Jazydyzm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Jazydyzm
Klasyfikacja systematyczna wyznania
Monoteizm
Prądy teologiczne deizm

Jazydyzm, jezydyzm, (kurd. Êzidîtî lub Êzidî, od pers. yazdan – bóg[1]) – religia synkretyczna, utworzona w XII wieku przez szejcha Adiego, wyznawana głównie przez Kurdów, mieszkających na pograniczu Iraku (okolice Mosulu są ich największym skupiskiem), Iranu, Turcji, Syrii, Armenii, Gruzji oraz na emigracji (gł. Niemcy). Według części religioznawców religia ta wywodzi się z nałożenia się powierzchownego szyizmu na zaratusztrianizm. Jazydyzm łączy elementy islamu, chrześcijaństwa nestoriańskiego[1], pierwotnych wierzeń indoirańskich, kurdyjskich oraz judaistycznych.

Założenia jazydyzmu[edytuj]

Grobowiec szejcha Adiego w Lalisz

Nazwa jazydyzmu pochodzi prawdopodbnie od perskiego słowa „ized”, które oznacza anioła lub bóstwo. Nazwa „jazyd” oznacza „czciciela boga”. Jazydzi nazywają siebie także Daasin (l. m. Dawaaseen) od nestoriańskiej diecezji, jako że wielu z nich wyznawało w przeszłości nestorianim„ized”. Jazydzi wierzą w boga, nazywanego także Shaytan[2], Xweda, Izad, Yazdan lub Khoda, który wykazuje podobieństwo do zaratusztrianistycznego Ormuzda[3]. Wg tych wierzeń Bóg stworzył świat, ale jego dalsze losy powierzył siedmiu aniołom[4]. Anioły miały za zadanie dokończyć tworzenie świata, jednak popełnione przez nie błędy skutkowały powstaniem zła[3]. Anioł Melek Taus („Anioł–Paw”) zbuntował się przeciw woli boga, ponieważ nie chciał pokłonić się przed człowiekiem i służyć mu[5]. Za swe czyny został strącony do piekła, ale żałował za swoje grzechy i swymi łzami ugasił ogień piekielny, w wyniku czego piekło przestało istnieć[4]. Bóg wybaczył mu winy i powierzył władzę nad światem, w związku z czym wyznawcy jazydyzmu modlą się do niego, a nie do boga. Uważają, że bóg nie interesuje się światem ani nie zajmuje się nim osobiście[1], jest także zbyt doskonały, by ludzie mogli modlić się bezpośrednio do niego[2]. Bóg potrzebuje jednak pomocy ludzi w walce ze złem, po zakończeniu której los świata zostanie ostatecznie ukształtowany. Z tego powodu jazydzi dążą do doskonałości, wyrzekając się m.in. przemocy[3].

Świątynia w Lalisz jest co roku wynajmowana innej rodzinie, która odpowiada przez ten czas za jej utrzymanie w dobrym stanie, a w zamian wszelkie nadwyżki od datków pielgrzymów stają się jej zyskiem[6].

Jazydzi wierzą, że wywodzą się od najstarszego potomka Adama, a cała reszta ludzkości od jego młodszych potomków. Z tego powodu jazydzi uważają, że są narodem wybranym przez boga[4]. Wyznawcy jazydyzmu praktykują modlitwę pięć razy dziennie[2] z twarzą skierowaną w stronę słońca, oddawanie czci świętym drzewom, składanie byków w ofierze, obrzezanie, chrzest[4], wypowiadanie szahady do ucha niemowlętom[potrzebny przypis], wędrówkę duszy (reinkarnację) do kolejnych cielesnych postaci oraz w to, że dzięki ciągłemu odradzaniu możliwe jest stopniowe oczyszczanie, przez co piekło jest zbędne[2]. Wiernym zakazane jest jedzenie niektórych potraw (sałaty, dyni, mięsa gazeli) i noszenie ubrań w kolorze granatowym, a kobietom dodatkowo ścinanie włosów[4]. Zakaz jedzenia sałaty wynika prawdopodobnie z podobieństwa jej nazwy do imienia jednego z aniołów[6]. Uznają Abrahama i Mahometa za proroków, natomiast Jezusa za anioła pod postacią człowieka[7]. 15-20 września odbywają coroczną pielgrzymkę do grobowca szejcha Adiego w Lalisz, gdzie odbywają rytualne ablucje w rzece. Czcią otaczają Biblię i Koran[2], a także planety, w tym Ziemię, którą szanują do tego stopnia, że surowo zakazują plucia, aby jej nie zbezcześcić.

System kastowy[edytuj]

Społeczeństwo jazydzkie dzieli się na 3 kasty:

  • Szejchów
  • Pirsów (kapłanów)[2]
  • Mridów

System kastowy nie pokrywa się w jazydyźmie z podziałem ról społeczno-ekonomicznych, z przynależności do określonej kasty wynika obowiązek odprawiania odmiennych rytuałów religijnych[4].

Każda rodzina jest przypisana do określonej kasty. Wszystkie rodziny Mrid mają przypisane również po jednej rodzinie z kasty Szejchów oraz Pirsów. Każda rodzina Pirs ma przypisaną odpowiednio rodzinę Szejch oraz kilka rodzin Mrid. Każda z kast dzieli się na podkasty.

Jazydzi mogą żenić się / wychodzić za mąż tylko za członków własnej kasty, ponadto zakazane jest zawieranie małżeństw w kwietniu[4]. Karą za złamanie tej zasady jest wykluczenie ze społeczności, zdarza się także zabicie apostaty[6].

Liczebność[edytuj]

Jazydzi w Górach Sindżar, na pograniczu współczesnego Iraku i Syrii (ok. 1920)

Jazydzi, podobnie jak alawici, niechętnie mówią o swoich wierzeniach i wciąż wiadomo o nich niewiele. Obecnie na świecie żyje ponad 150 tys. wyznawców[potrzebny przypis], a według własnych danych ponad trzy miliony, z czego 2 400 000 w Iraku, Iranie, Syrii i na Zakaukaziu, a ponad milion na emigracji[3]. W Niemczech żyje 100 000 jazydów, największa wspólnota znajduje się w Celle[8]. Rozbieżność może wynikać ze stosowania przez wiernych szyickiej zasady takijja, która pozwala ukrywać wiarę w czasie prześladowań.

Jazydzi zwykle uważają się za naród odrębny od Kurdów. W byłych republikach sowieckich (np. w Gruzji czy w Armenii)[9] jazydyzm funkcjonuje w oderwaniu od aspektu religijnego i pełni funkcję wyróżnika mniejszości narodowej. W takim przypadku jazydami są osoby, które są równocześnie muzułmanami czy chrześcijanami obrządku wschodniego. Jazydowie posługują się tam językami wywodzącymi się z dialektów północno-kurdyjskich.

Krytyka i prześladowania[edytuj]

Wrogowie jazydyzmu uważają czczonego przez jazydów Malak-Tausa za diabła, ponieważ jedno z jego imion (Shaytan) jest podobne do arabskiego słowa „szaitan”, oznaczającego diabła[10][2]. Grobowce jazydzkich przywódców często nazywane są przez muzułmanów Beit Shaytan, czyli „Dom Szatana”[6]. Religioznawcy i jazydyści twierdzą jednak, że kult Malak-Tausa nie posiada cech kultu diabła, rozumianego na sposób judeo-chrześcijańsko-islamski.

Według wyliczeń samych wyznawców jazydyzmu, społeczność była wielokrotnie prześladowana, a dotknęły ją do 2013 roku 72 masakry[4].

 Osobny artykuł: Zamach w Al-Kahtanijji (2007).

15 sierpnia 2007 w irackiej miejscowości Al-Kahtanijja, zamieszkanej przez wyznawców jazydyzmu, miały miejsce cztery samobójcze ataki terrorystyczne. Zginęło niemal 800 mieszkańców, a ponad 1500 zostało rannych. Był to najbardziej krwawy zamach terrorystyczny podczas interwencji państw zachodnich w Iraku, a także zamach z największą liczbą ofiar po atakach z 11 września 2001 na World Trade Center[11].

Po zajęciu Sindżaru 3 sierpnia 2014 roku sunniccy ekstremiści z Państwa Islamskiego zamordowali ponad 500 jazydów poprzez ścięcie, spalenie lub rozstrzelenie[12] i pod groźbą śmierci zażądali od pozostałych jazydów przejścia na islam. W efekcie ludność jazydzka uciekła w góry. Po kilku dniach lotnictwo USA zrzuciło w górach zasobniki z pomocą humanitarną, a 10 sierpnia siły kurdyjskie utworzyły pod osłoną zachodniego lotnictwa korytarz, którym 20 000 uchodźców przeprowadzono na kurdyjskie tereny w Syrii i Iraku[4].

Polskie przekłady świętych ksiąg jazydów[edytuj]

Jazydyzm w literaturze[edytuj]

  • Wątek jazydów pojawia się w książce Marka Krajewskiego Śmierć w Breslau.
  • Jazydzi występują w powieściach Przez pustynię i Przez dziki Kurdystan Karola Maya.
  • Jazydzi są przedstawieni jako „wyznawcy kultu Szatana” w opowiadaniu Howarda Phillipsa Lovecrafta Koszmar w Red Hook.
  • O jezydach wspomina Gurdżijew w książce Spotkania z niezwykłymi ludźmi.
  • Wątek jazydów pojawia się w powieści Pauliny Simons Ogród letni.
  • W Biblii Szatana Antona Szandora LaVeya są przedstawieni jako sekta wyznawców Diabła, którzy przed śmiercią przyjmują Ostatnie namaszczenie, aby Bóg wybaczył im życie w grzechu.
  • W opowiadaniu Ślad oliwy na piasku Andrzeja Pilipiuka występuje wątek Jazydów, a elementy religii jazydzkiej ściśle się łączą z głównym wątkiem fabuły.
  • Motyw Jazydów pojawia się w książce Toma Knoxa Sekret Genesis.
  • Wspominani są także w książce Łukasza Orbitowskiego i Jarosława Urbaniuka Pies i klecha: Przeciwko wszystkim.
  • O jazydach pisze Maria Giedz w swojej książce Kurdystan – bez miejsca na mapie.
  • Wątek o jazydach pojawia się w książce Kraj pod tęczą Haralda Schweigera

Przypisy

  1. a b c Encyklopedia Katolicka. T. 7. Lublin: 1997, s. 1442. ISBN 83-86668-71-7.
  2. a b c d e f g Who, What, Why: Who are the Yazidis? (ang.). BBC, 2014-08-08. [dostęp 2016-02-18].
  3. a b c d Amir Taheri: Why some Muslims want to kill the Yazidis by genocide (ang.). W: New York Post [on-line]. NYP Holdings, 2014-08-17. [dostęp 2014-09-24].
  4. a b c d e f g h i Aneta Wawrzyńczak: Ludobójstwo nr 73 - dramatyczny los jazydów w Iraku (pol.). Wirtualna Polska, 2014-08-15. [dostęp 2014-08-20].
  5. Jean-Jacques Courtey: Yazidis and Xwede (God) : the unexpected surprises of the Peacock Angel ("Malek Taous") ! (ang.). 2014-08-18. [dostęp 2014-09-24].
  6. a b c d JamesJ. Hider JamesJ., Irak: Kim są jazydzi? Tajemnicza grupa religijna, której grozi totalna zagłada, „Polskatimes.pl”, Polskatimes.pl [dostęp 2016-03-13].
  7. Encyklopedia Katolicka. T. 7. Lublin: 1997, s. 1443. ISBN 83-86668-71-7.
  8. Bartosz T. Wieliński: Religijna bomba tyka w Niemczech. W: Gazeta Wyborcza [on-line]. Agora SA, 2014-09-12. [dostęp 2014-10-13].
  9. Artur Rodziewicz. Patrząc na Jezydów od strony Araratu. „Przegląd orientalistyczny”. 1–2, s. 43–57, 2015. Warszawa: Polskie Towarzystwo Orientalistyczne. ISSN 0033-2283. 
  10. James Hider: Irak: Kim są jazydzi? Tajemnicza grupa religijna, której grozi totalna zagłada. W: Polska. The Times [on-line]. Polskapresse Sp. z o.o., 2014-08-14. [dostęp 2014-08-20].
  11. Photo Exhibit Marks 6th Anniversary of Yazidi Community Bombings in Iraq (ang.). CNN.
  12. Iraqi Yazidi lawmaker: 'Hundreds of my people are being slaughtered (ang.). CNN, 2014-08-07. [dostęp 2014-08-16].

Linki zewnętrzne[edytuj]