Man in the Box

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Man in the Box
Singel zespołu Alice in Chains
z albumu Facelift
Strona B zobacz listę
Wydany 1 marca 1991
Nagrywany grudzień 1989–kwiecień 1990 w London Bridge Studio, Seattle oraz w Capitol Recording Studio, Hollywood[1]
Gatunek metal alternatywny[2]grunge[3]heavy metal[4]
Długość 4:46
Wydawnictwo Columbia
Producent Dave Jerden
Format singel CDkaseta
Autor Layne StaleyJerry Cantrell
Singel po singlu

Man in the Box” – drugi singel amerykańskiego zespołu muzycznego Alice in Chains, pochodzący z opublikowanego w sierpniu 1990 nakładem wytwórni Columbia debiutanckiego albumu studyjnego Facelift. Czas trwania utworu wynosi 4 minuty i 46 sekund. Autorem tekstu jest Layne Staley, muzykę skomponował Jerry Cantrell. Na stronie B została zamieszczona dodatkowo radiowa wersja kompozycji, skrócona do 4 minut i 28 sekund.

W pierwszej chwili „Man in the Box” wzbudził mieszane odczucia wśród przedstawicieli wytwórni Columbia, którzy opowiadali się za pominięciem kompozycji. Komercyjny sukces singla sprawił, że Facelift uplasował się na 42. pozycji zestawienia Billboard 200, przechodząc tym samym do historii jako pierwszy album wywodzący się z nurtu grunge’owego, który dotarł do czołowej 50. notowania opracowywanego przez tygodnik „Billboard”. Teledysk częstokrotnie emitowany był w stacji muzycznej MTV, gdzie utrzymywał się na liście przez okres 16 tygodni, co pozwoliło grupie na zyskanie ogólnokrajowego rozgłosu. Obok kompozycji „Rooster” i „Would?”, „Man in the Box” uchodzi za najbardziej rozpoznawalny utwór w dorobku zespołu.

Analiza[edytuj | edytuj kod]

Cantrell po raz pierwszy w utworze wykorzystał efekt talk box

Autor warstwy lirycznej Layne Staley w wywiadzie dla „Rolling Stone’a” z 1992 przyznał: „Zacząłem pisać o cenzurze, w tym samym czasie udaliśmy się na kolację z niektórymi przedstawicielami Columbia Records, którzy byli wegetarianami. Powiedzieli mi, jak cielęcina została wykonana z małych cieląt hodowanych w tych małych pudełeczkach. Ten obraz utkwił w mojej głowie. Więc poszedłem do domu i napisałem o cenzurze rządowej i jedzeniu mięsa widzianego oczyma tych marnych cieląt”[5][6]. Jerry Cantrell w rozmowie z „Guitar School” stwierdził: „Layne napisał tekst i sądzę, że próbował on w nim powiedzieć, że ludzie są bardzo podobni do zwierząt, które żyją w małych klatkach, i że mamy ograniczone pole widzenia tylko do tego gówna, które podają w gazetach, i o którym jest głośno”[7]. Steve Huey z AllMusic podkreślił, że „tekst utworu ma charakter mroczny, nieco klaustrofobiczny”. Jako przykład podał wers: „I’m the dog who gets beat/Shove my nose in shit”[8]. Mordechai Kleidermacher z magazynu „Circus” przyznał, że tematyka kompozycji koncentruje się na „bezsilności”[9]. Daina Darzin znaczenie tekstu interpretuje jako „depresyjną opowieść o prawach zwierząt[10].

Cechą charakteryzującą „Man in the Box” jest otwierający riff, oparty na oktawach, z zastosowaniem dwóch power chordów (E5-A5) uderzanych w otwartym strojeniu E (Eb-Ab-Db-Gb-Bb-Eb)[11] z przytrzymaniem struny A na piątym progu, dostrojonym do obniżonego o pół tonu D, do którego dochodzi efekt wah-wah[12] oraz oryginalnie tłumione dźwięki[13]. Idea zastosowania talk boxa była autorstwa producenta Dave’a Jerdena, który zaczerpnął ją z utworu „Livin’ on a PrayerBon Joviego[14]. Cantrell: „Byliśmy w Capitol Recording Studio w Los Angeles, gdzie odbywał się końcowy etap nagrywania albumu. Sean zasugerował bym spróbował z talk boxem. Myślałem o tym wcześniej, lecz nigdy wcześniej się na to nie zdecydowałem. W końcu przekonał mnie. Nagrałem to za pierwszym podejściem”[12]. Utwór cechuje się powolnym tempem. Jerden: „Ten element, to spowolnienie sprawia, że brzmi on ciężej. Gdybyśmy pędzili, nie brzmiałoby to dobrze”[14]. Kompozycja posiada melodyjne i dynamiczne solo autorstwa Cantrella, który w rozmowie z „Guitar” wyznał, iż było ono wynikiem spontaniczności[15]. Partie wokalne Staleya charakteryzują się gardłowym śpiewem w wysokich rejestrach, który jest dobrze słyszalny w wersach: „Feed my eyes/Can you sew them shut? Jesus Christ/Deny your maker” oraz „He who tries”[8]. Harmonie partii wokalnych Staleya i Cantrella występują w refrenach[16].

Zdaniem Cantrella, „ten cały rytm i grind, powstawał w czasach, kiedy zaczynaliśmy docierać do siebie. To nam zdecydowanie pomogło. Riff do tego numeru chodził za mną przez jakiś czas, ale nigdy go specjalnie nie wykorzystałem. Layne zaproponował kilka rozwiązań, jeżeli chodzi o partie wokalu i jakoś poskładało się ten kawałek do kupy. Na naszym wczesnym materiale, riff, który idzie z talk boxa jest jednym z moich ulubionych”[7].

Teledysk[edytuj | edytuj kod]

Produkcja i realizacja[edytuj | edytuj kod]

Paul Rachman, reżyser teledysku do „Man in the Box”

Teledysk o budżecie nieprzekraczającym 50 tys. dolarów[17], został wyreżyserowany przez Paula Rachmana, który był obecny na koncercie grupy w nowojorskim Cat Club 3 października 1990. „Zakochałem się w tym zespole i ich muzyce. Następnego dnia zadzwoniłem do człowieka odpowiedzialnego za teledyski w Columbia Records z informacją, że chcę pracować z zespołem”[18]. Z racji uczestnictwa grupy we wspólnej trasie koncertowej z Iggy Popem, pomysł na fabułę reżyser wymieniał ze Staleyem za pomocą faksu, od którego dostał wiadomość z ręcznie napisaną notatką: „Deszczowa, przesiąknięta stodoła. Zwierzęta hodowlane. Dziecko z zszytymi oczami”[17]. Przez następne kilka dni, Rachman spędzał czas na słuchaniu utworu, by móc lepiej wczuć się w jego klimat. „Wpadłem na pomysł umieszczenia zespołu w tej stodole i stworzeniu mrocznego nastroju, dzięki nakręceniu kilku ujęć w sepii[17]. Reżyser zrezygnował z opcji dziecka z zszytymi oczami. Zamiast tego zastosował alternatywną wersję, polegającą na wytworzeniu mrocznego nastroju wokół stodoły i przechadzającego się tajemniczego mężczyzny z kapturem na głowie, pełniącego funkcję opiekuna zwierząt[19].

W grudniu 1990 członkowie zespołu udali się do Los Angeles, by zrealizować zdjęcia do teledysku. Spotkali się z Rachmanem w parku stanowym Malibu Creek[17]. Jak przyznał, muzycy byli nieco zmęczeni zwiedzaniem, ale „ogólnie świetnie się bawili”[17]. „Podstawą przy pracy z młodymi zespołami jest to, aby przy nagrywaniu pierwszego lub drugiego wideoklipu, byli zadowoleni z efektów, aby dzięki temu mogli zdobyć zaufanie”[17]. „Man in the Box” został zrealizowany na taśmie filmowej 16 mm, za pomocą dwóch kamer, z czego jedną obsługiwał Rachman[17]. Zdjęcia trwały łącznie 14 godzin. Przez następne dwa lub trzy tygodnie reżyser pracował nad produkcją i montażem teledysku[19].

Fabuła ukazuje zespół grający utwór w stodole. Przez cały okres trwania, ukazany jest tajemniczy mężczyzna ubrany w czarny płaszcz z kapturem. Chodzi on z latarką elektryczną i rozgląda się wewnątrz, obserwując między innymi zwierzęta. Po chwili dociera do człowieka siedzącego w samym rogu stodoły (granego przez Staleya), na którego twarz kieruje latarkę. Pod koniec teledysku, tajemniczy mężczyzna odsłania kaptur z głowy. Okazuje się, że jego powieki są zszyte. Scena ta jest bezpośrednim odniesieniem do wersu: „Feed my eyes, can you sew them shut”. Wideoklip dostępny jest na kasecie Live Facelift z lipca 1991[20] oraz kompilacji Music Bank: The Videos (1999)[21].

Wydanie[edytuj | edytuj kod]

„Pamiętam, że miałem rozmowy z wytwórnią na ten temat, i każdy wygodnie zapomina o tym, że tak naprawdę nikt nie lubił tej piosenki. Myśleli, że jest zbyt powolna i lamentowa. Było trochę dyskusji o tym, że może nie znaleźć się na płycie, ale my pomyśleliśmy – «pieprzyć to – ta piosenka jest zabójcza».”
Jerry Cantrell[22]

Singel został opublikowany 1 marca 1991 nakładem wytwórni Columbia, jako drugi promujący album Facelift. Wersja CD zawierała dodatkowo radiową wersję, skróconą do 4 minut i 28 sekund[23]. Rozszerzona wersja ukazała się na kasecie, gdzie na stronie B dodano trzy kompozycje – „Sea of Sorrow”, „Bleed the Freak” i „Sunshine”[24]. Z uwagi na kontrowersyjny tekst (wers: „Jesus Christ/Deny your maker”), stacje radiowe początkowo niechętnie emitowały utwór; część z nich w ogóle odmówiła puszczania, z kolei inne rozgłośnie prezentowały go nocną porą[25].

W późniejszym czasie „Man in the Box” ukazał się na czterech kompilacyjnych albumach grupy – Nothing Safe: Best of the Box[26], Music Bank (1999)[27], Greatest Hits (2001)[28] i The Essential Alice in Chains (2006)[29]. Koncertowe wersje utworu zostały zamieszczone na wydawnictwach Live Facelift (1991)[20], Live[30] oraz stronach B singli „Heaven Beside You” (1995) i „Get Born Again” (1999)[31]. Obok kompozycji „Rooster” i „Would?”, „Man in the Box” uchodzi za najbardziej rozpoznawalny utwór w dorobku Alice in Chains[22].

Zawodnik wrestling Tommy Dreamer często wychodził na ring przy „Man in the Box” w latach 1995–2001[32]. W 2009 utwór wszedł w skład zestawu kompozycji wykorzystanych w muzycznej grze komputerowej Rock Band 2[a][33]. Sześć lat później singel został wykorzystany w grze Guitar Hero Live[34]. W 2017 „Man in the Box” trafił na listę utworów użytych w grze Rock Band VR[35].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Krytyczny[edytuj | edytuj kod]

Utwór stanowił inspirację między innymi dla Davida Draimana i Briana Welcha

Recenzent serwisu AllMusic Steve Huey napisał: „Często pomijany, ale ważny element w muzyce grunge’owej; jest wejście do dominacji, spotkania teatralnego metalu i beznadziei introspekcji. Autor podkreślił, że Alice in Chains swoim brzmieniem wprowadzili nieco nowe standardy do muzyki: „«Man in the Box» nie był kompozycją posiadająca błyskotliwe tempo czy nawet dużą ilość agresji. Lecz melodia mimo wszystko jest niezapomniana, pomimo iż nie jest to pop metal i utwór nie ma swoich korzeni w thrash metalu. Zamiast tego, cechuje go prosty, ale jakże ciężki riff”[8]. Bill Adams z „Ground Control” stwierdził, że „utwór fascynuje swoją niepowtarzalną dynamiką oraz idealnie dobranymi liniami wokalnymi Staleya i Cantrella, które wzajemnie się uzupełniając, tworzą kontrast między napiętym i dynamicznym wokalem prowadzącym, a utrzymanymi w spokojniejszym tonie partiami wspierającymi”. Zaznaczył, że mimo iż wcześniej wiele zespołów zapoczątkowało definicję grunge’u (jako przykład autor wymienia Green River, The Melvins i Soundgarden), to „Man in the Box” zdefiniował ten gatunek. Adams określa go mianem „pierwszego hymnu”[36]. Chad Childers z Loudwire napisał: „Trudno argumentować przeciwko «Man in the Box» jako najlepszej piosenki w dorobku Alice in Chains. To był utwór, który umieścił zespół na muzycznej mapie świata”[37]. Dziennikarz Greg Kot, w wydanej w 2004 książce Rolling Stone Album Guide, zwrócił uwagę na „rozdęte akordy przez nieustające efekty wah-wah i jęczące harmonie Staleya”[16].

David Draiman przyznał: „Pamiętam «Man in the Box» (…) To było w czasach wydania Facelift, kiedy ten utwór był wielki. Wszyscy byli zdumieni wokalem Layne’a. Pamiętam, że śpiewałem go na stu różnych przesłuchaniach. To niewiarygodne”[38]. Brian Welch stwierdził: „Kiedy pierwszy raz usłyszałem «Man in the Box», chciałem być autorem tego riffu”[38].

Komercyjny[edytuj | edytuj kod]

„Nie pamiętam decydującego czynnika, ale zdecydowaliśmy, że nadszedł czas, aby trochę zmienić krajobraz, spróbować czegoś innego i postawiliśmy na Alice in Chains (…) Teledysk do «Man in the Box» był dość mroczny. Coś w rodzaju antytez wielu rzeczy na kanale.”
Rick Krim, ówczesny wiceprezes MTV[39][40]

13 kwietnia 1991 utwór zadebiutował na 42. pozycji listy opracowywanej przez magazyn „BillboardAlbum Rock Tracks[41]. Po trzynastu tygodniach, 6 lipca „Man in the Box” osiągnął 18. lokatę[41]. Łącznie singel notowany był przez dwadzieścia tygodni[41]. 30 grudnia 2000, „Man in the Box”, w wersji koncertowej zamieszczonej na albumie Live, ponownie został odnotowany na liście, docierając do 39. lokaty[41].

Komercyjny sukces utworu, który David de Sola opisuje jako przełomowy w działalności grupy[42], sprawił, że 6 lipca Facelift uplasował się na 42. pozycji zestawienia Billboard 200[43], przechodząc tym samym do historii jako pierwszy album wywodzący się ze sceny Seattle[44], który dotarł do czołowej 50. wspomnianego notowania[22]. Teledysk, dzięki umieszczeniu go w Buzz Bin[40][43], regularnie emitowany był w stacji muzycznej MTV, gdzie utrzymywał się na liście przez szesnaście tygodni, zapewniając zespołowi ogólnokrajowy rozgłos[39][45]. Zdaniem Rachmana, decydującym czynnikiem mającym bezpośredni wpływ na sukces komercyjny zespołu, było MTV. „Wydaje mi się, że MTV było w tamtym czasie naprawdę liderem w zakresie rekordowej sprzedaży. To był szczyt MTV. Wszyscy patrzyli. Kiedy MTV umieściło go [teledysk] w Buzz Bin, wszystko się zmieniło dla tego zespołu, wszystko”[43].

Nagrody i nominacje[edytuj | edytuj kod]

Teledysk otrzymał we wrześniu 1991 nominację do MTV Video Music Award w kategorii Best Heavy Metal/Hard Rock Video[42]. Rachman przyznał, że obserwował wywiad przeprowadzany z członkami Metalliki, którzy zapytani o to, który wideoklip powinien wygrać, wskazali na „Man in the Box”[46]. 25 lutego 1992 „Man in the Box” został wyróżniony nominacją do nagrody Grammy w kategorii Best Hard Rock Performance with Vocal[47].

Zestawienia[edytuj | edytuj kod]

W 2004 „Man in the Box” został wymieniony w gronie „10 najlepszych grunge’owych utworów” według magazynu „Spin[3]. Dwa lata później został sklasyfikowany na 19. pozycji zestawienia kanału VH1 „40 najlepszych metalowych utworów”[48]. Solo gitarowe autorstwa Cantrella, zostało zamieszczone na 77. miejscu w rankingu „100 najlepszych solówek gitarowych”, przygotowanym przez miesięcznik „Guitar World[49]. W 2007 „Man in the Box” zajął 50. miejsce w notowaniu VH1 „100 najlepszych utworów muzycznych lat 90.”[50] oraz został wymieniony w gronie „500 najlepszych zagubionych utworów”, przygotowanym przez brytyjski magazyn „Q[51]. W rankingu „10 metalowych riffów lat 90.”, Joe DiVita z Loudwire sklasyfikował „Man in the Box” na 5. pozycji, argumentując: „Alice in Chains przyczynili się do zatarcia różnic między grungem a metalem, biorąc trochę z kolumny A i z kolumny B. Wynikiem tego był jeden z najbardziej definiujących zespołów dekady, w dużej mierze ze względu na depczący riff w «Man in the Box», pochodzący z debiutanckiego albumu Facelift. Riff autorstwa Cantrella perfekcyjnie łączy jego efekt wah-wah z potężnym wokalem Staleya”[52]. Miesięcznik „Gitarzysta” zamieścił solo do „Man in the Box” na 78. pozycji zestawienia „100 solówek wszech czasów”, pisząc w uzasadnieniu: „Cantrell gra prosty, oparty na oktawach riff, do głosu, którego dochodzi szalony wah oraz oryginalnie tłumione dźwięki. Prostymi środkami udało mu się osiągnąć powalający efekt”[13].

Rok Tytuł Publikacja Pozycja
1992 „Top 100 heavymetalowych utworów”[53] Hit Parader 40
2004 „10 najlepszych grunge’owych utworów”[3] Spin 8
2004 „40 najlepszych metalowych utworów”[48] VH1 19
2007 „100 najlepszych solówek gitarowych”[49] Guitar World 77
2007 „100 najlepszych utworów muzycznych lat 90.”[50] VH1 50
2007 „500 najlepszych zagubionych utworów”[51] Q 191
2011 „10 najlepszych singli metalu alternatywnego lat 90.”[2] PopMatters 5
2012 „100 najlepszych solówek wszech czasów”[13] Gitarzysta 78
2013 „10 najlepszych metalowych riffów lat 90.”[52] Loudwire 5

Utwór na koncertach[edytuj | edytuj kod]

„Man in the Box” został premierowo wykonany podczas koncertu jako odbył się 22 sierpnia 1990 w klubie nocnym Vogue w Seattle[54]. Regularnie grany jest podczas wszystkich tras zespołu (z pominięciem europejskiego etapu Down in Your Hole Tour z października 1993 oraz mini tournée Acoustic Hour z 2007)[54]. 10 marca 2006 podczas koncertu Decades Rock Live!, organizowanego przez kanał muzyczny VH1 Classic, utwór został wykonany przez Alice in Chains z Williamem DuVallem, który został nowym wokalistą zespołu[55]. 19 czerwca 2006 trakcie występu w Kopenhadze, w utworze na perkusji zagrał Lars Ulrich[56]. 23 lipca tego samego roku, podczas koncertu w ramach UDO Music Festival w japońskim Oyama, „Man in the Box” został wykonany w duecie z Sebastianem Bachem[56].

Lista utworów na singlu[edytuj | edytuj kod]

singel CD (CSK 2257):

Nr Tytuł utworu AutorzyDługość
1.„Man in the Box” (wersja radiowa)Layne Staley • Jerry Cantrell4:28
2.„Man in the Box”Staley • Cantrell4:46
09:14

kaseta (38T 73851):

Strona A:

Nr Tytuł utworu AutorzyDługość
1.„Man in the Box” (wersja singlowa)Staley • Cantrell4:46

Strona B:

Nr Tytuł utworu AutorzyDługość
1.Sea of SorrowCantrell5:49
2.Bleed the FreakCantrell4:01
3.„Sunshine”Cantrell4:45
14:35

singel CD (2000)[b]:

Nr Tytuł utworu AutorzyDługość
1.„Man in the Box” (wersja koncertowa)Staley • Cantrell4:57

Personel[edytuj | edytuj kod]

Opracowano na podstawie materiału źródłowego[57]:

Alice in Chains

Produkcja

Notowania[edytuj | edytuj kod]

Lista (1991) Pozycja
Album Rock Tracks (Stany Zjednoczone)[41] 18
Lista (2000)[c] Pozycja
Hot Mainstream Rock Tracks (Stany Zjednoczone)[41] 39

Interpretacje[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W wersji tej, słowo „shit” pojawiające się w pierwszym wersie, jest zastąpione przez wyraz „pit”, natomiast w drugim przez „spit”[33].
  2. Koncertowa wersja została zarejestrowana 2 marca 1993 w Barrowland Ballroom w Glasgow[30].
  3. Singel wydany w celach promujących album Live z grudnia 2000[30].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. de Sola 2015 ↓, s. 118–120.
  2. a b Aj Ramirez: The 10 Best Alternative Metal Singles of the 1990s (ang.). PopMatters. [dostęp 2015-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-07-01)].
  3. a b c Flannel of Experts. „Spin”, s. 62, kwiecień 2004. ISSN 0886-3032. 
  4. Martin Popoff: The Top 500 Heavy Metal Songs of All Time. ECW Press, 2003, s. 459. ISBN 978-1550225303. (ang.)
  5. de Sola 2015 ↓, s. 116.
  6. Jeffrey Ressner. Alice in Chains: Through the Looking Glass. „Rolling Stone”, s. 47–48, 26 listopada 1992. ISSN 0035-791X. 
  7. a b Jeff Kitts. Primecuts. „Guitar School”, s. 12, 40, maj 1994. ISSN 1058-0220. 
  8. a b c Steve Huey: Man in the Box (ang.). AllMusic. [dostęp 2009-02-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-06)].
  9. Mordechai Kleidermacher. Alice in Chains’ Link With Brutality. „Circus”, s. 66, 1990. ISSN 0009-7365. 
  10. Diana Darzin. The Real Dirt. „Rolling Stone”, s. 18, 20, 24 lutego 1994. ISSN 0035-791X. 
  11. Steve Allsworth. Man in a Box. „Total Guitar”, s. 83, kwiecień 2003. ISSN 1355-5049. 
  12. a b Jeff Gilbert. Unchained. „Guitar School”, s. 29–32, listopad 1991. ISSN 1058-0220. 
  13. a b c 100 solówek wszech czasów. „Magazyn Gitarzysta”. ISSN 1895-3832 (pol.). [dostęp 2017-12-06]. [zarchiwizowane z adresu 2017-12-06]. 
  14. a b de Sola 2015 ↓, s. 115.
  15. Tom Forsythe. No More Than a Feeling. „Guitar”, s. 68–70, 72, 74, 78, 80, luty 1992. ISSN 1525-5549. 
  16. a b Greg Kot: New Rolling Stone Album Guide. Christian Hoard, Nathan Brackett (red.). Fireside, 2004, s. 13. ISBN 0-7432-0169-8. (ang.)
  17. a b c d e f g de Sola 2015 ↓, s. 135.
  18. de Sola 2015 ↓, s. 134.
  19. a b de Sola 2015 ↓, s. 136.
  20. a b Poligrafia dołączona do albumu Live Facelift; wyd. Sony, nr kat. SRLM-810.
  21. Poligrafia dołączona do albumu Music Bank: The Videos; wyd. Sony, nr kat. CVD 50208.
  22. a b c Prato 2009 ↓, s. 263–264.
  23. Poligrafia dołączona do singla Man in the Box; wyd. Columbia, nr kat. CSK 2257.
  24. Poligrafia dołączona do singla Man in the Box; wyd. Columbia, nr kat. 38T 73851.
  25. Yarm 2012 ↓, s. 279.
  26. Poligrafia dołączona do albumu Nothing Safe: Best of the Box; wyd. Columbia, nr kat. CK 63649.
  27. Poligrafia dołączona do albumu Music Bank; wyd. Columbia, nr kat. CK 69584.
  28. Poligrafia dołączona do albumu Greatest Hits; wyd. Columbia, nr kat. CK 85922.
  29. Poligrafia dołączona do albumu The Essential Alice in Chains; wyd. Columbia, nr kat. 82796 92090 2.
  30. a b c Charles R. Cross. Live. „Guitar World”, s. 37, luty 2001. ISSN 1045-6295. 
  31. Man in the Box (wersje koncertowe):
    • Poligrafia dołączona do singla Heaven Beside You; wyd. Columbia, nr kat. 662893 5.
    • Poligrafia dołączona do australijskiej edycji singla Get Born Again; wyd. Columbia, nr kat. 667514 2.
  32. Tommy Dreamer (niem.). [dostęp 2016-03-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-12-01)].
  33. a b Caleb Chew. iRock, U Rock, Wii Rock Together!. „GameAxis Unwired”, s. 44, październik 2008. ISSN 0219-872X. 
  34. Anya Zadrozny: Alice In Chains, Weezer, Bullet for My Valentine + More Added to ‘Guitar Hero Live’ Song List (ang.). Loudwire. [dostęp 2016-12-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-06-04)].
  35. Joe DiVita: Ghost, Megadeth, Foo Fighters, Avenged Sevenfold + More Included in ‘Rock Band VR’ Set List (ang.). Loudwire. [dostęp 2017-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-13)].
  36. Bill Adams: Alice in Chains Discography Part One (ang.). Ground Control. [dostęp 2013-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-24)].
  37. Chad Childers: 10 Best Alice in Chains Songs (ang.). Loudwire. [dostęp 2015-02-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-19)].
  38. a b Alice In Chains Stories from Korn, Slipknot, Zakk Wylde, Device, Five Finger Death Punch, Mad Season, and More (ang.). [dostęp 2015-06-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-08-28)].
  39. a b de Sola 2015 ↓, s. 145.
  40. a b Yarm 2012 ↓, s. 278–279.
  41. a b c d e f Alice in Chains – Chart History – Mainstream Rock Songs (ang.). Billboard. [dostęp 2015-02-06].
  42. a b de Sola 2015 ↓, s. 150.
  43. a b c de Sola 2015 ↓, s. 146.
  44. Prato 2009 ↓, s. 260.
  45. Alice in Chains w pigułce. „Metal Hammer”, s. 42–43, 2005. ISSN 0955-1190. 
  46. de Sola 2015 ↓, s. 152.
  47. Alice in Chains: The Recording Academy (ang.). [dostęp 2017-10-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-15)].
  48. a b Vh1 40 Greatest Heavy Metal songs (ang.). [dostęp 2015-02-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-07)].
  49. a b Dan Cross: 100 Greatest Guitar Solos by Guitar World (ang.). [dostęp 2017-12-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-02)].
  50. a b VH1: 100 Greatest Songs of the ’90s (ang.). [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-08)].
  51. a b 500 Greatest Lost Tracks. „Q”, luty 2007. ISSN 0955-4955. 
  52. a b Joe DiVita: 10 Best Metal Riffs of the 1990s (ang.). Loudwire. [dostęp 2013-12-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-24)].
  53. Heavy Metal Top 100 Songs. „Hit Parader”, s. 54, 1992. ISSN 0162-0266. 
  54. a b Man in the Box by Alice in Chains (ang.). setlist.fm. [dostęp 2011-10-06].
  55. de Sola 2015 ↓, s. 325.
  56. a b Charles R. Cross. No Pain, No Chains. „Guitar World”, s. 46–50, lipiec 2006. ISSN 1045-6295. 
  57. Poligrafia dołączona do albumu Facelift; wyd. Columbia, nr kat. CK 46075.
  58. Poligrafia dołączona do albumu Aperitif For Destruction; wyd. Surfdog, nr kat. 44064-2.
  59. Zakk Wylde Sings Black Sabbath, Jimi Hendrix, Alice in Chains With Camp Freddy (Video) (ang.). Blabbermouth.net. [dostęp 2013-01-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-02)].
  60. Poligrafia dołączona do albumu Four Foot Shack; wyd. ATO, nr kat. ATO0223.
  61. Poligrafia dołączona do albumu Grunge; wyd. Warner Music Poland, nr kat. 14928550.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]