Chełmoński, 1887

Małżeństwo i dzieci

[edytuj | edytuj kod]

Wiosną 1878, podczas pobytu w Warszawie i przygotowań do Salonu Paryskiego, zaręczył się z Marią Szymanowską[23], swą daleką powinowatą (poprzez Łoskowskich i Ślewińskich)[11]. Ślub z Marią z Korwin-Szymanowskich odbył się 18 czerwca 1878 w kościele na Lesznie pw. Panny Marii; świadkami byli Stanisław Witkiewicz i Wojciech Szymanowski. Po ślubie para młoda wyjechała w podróż do Wiednia, Monachium, Wenecji i Paryża[11].

Pierwsza córka Jadwiga urodziła się w Paryżu w lipcu 1879, w 1881 druga córka Maria, 1883 – trzecia – Zofia, a pod koniec pobytu za granicą – syn Józef. W 1887 rodzina Chełmońskich wróciła do Polski i zamieszkała u państwa Umińskich przy ulicy Widok w Warszawie. Pierworodny syn Józef zmarł w tymże roku u rodziny Łoskowskich w Janowicach. W tym okresie zmarła też urodzona w 1888 córka Hanna, a w 1889 syn Tadeusz[11]. Małżeństwo Chełmońskich wychowało cztery córki: Marię, Zofię (po mężu Austowa[24]), Jadwigę i Wandę oraz dwóch synów: Tadeusza II i Józefa II[25].

Lata dojrzałe

[edytuj | edytuj kod]
Autoportret z okresu przed 1904, kolekcja Muzeum Narodowego w Krakowie
Chelmoński (z prawej) i ks. Pełka (z lewej) po 1900

Kłopoty rodzinne, nieporozumienia z żoną (m.in. stosowana wobec niej przemoc[26]) oraz śmierć młodszych dzieci, skłoniły Chełmońskiego do częstszych wyjazdów do swej pracowni pod Grodziskiem, Kuklówki. W 1889 malarz kupił tam drewniany dworek, w którym mieszkał aż do śmierci. Często przebywał także w dworze należącym do rodziny Górskich w pobliskiej Woli Pękoszewskiej, gdzie uczył malarstwa Pię Górską[27]. W 1890 roku zorganizowano pierwszą zbiorową wystawę jego dzieł w Zachęcie[28]. W 1911 roku zginął jego przyjaciel Wojciech Piechowski; po jego śmierci artysta zaczął chorować i zwiększył swoją izolację od otoczenia[29]. Pod koniec życia cierpiał na miażdżycę[30]. Dostał udaru w 1914 roku, po czym sparaliżowało mu rękę[31]. Pochowany został na cmentarzu w Żelechowie[30] (wówczas Ojrzanowie[31]).

Twórczość

[edytuj | edytuj kod]
 Z tym tematem związana jest kategoria: Obrazy Józefa Chełmońskiego.

Chełmoński namalował około 400 obrazów[32], około 100 obrazów zostało sprzedane do Stanów Zjednoczonych[33], co najmniej 108 dzieł artysty było zaginionych w 2014 roku[34]. W historii malarstwa polskiego zaliczano Chełmońskiego do „grupy malarzy monachijsko-warszawskich doby późnego pozytywizmu”. Jak to określił historyk sztuki prof. Tadeusz Dobrowolski – „Jego działalność artystyczna przypadła w połowie przynajmniej na okres późnego pozytywizmu, a uległa pewnemu przekształceniu w okresie neoromantyzmu i Młodej Polski. Z punktu widzenia życiowej wędrówki artysty, z którą szły w parze także przemiany w dziedzinie twórczości, można jego rozwój artystyczny podzielić na trzy fazy: fazę warszawsko-monachijską (1867–1875), paryską (1875–1887) i okres spędzony na Mazowszu (do 1914)”[35]. W początkowym okresie swej twórczości, przed wyjazdem do Monachium, artysta malował wiejskie sceny rodzajowe, zarówno wielopostaciowe, jak i kameralne, ukazujące konie i pejzaże ze sztafażem; namalował też zaledwie jeden pejzaż pozbawiony sztafażu. Do wszystkich tych motywów swej twórczości malarz będzie powracał w ciągu całego swego życia, nie wprowadzając już nowej tematyki. Do dzieł powstałych w tamtym okresie należą m.in. Wieczór, W południe, Żurawie[36].

Chełmoński – choć zaliczany do malarzy realistów[9] – kierował się w znacznej mierze inspiracjami literackimi polskiego romantyzmu – zwłaszcza zaś czerpanymi z twórczości Mickiewicza[37]. Wśród motywów literackich Mickiewicz zajmował u niego szczególne miejsce. Dowodem jest nie tylko jego malarstwo, ale również zachowana korespondencja i kolekcjonowane pamiątki. „W Kuklówce na honorowym miejscu, wśród obrazów i studiów, wisiał autograf poety [...] Wyszperałem – pisał Maciej Masłowski (1973), że dostał go w Paryżu od malarza Kwiatkowskiego...”[38].

Istotne znaczenie dla twórczości Chełmońskiego miało także współczesne jego dzieciństwu Powstanie styczniowe 1863 roku, kiedy artysta był „podrostkiem”. Twórczość Chełmońskiego nie była tu wyjątkiem, bowiem niemal wszystko, co nastąpiło w polskiej sztuce po „tej przełomowej dacie było w jakimś sensie jej konsekwencją”[39].

Równie istotne, a nawet większe, znaczenie dla wczesnego okresu, jak i dla późniejszych lat twórczości Chełmońskiego, miał jego kontakt z Ukrainą i tematyka ukraińska, która „złamała mu wszystkie akademickie przegrody, ukazała ruch, ekspresję, dynamikę...” Podobnie jak inni artyści tej epoki, na przykład Wyczółkowski, Stanisławski – Chełmoński odwiedzał Ukrainę i Podole wielokrotnie – mając tam na wsi bliskich krewnych i przyjaciół – i to już w okresie warszawskich studiów. Wspomniane inspiracje malarskie nawiązywały również do dawnych literackich wątków ukraińskich – jak choćby „Mazepa” Słowackiego, czy też powieść „Maria” Malczewskiego, a wreszcie – mityczna postać Wernyhory. Znajduje to wyraz w jego licznych pracach z tego okresu i z późniejszych lat, jak na przykład obrazy: Przed odjazdem gości na Ukrainie (1875) i Noc na Ukrainie (1877), Jarmark na konie w Bałcie (1879). W okresie studiów artysty w Akademii monachijskiej istotne znaczenie dla jego twórczości miało również środowisko przebywających tam polskich malarzy. „Kolonia polska nad Izarą była zawsze liczna, a w latach sześćdziesiątych-siedemdziesiątych, popowstaniowych, wyjątkowo liczna i wyjątkowo świetna. Z długiego katalogu nazwisk [...] dla Chełmońskiego szczególnie ważne były cztery nazwiska: Maksymilian Gierymski, Józef Brandt, Stanisław Witkiewicz, Adam Chmielowski...”[40][41].

Równolegle z oddziaływaniem otoczenia – niepowtarzalny, nieszablonowy, indywidualny charakter twórczości Chełmońskiego wyjaśnia jego osobowość – osobowość „dziwacznego człowieka”, jak go lapidarnie określił Jarosław Iwaszkiewicz (1966)[42][43]. Natomiast Helena Modrzejewska znacznie wcześniej (ok. 1910) w swych Wspomnieniach i wrażeniach zanotowała: „Sposób ubierania się Chełmońskiego, jego dziwaczny trochę niepowtarzalny sposób wyrażania się, jego opinie – tchnęły oryginalnością i bardzo mu było z nimi do twarzy. Miał on dar ujmowania w trzech słowach tego, na co kto inny musiałby zużyć długiej oracji, taką się odznaczał jasnością umysłu i chłonnym zmysłem obserwacyjnym...”[44].

Zwraca uwagę fakt, ze zarówno podczas pobytu artysty w Monachium, jak i w Paryżu powstały liczne jego prace nawiązujące tematyką do wątków polskich i ukraińskich. Czas spędzony w Monachium zaowocował bowiem płótnami realistycznymi ukazującymi sceny z życia polskich chłopów, widoki folwarków, żywiołowe sceny z końmi. Również w roku 1875, pomiędzy pobytem w Monachium i pobytem w Paryżu, powstały cenione przez krytyków niezwykle polskie, w swym charakterze, prace – Babie lato, Stróż nocny, Na folwarku i Odjazd gości zimą[45].

Jak stąd wynika, to głównie treści o wybitnie polskim, narodowym charakterze, lub, jak to określił Tadeusz Dobrowolski „piękna, na wskroś narodowa twórczość”[35][46][47] przyczyniały się do rosnącej stopniowo w kraju oceny malarstwa Chełmońskiego – wśród kolekcjonerów, koneserów i specjalistów – historyków sztuki. Wysokie oceny i popularność zdobywał w Polsce, jak wyżej wspomniano, nie bez trudności, oporów i rozczarowań. W Polsce[48] – ale nie za granicą – w Paryżu. Wspominał bowiem artysta malarz i krytyk, Henryk Piątkowski (1914): „To, co powiem, wyda się wielu może nieprawdopodobne. Chełmoński wziął Paryż w ciągu tych paru godzin, których potrzebowała publiczność stolicy świata na obejrzenie oficjalnego Salonu 1876 roku. Wieczorem nazwisko jego widniało w pierwszej linii wszystkich sprawozdań”[49].

Równie istotną stroną twórczości Chełmońskiego jest jej forma. W dyskusjach na jej temat pojawiała się przede wszystkim kwestia koloru i waloru w jego obrazach. Zwracano zwłaszcza uwagę na słabe odczucie i odtwarzanie barw. Podkreślano, że Chełmoński nie był wyrafinowanym kolorystą. „Można zaryzykować twierdzenie, że na ogół tam jest dobry, gdzie trzyma się monochromii, gdzie gra tylko na paru klawiszach, gdzie ucieka od koloru i pełnego światła słonecznego do waloru dnia pochmurnego albo do księżycowego kontrastu.”[50] Pisał bowiem Maciej Masłowski (1966) cytując Kazimierza Molendzińskiego: „Subtelny badacz Chełmońskiego, nieodżałowany Kazimierz Molendziński napisał: »Pójść śladami impresjonistów oznaczałoby dla Chełmońskiego unicestwienie samego siebie«[51]. W tej kapitalnej uwadze mieści się odpowiedź na pytanie o stosunek Chełmońskiego do współczesnych mu wielkich kolorystów francuskich, do ówczesnej »abstrakcji« kolorystycznej”[52]. Zauważano w jego obrazach raczej subtelnościd walorowe, umieszczając go niekiedy wśród przebywających w Monachium polskich „nokturnologów” – specjalistów od nokturnów[53]. Co więcej, wyżej wymienionych braków i słabości swego malarstwa był świadomy sam artysta dając im wyraz w rozmowach i korespondencji ze swymi kolegami. Pisał bowiem w liście do Stanisława Witkiewicza z 10 sierpnia 1909 następująco: „W niektórych studiach (chciałbym Ci je pokazać) szukałem słońca tego mocnego na Podolu i Ukrainie; pragnąłbym wynaleźć jaki sposób wyrażenia tych zamiarów, alem go jeszcze nie znalazł”[54]. Często porzucając ciemną tonację na rzecz bardziej beztroskich obrazów o jasnej kolorystyce, np. w 1875 roku namalował obraz zatytułowany Jesień, ukazujący XIX-wieczne polskie, wiejskie obejście pewnego typowo jesiennego dnia[55].

Jak wyżej wspomniano, po przeniesieniu się do Paryża artysta zdobył niezwykłą popularność i powodzenie rynkowe. Szczególnym zainteresowaniem cieszyły się jego obrazy koni, dynamiczne ukraińskie Czwórki i Trójki, których stworzył kilka wersji. Dla paryskich klientów, zafascynowanych egzotycznymi dla nich scenami, prezentował wielokrotnie te same tematy – końskie targi, karczmy, napady wilków, krajobrazy i polowania inspirowane wspomnieniami Mazowsza oraz Ukrainy. Zapewniło mu to duży sukces finansowy, a jednocześnie uznanie krytyków w kraju[56][57.1].

Po powrocie do Polski i zamieszkaniu w Kuklówce (1889), w jego malarstwie zaszły zmiany, chociaż nowy rozdział w jego twórczości datuje się już na rok 1886, gdy namalował Dropie: dynamiczne kompozycje ustąpiły miejsca wyciszonym, bardziej statycznym krajobrazom, często pozbawionym sztafażu, czasami wzbogaconym sylwetkami zwierząt lub ptaków. Powstały wtedy m.in.: Kuropatwy, Bociany, Pogoda. Jastrząb i Dniestr w nocy[57.2][58][45].

Skrócone kalendarium życia i twórczości[4][3][59]

[edytuj | edytuj kod]
Rok Data Miejsce Opis
1849 7 listopada Boczki pod Łowiczem Narodziny
1865 Łowicz - Warszawa Ukończenie powiatowej szkoły łowickiej i przeniesienie się na dwuletni okres do gimnazjum w Warszawie[60]
1867–1871 Warszawa Studia w Warszawskiej Klasie Rysunkowej i w prywatnej pracowni Wojciecha Gersona[61]
Od 1869 Warszawa Ekspozycje obrazów w TZSP. Twórczość pod silnym wpływem Gersona[62]
1870 kwiecień Seroki śmierć Józefa Adama Chełmońskiego - ojca artysty[63]
1871–1874 Monachium Pobyt związany ze studiami malarskimi, intensywne kontakty ze środowiskiem działających w Monachium malarzy polskich. Definitywne porzucenie szkolarstwa i akademizmu i odnalezienie własnej indywidualnej formuły twórczości[64]
Od 1871 Kraków Ekspozycje obrazów w TPSP
1872 od 23 stycznia - kilka miesięcy Monachium Kilkumiesięczne studia w Akademii Sztuk Pięknych w Monachium u profesorów Hermanna Anschütza(inne języki) i Alexandra Strähubera(inne języki)[65]
Lata 1872, 1874, 1883, 1888, 1898, 1908. Ukraina, Litwa, Podole, Polesie Podróże. W wymienionych latach malarz odwiedzał Ukrainę, Litwę, Podole i Polesie
Lata1874–1875 Warszawa - pracownia w Hotelu Europejskim przy Krakowskim Przedmieściu Aktywny udział artysty w działalności powstałego w pracowni w Hotelu Europejskim, dynamicznego, nowatorskiego i wysoko ocenianego ośrodka polskiej sztuki nowoczesnej, do którego należeli: Adam Chmielowski, Chełmoński, Stanisław Witkiewicz, Antoni Piotrowski, Jan Owidzki i inni, a osobą wspierającą była Helena Modrzejewska. Powstały tam między innymi obrazy: Babie lato, Wieczór letni, Na folwarku, Jesień[66]
1875 Paryż Wyjazd, a następnie pobyt związany z twórczością malarską, dzięki pomocy artysty rzeźbiarza Cypriana Godebskiego (mieszkanie w jego domu w Neuilly). Początki niedocenianego wówczas we Francji impresjonizmu, (nader niskie ceny głównych jego przedstawicieli na aukcjach publicznych - od 100 do kilkuset franków)[66]
1876–1878 Paryż Zapoznanie się Chełmońskiego z twórczością francuskich impresjonistów na ich II wystawie w kwietniu 1876. Wysokie oceny wystawianych na oficjalnym salonie artystycznym obrazów artysty: Sprawa u wójta (Przed wójtem) i Odwilż (Roztopy). Wielki sukces malarza w prasie i na paryskim rynku sztuki (salon, marszandzi Goupil, Stewart). Uporczywa, dyskredytująca krytyka w prasie krajowej ("skorupa wstrętnego realizmu" w Tygodniku Ilustrowanym, 1877). Ponure, pełne goryczy uwagi artysty w jego korespondencji, wzmianki o jego chorobie i tęsknocie za krajem ("[...]nigdzie u swoich nie znajdując kochania, chciałbym oddawać się chwilom zapomnienia"[...]). Równoczesna, radykalna zmiana stopy życiowej malarza (rozrzutny luksus). Rozważania o założeniu rodziny i małżeństwie[67]
Lata 1875–1884 Paryż Obfita, głównie pamięciowa produkcja malarska z tendencją do spadku wartości artystycznych. Powtarzanie wcześniejszych motywów (Wyrzuty Witkiewicza na ten temat w listach). Pomyślna dla Chełmońskiego zmiana sytuacji w Warszawie - objęcie redakcji pisma Wędrowiec przez Gruszeckiego[68][69]
1878 Paryż Umowa z marszandem A.Goupilem o prawo pierwokupu obrazów Chełmońskiego, których znaczna część znalazła się następnie w Anglii i w Ameryce
1878 Wiedeń, Wenecja Podróże
1878 18 czerwca Warszawa, ul. Leszno, kościół P. Marii Ślub z Marią z Szymanowskich[70]
1880–1906 Warszawa Ekspozycje obrazów w Salonie Krywulta (1881) koniec dobrej koniunktury dla artystów pracujących na eksport - podwyżka cła na import dzieł sztuki w Stanach Zjednoczonych (lipiec 1883[71]). Rozrzutna gospodarka artysty jego zasobami finansowymi[72]
1881 Paryż Ekspozycja na oficjalnym salonie artystycznym obrazu Czwórka
1882 Paryż Ekspozycja na salonie artystycznym obrazów Przed karczmą, Postój Kozaków ("mention honorable")
1882, 1883 Polska Podróże z Francji do Polski
1884–1892 Paryż Współpraca z Le Monde illustré(inne języki) (grafika, rysunki)
1887 Polska Powrót do Polski na stałe
1889 Paryż Grand Prix na Wystawie Powszechnej
1889 Polska - Kuklówka koło Grodziska Mazowieckiego Osiedlenie się na stałe w Kuklówce koło Grodziska
1891 Berlin Ehrendiplom za obraz Kuropatwy
1893 Chicago Ekspozycja obrazów
1894 San Francisco, Lwów Złoty Medal w San Francisco,

Dyplom honorowy na Wystawie Powszechnej we Lwowie

1896, 1897, 1907 Polska Nagroda Akademii Umiejętności z Fundacji P. Barczewskiego
1897 Polska Honorowa prezesura Towarzystwa Artystów Polskich Sztuka
1898 Wiedeń Ekspozycja obrazów
1904 Dusseldorf Ekspozycja obrazów
1904 Kraków Honorowe członkostwo TPSP
1907 Warszawa Honorowe członkostwo TZSP
1890–1907 Warszawa, Kraków, Lwów, Łowicz Wystawy zbiorowe obrazów
1913 Warszawa Nagroda jubileuszowa TZSP za całokształt działalności artystycznej
1914 6 kwietnia Kuklówka koło Grodziska Mazow. Śmierć

Wybrane dzieła

[edytuj | edytuj kod]
Wieczór letni
Jesień (1875)

Upamiętnienia

[edytuj | edytuj kod]
Kamień nagrobny (głaz narzutowy) na grobie Józefa Chełmońskiego i ks. Fr. Pełki, na cmentarzu w Żelechowie, 9 maja 2006
  • Oddział PTTK w Żyrardowie przyznaje regionalną odznakę krajoznawczą „Przyjaciel Ziemi Chełmońskiego”;
  • Srebrna moneta z serii Polscy malarze XIX/XX w. – Józef Chełmoński o nominale 20 zł wprowadzona do obiegu 7 listopada 2014 roku przez Narodowy Bank Polski[73];
  • Pociąg InterCity „Józef Chełmoński” relacji Kraków -Świnoujście i przeciwnej[74];
  • Jest patronem wielu ulic, szkół itp. w Polsce;
  • Książka „Józef Chełmoński. Wspomnienie”, autorstwa Antoniego Piotrowskiego;
  • W Grodzisku Mazowieckim przy ul. 11 Listopada, na początku deptaka, znajduje się pomnik Józefa Chełmońskiego autorstwa Mariana Koniecznego (całopostaciowa figura malarza z pędzlem i paletą w dłoniach)[75]. Odsłonięto go 10 września 2006 roku[76];
  • W Grodzisku Mazowieckim istnieje uliczna galeria obrazów Józefa Chełmońskiego. Kopie jego powiększonych obrazów widnieją na fasadach domów w pobliżu pomnika. Są to: „Bociany”, „Kurka wodna”, „Babie lato”, „Droga w lesie”, „Orka”, „Jarmark (przeprawa)”, „Powitanie słońca. Żurawie”, „Królestwo ptaków”, „Wieczór na Polesiu”, „Przed karczmą” i „Dymy”[75][77];
  • W Grodzisku Mazowieckim na ścianie kamienicy przy ul. Spółdzielczej, w 2022 roku powstał mural nawiązujący do obrazu Chełmońskiego „Bociany”. Zamiast bocianów po niebie latają drony sterowane przez ojca, w tle znajdują się współczesne domy i samochody, a zamiast wołów widać rowery i wiatraki. Autorem murala jest Cukin Koszalin[78];
  • W Pałacu w Radziejowicach znajduje się wystawa dzieł artysty. W parku umieszczono popiersie Chełmońskiego[77];
  • W Kuklówce Zarzecznej, przed dworkiem umieszczono kamień z płytą upamiętniającą Józefa Chełmońskiego[79];
  • W Jaktorowie na skrzyżowaniu ulic Norweskiej i Chełmońskiego znajduje się kamień z tablicą poświęconą Józefowi Chełmońskiemu, w miejscu, gdzie w 1969 roku Szkoła Podstawowa w Jaktorowie otrzymała swój sztandar i imię wybitnego malarza[80].
  • W 1989 roku powstał półgodzinny film dokumentalny „Barbarzyńca z paletą. Józef Chełmoński”[81].
  • Od września 2024 do lutego 2025 w Muzeum Narodowym w Warszawie odbyła się wystawa twórczości Józefa Chełmońskiego[82].

Nagrody i odznaczenia[3]

[edytuj | edytuj kod]

Zbiory w muzeach

[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Według historyka sztuki Macieja Masłowskiego, data urodzin artysty bywała przez jego biografów podawana błędnie. Jego zdaniem pierwszym badaczem, który ją ustalił docierając do dokumentu metrykalnego był Jan Wegner w 1932
  2. ↑ Wcześniej rodzina Chełmońskich związana była z dworem Radziwiłłów w Nieborowie.
  3. ↑ W tutejszym parku ustawiony jest pamiątkowy głaz upamiętniający fakt urodzenia się malarza, zaś sama miejscowość nazywana jest potocznie Boczkami Chełmońskimi.

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 10.
  2. ↑ Skan aktu urodzenia Józefa Chełmońskiego, nr. 114/1850 Łowicz Kolegiata.
  3. ↑ a b c d Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających - malarze, rzeźbiarze, graficy, tom I, Wrocław - Warszawa - Kraków - Gdańsk, 1971, Ossolineum, s.314-315
  4. ↑ a b Dobrowolski 1960 ↓, s. 153 i nast..
  5. ↑ Jan Wegner, Akt urodzenia Józefa Chełmońskiego, Życie Łowickie 1932, nr 29
  6. ↑ Jan Wegner, Do charakterystyki Chełmońskiego, w: Józefowi Chełmońskiemu w hołdzie ziemia łowicka [b.m.], kwiecień 1934
  7. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 367.
  8. ↑ Z.J.N., Po zgonie Chełmońskiego, Kurier Warszawski, 1914, nr 98
  9. ↑ a b Chełmoński Józef, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2019-08-06].
  10. ↑ Opracowanie genealogiczne P.Szczepanowski. jozefchelmonski.com.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-04-19)].
  11. ↑ a b c d e Maciej Masłowski: Malarski żywot Józefa Chełmońskiego. Wyd. 1. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1965, s. 10.
  12. ↑ Rafał Klepczarek: Historyk Figaszewski ustalił, kim był Wincenty Łoskowski. 2010-02-26. [dostęp 2024-11-02].
  13. ↑ Życiorys Wincentego Łoskowskiego. Łowiczanin.
  14. ↑ Gowin 2006 ↓, s. 7.
  15. ↑ Gowin 2006 ↓, s. 9.
  16. ↑ a b Gowin 2006 ↓, s. 11.
  17. ↑ a b Gowin 2006 ↓, s. 29.
  18. ↑ I. Królewska Akademia Sztuk Pięknych..., [w:] H. Stępień, M. Liczbińska, Artyści polscy w środowisku monachijskim w latach 1828–1914 (materiały źródłowe), wyd. II, Kraków: Agencja Wydawniczo-Reklamowa Chors, 1994, s. 10, ISBN 83-903086-1-4.
  19. ↑ Sprzedaż konia scena rodzajowa [online], wmuzeach.pl [dostęp 2025-07-11].
  20. ↑ a b Chełmoński w Warszawie. Wielka wystawa prac artysty w Muzeum Narodowym - Dla Kultury [online], 26 września 2024 [dostęp 2024-10-02] (pol.).
  21. ↑ Gołąb, 2011, s. 533–534.
  22. ↑ Ryszkiewicz A., 1975: Godebski Cyprian. W: Maurin-Białostocka J. i in.: Słownik artystów polskich i obcych w Polsce działających, tom II. Zakład Narodowy im. Ossolińskich. Polska Akademia Nauk, Instytut Sztuki, strona 381
  23. ↑ Przyczynił się do tego kolega artysty Stanisław Masłowski. Jego syn, historyk sztuki, Maciej Masłowski opublikował w swym opracowaniu o ojcu pt.: Stanisław Masłowski – Materiały do życiorysu i twórczości (Wrocław 1958, wyd. „Ossolineum”, w serii Źródła do dziejów sztuki polskiej, t. VII, s. 42) następujące zdanie: [...] "Ojciec mój mimowolnie przyczynił się do jego niefortunnego małżeństwa wprowadzając go do domu Szymanowskich, gdzie wówczas bywał często" [...]
  24. ↑ Wieczór twórczości Chełmońskiego. „Nowiny Rzeszowskie”, s. 1, nr 39 z 15 lutego 1955. 
  25. ↑ Maria z Szymanowskich małżonka malarza Jozefa Chełmońskiego.
  26. ↑ Joanna Sosnowska, Poza kanonem. Sztuka polskich artystek 1880-1939, Warszawa 2003, s. 67–68.
  27. ↑ Górscy Herbu Boża Wola. Poznań: Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, 2001.
  28. ↑ Gowin 2006 ↓, s. 81.
  29. ↑ Gowin 2006 ↓, s. 85.
  30. ↑ a b Antoni Adam Piotrowski, Józef Chełmoński. Wspomnienie, Kraków 1925, s. 26, Cytat: Choroba robiła postępy. Skleroza coraz bardziej drążyła organizm. Wreszcie 6 kwietnia 1914, na 4 miesiące przed wojną światową, zamknął na zawsze powieki wielki artysta..
  31. ↑ a b Gowin 2006 ↓, s. 88.
  32. ↑ Kiedy Chełmoński stawał przed sztalugą, od razu wiedział, co chce malować, i bardzo rzadko nanosił poprawki [online], magazynterazpolska.pl [dostęp 2025-04-30].
  33. ↑ Stanisław Jordanowski, Vademecum malarstwa polskiego w USA, Wrocław: Tow. Przyjacół Ossolineum, 1996, s. 47, ISBN 978-83-7095-016-3 (pol.).
  34. ↑ Tadeusz Matuszczak „Chełmoński poszukiwanyˮ - Pałac Radziejowice, „Pałac Radziejowice”, 20 września 2022 [dostęp 2025-06-03] [zarchiwizowane z adresu 2025-03-26].
  35. ↑ a b Dobrowolski 1960 ↓, s. 154.
  36. ↑ Joanna M. Sosnowska, Malarz: Józef Chełmoński, Warszawa: Instytut Sztuki PAN, 2021, s. 34–35, ISBN 978-83-66519-39-8.
  37. ↑ Pia Górska: Paleta i pióro, Kraków, 1956, s. 115-117.
  38. ↑ Masłowski 1973 ↓, s. 74-75.
  39. ↑ Masłowski 1973 ↓, s. 45 i nast.
  40. ↑ Masłowski 1973 ↓, s. 65-68.
  41. ↑ Masłowski 1973 ↓, s. 83.
  42. ↑ Jarosław Iwaszkiewicz: Sąsiad z Kuklówki, Rozmowy o książkach, Warszawa 1968, wyd. „Iskry”, s. 331–334
  43. ↑ Jarosław Iwaszkiewicz Sąsiad z Kuklówki, seria „Rozmowy o książkach”, „Życie Warszawy”, 1966, nr 44, z 20–21 lutego, s. 4.
  44. ↑ Helena Modrzejewska: Wspomnienia i wrażenia. tłum. Marian Promiński. Kraków: 1957, s. 239 i nast..
  45. ↑ a b Waldemar Łysiak: Malarstwo biało-czerwone. T. 2. Nobilis, 2013, s. 179–180, seria: MBC. ISBN 978-83-60297-57-5.
  46. ↑ Cękalska-Zborowska 1969 ↓, s. 167 i nast..
  47. ↑ Janusz Kębłowski: Dzieje sztuki polskiej – panorama zjawisk od zarania do współczesności. Warszawa: „Arkady”, 1987, s. 196–197.
  48. ↑ Cyprian Godebski w swych „Listach o sztuce”, XXIII, Gazeta Polska, 1876, nr 108, pisał: „Przypominam sobie przeczytaną w zimie w jakimś piśmie warszawskim krytykę dzieł pana Chełmońskiego, w której to krytyce autor, którego nazwisko zapomnieć pragnę, nazywa artystę panem fa presto. Przypominam sobie oburzenie moje na tak nieprzyzwoity i niewłaściwy przydomek, atoli dziś uznać muszę słuszność poniekąd owego przydomka, z tą tylko poprawką, że zastosuję go do powodzenia, które p.Ch. presto oczywiście zdobyć sobie umiał. [...] Nazajutrz po otwarciu salonu dwaj powszechnie znani miłośnicy-znawcy, panowie Stewart i Goupil, ubiegali się o pierwszeństwo w nabyciu dzieł naszego artysty. [...] Pan Goupil [...] pocieszył się nabyciem obrazu, nad którym obecnie Chełmoński pracuje Noc księżycowa, za 6000 franków, nadto wyraził gotowość nabycia wszystkich obrazów, ile ich zechce dostarczyć p.Chełmoński, po tejże samej cenie...”
  49. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 228.
  50. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 195.
  51. ↑ K.Molendziński: Ze studiów nad twórczością Józefa Chełmońskiego. Trzy nieznane szkicowniki, Nike, 1937, R.I, s. 85 – cyt. za: Maciej Masłowski, Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, wyd. 3, op.cit., s. 279.
  52. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 279.
  53. ↑ Aleksandra Krypczyk: W objęciach nocy. Nokturn w twórczości polskich monachijczyków w drugiej połowie XIX wieku, [w:] Ateny nad Izarą – malarstwo monachijskie, pod red. Elizy Ptaszyńskiej, Suwałki 2012, wyd. Muzeum Okręgowe w Suwałkach ISBN 978-83-61494-56-0, s. 186.
  54. ↑ List do Stanisława Witkiewicza z 10 sierpnia 1909, rękopis w zbiorach Muzeum Tatrzańskiego w Zakopanem – cyt za: Maciej Masłowski, Malarski żywot Józefa Chełmońskiego, wyd. 3, op.cit., s. 363.
  55. ↑ Obraz tak zatytułowany o wymiarach 75 × 159 cm wystąpił w 2017 roku na aukcji „AgraArt” (26 marca 2017, nr kat. 36, sprzedany za 1 530 000 zł) – zob.https://galeria.agraart.pl/autor/43/jozef-chelmonski (dostęp: pon, 2 maja 2022, 22:49:43); natomiast Maciej Masłowski w swej pracy Józef Chełmoński wydanej w 1973 nakładem Wydawnictw Artystycznych i Filmowych („Auriga”) w katalogu na s.190 (poz.76) wymienił obraz pod tym tytułem, podając jego wymiary „ok. 80x180” i określając go jako „zaginiony”.
  56. ↑ Waldemar Łysiak: Malarstwo biało-czerwone. T. 1. Nobilis, 2012, s. 98–100, seria: MBC. ISBN 978-83-60297-57-5.
  57. ↑ Stefania Kozakowska-Krzysztofowicz, Franciszek Stolot: Historia malarstwa polskiego. Kraków: Ryszard Kluszczyński, 2000, s. 222–224. ISBN 83-88080-44-X.
    1. ↑ S. 222–224.
    2. ↑ S. 223–224.
  58. ↑ Jerzy Malinowski: Sztuka polska. Sztuka XIX wieku. Warszawa: Arkady, 2021, s. 285–287. ISBN 978-83-213-4836-0.
  59. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. wiele różnych.
  60. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 45.
  61. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 54.
  62. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 105-120.
  63. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 103.
  64. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 121-173.
  65. ↑ Beata Małgorzata Wolska, Sprzedaż konia, scena rodzajowa [online], wmuzeach.pl [dostęp 2025-06-11].
  66. ↑ a b Masłowski 2014 ↓, s. 224.
  67. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 226-234.
  68. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 273.
  69. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 277.
  70. ↑ Dane dotyczące ślubu Chełmońskiego podano zgodnie z relacją córki artysty Wandy, która oparła się na wspomnieniach jego żony Marii z Szymanowskich Chełmońskiej - za: Masłowski 2014, s. 243
  71. ↑ Józef Chełmoński 1849-1914, Katalog wystawy, 25 kwietnia 2025 [dostęp 2025-04-25] (pol.).
  72. ↑ Masłowski 2014 ↓, s. 265-268.
  73. ↑ Polscy malarze XIX/XX w. – Józef Chełmoński. NBP. [dostęp 2015-02-09]. (pol.).
  74. ↑ PKP Intercity pokazało w Opolu zmodernizowane wagony. Nowa Trybuna Opolska, 2015-07-24. [dostęp 2015-11-10]. (pol.).
  75. ↑ a b Grodzisk Mazowiecki. Miejski krajobraz maluje Chełmoński. wiadomosci.wp.pl. [dostęp 2025-06-10].
  76. ↑ Chełmoński. mariankonieczny.pl. [dostęp 2025-06-10].
  77. ↑ a b Wycieczka mazowieckimi śladami J.Chełmońskiego. utwlowicz.pl. [dostęp 2025-06-10].
  78. ↑ Mural inspirowany obrazem Józefa Chełmońskiego ozdobił grodziską kamienicę. grodzisknews.pl. [dostęp 2025-06-10].
  79. ↑ Kuklówka – ostatnie lata Chełmońskiego. proszewycieczki.wordpress.com. [dostęp 2025-06-10].
  80. ↑ Kamień Józefa Chełmońskiego. jaktorow.zhp.pl. [dostęp 2025-06-10].
  81. ↑ Barbarzyńca z paletą. Józef Chełmoński w bazie Filmweb
  82. ↑ Józef Chełmoński. mnw.art.pl, 2024. [dostęp 2025-10-06]. [zarchiwizowane z tego adresu].
  83. ↑ Gowin 2006 ↓, s. 82.
  84. ↑ Archiwum Cyfrowe MNW, Chełmoński. Muzeum Narodowe w Warszawie. [dostęp 2015-11-10]. (pol.).
  85. ↑ Józef Chełmoński [online], zasoby.msl.org.pl [dostęp 2022-02-06] (pol.).

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Józef_Chełmoński&oldid=79489141”