Man in the Box

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Man in the Box
Singel zespołu Alice in Chains
z albumu Facelift
Strona B zobacz listę
Wydany 1 marca 1991
Nagrywany grudzień 1989–kwiecień 1990 w London Bridge Studio, Seattle oraz w Capitol Recording Studio, Hollywood[1]
Gatunek metal alternatywny[2]grunge[3]heavy metal[4]
Długość 4:46
Wydawnictwo Columbia
Producent Dave Jerden
Format singel CDkaseta
Autor Layne StaleyJerry Cantrell
Singel po singlu

Man in the Box” – drugi singel amerykańskiego zespołu muzycznego Alice in Chains, pochodzący z debiutanckiego albumu długogrającego Facelift, wydanego w 1990. Zamieszczony został na drugiej pozycji, czas trwania wynosi 4 minuty i 46 sekund. Autorem tekstu jest Layne Staley, muzykę skomponował Jerry Cantrell[5]. Na stronie B singla zamieszczona została radiowa wersja utworu, skrócona do 4 minut i 28 sekund[6].

„Man in the Box” ukazał się w późniejszym czasie na czterech kompilacyjnych albumach – Nothing Safe: Best of the Box[7], Music Bank (1999)[8], Greatest Hits (2001)[9] i The Essential Alice in Chains (2006)[10]. W 2000 koncertowa wersja „Man in the Box” została zamieszczona na wydawnictwie Live[11].

Znaczenie tekstu, budowa utworu[edytuj | edytuj kod]

Cantrell wykorzystał w utworze efekt talk box[12]

Autor warstwy lirycznej Layne Staley w wywiadzie dla „Rolling Stone” przyznał: „Zacząłem pisać o cenzurze, w tym samym czasie udaliśmy się na kolację z niektórymi przedstawicielami Columbia Records, którzy byli wegetarianami. Powiedzieli mi, jak cielęcina została wykonana z małych cieląt hodowanych w tych małych pudełeczkach. Ten obraz utkwił w mojej głowie. Więc poszedłem do domu i napisałem o cenzurze rządowej i jedzeniu mięsa widzianego oczyma tych marnych cieląt”[13]. Jerry Cantrell w rozmowie z „Guitar School” stwierdził: „Layne napisał tekst i sądzę, że próbował on w nim powiedzieć, że ludzie są bardzo podobni do zwierząt, które żyją w małych klatkach i, że mamy ograniczone pole widzenia tylko do tego gówna, które podają w gazetach, i o którym jest głośno”[14]. Steve Huey z AllMusic podkreśla, że „tekst utworu ma charakter mroczny, nieco klaustrofobiczny[15]. Jako przykład podaje wers: „I’m the dog who gets beat/Shove my nose in shit”[15]. Mordechai Kleidermacher z magazynu „Circus” przyznaje, że tematyka kompozycji koncentruje się na „bezsilności”[16]. Daina Darzin znaczenie tekstu interpretuje jako „depresyjną opowieść o prawach zwierząt[17].

Cechą charakteryzującą „Man in the Box” jest otwierający riff, oparty na oktawach, z zastosowaniem dwóch power chordów (E5-A5) uderzanych w otwartym strojeniu E (Eb-Ab-Db-Gb-Bb-Eb)[18] z przytrzymaniem struny A na piątym progu[12], dostrojonym do obniżonego o pół tonu D, do którego dochodzi efekt wah-wah[12] oraz oryginalnie tłumione dźwięki[19]. Idea zastosowania talk boxa była autorstwa Dave’a Jerdena, który zaczerpnął ją z utworu „Livin’ on a PrayerBon Joviego[13]. Cantrell: „Byliśmy w Capitol Recording Studio w Los Angeles, gdzie odbywał się końcowy etap nagrywania albumu. Sean zasugerował bym spróbował z talk boxem. Myślałem o tym wcześniej, lecz nigdy wcześniej się na to nie zdecydowałem. W końcu przekonał mnie. Nagrałem to za pierwszym podejściem”[12]. Utwór cechuje się powolnym tempem. Jerden: „Ten element, to spowolnienie sprawia, że brzmi on ciężej. Gdybyśmy pędzili, nie brzmiałoby to dobrze”[13]. Kompozycja posiada melodyjne i dynamiczne solo autorstwa Cantrella, który w rozmowie z „Guitar” wyznał, iż było ono wynikiem „spontaniczności”[20]. Partie wokalne Staleya charakteryzują się gardłowym śpiewem w wysokich rejestrach, który jest dobrze słyszalny w wersach: „Feed my eyes/Can you sew them shut? Jesus Christ/Deny your maker” oraz „He who tries”[15]. Harmonie partii wokalnych Staleya i Cantrella występują w refrenach[21].

W 1994 na łamach „Guitar School” Cantrell przyznał: „Ten cały rytm i grind, powstawał w czasach, kiedy zaczynaliśmy docierać do siebie. To nam zdecydowanie pomogło. Riff do tego numeru chodził za mną przez jakiś czas, ale nigdy go specjalnie nie wykorzystałem. Layne zaproponował kilka rozwiązań, jeżeli chodzi o partie wokalu i jakoś poskładało się ten kawałek do kupy. Na naszym wczesnym materiale, riff, który idzie z talk boxa jest jednym z moich ulubionych”[14].

Teledysk[edytuj | edytuj kod]

Produkcja i realizacja[edytuj | edytuj kod]

Reżyser Paul Rachman[22]

Teledysk o budżecie nieprzekraczającym 50 tys. dolarów[22], wyreżyserowany został przez Paula Rachmana, który był obecny na koncercie grupy w Cat Club w Nowym Jorku 3 października. „Zakochałem się w tym zespole i ich muzyce. Następnego dnia zadzwoniłem do człowieka odpowiedzialnego za teledyski w Columbia Records z informacją, że chcę pracować z zespołem”[22]. Z racji uczestnictwa grupy we wspólnej trasie koncertowej z Iggy Popem, pomysł na fabułę, reżyser wymieniał ze Staleyem za pomocą faksu[22], od którego dostał wiadomość z ręcznie napisaną notatką: „Deszczowa, przesiąknięta stodoła. Zwierzęta hodowlane. Dziecko z zszytymi oczami”[22]. Przez następne kilka dni, Rachman spędzał czas na słuchaniu utworu, by móc lepiej wczuć się w jego klimat. „Wpadłem na pomysł umieszczenia zespołu w tej stodole i stworzeniu mrocznego nastroju, dzięki nakręceniu kilku ujęć w sepii[22]. Reżyser zrezygnował z opcji dziecka z zszytymi oczami. Zamiast tego, zastosował alternatywną wersję, polegającą na stworzeniu mrocznego nastroju wokół stodoły, i przechadzającego się tajemniczego mężczyzny z kapturem na głowie, pełniącego funkcję opiekuna zwierząt[22].

W grudniu 1990 członkowie zespołu udali się do Los Angeles, by zrealizować zdjęcia do teledysku. Spotkali się z Rachmanem w parku stanowym Malibu Creek[22]. Jak przyznał, muzycy byli nieco zmęczeni zwiedzaniem, ale „ogólnie świetnie się bawili”[22]. „Podstawą przy pracy z młodymi zespołami jest to, aby przy nagrywaniu pierwszego lub drugiego wideoklipu, byli zadowoleni z efektów, aby dzięki temu mogli zdobyć zaufanie”[22]. „Man in the Box” zrealizowany został na taśmie filmowej 16 mm, za pomocą dwóch kamer, z czego jedną obsługiwał Rachman[22]. Następnie przeniesiony na FDL 60. Niektóre ujęcia wykonane w sepii, uzyskano dzięki daVinci color corrector. Zdjęcia trwały 14 godzin[22].

Fabuła ukazuje zespół grający utwór w stodole. Przez cały okres trwania, ukazany jest tajemniczy mężczyzna ubrany w czarny płaszcz z kapturem. Chodzi on z latarką elektryczną i rozgląda się wewnątrz, obserwując m.in. zwierzęta. Po chwili dociera do człowieka siedzącego w samym rogu stodoły (granego przez Staleya), na którego twarz kieruje latarkę. Pod koniec teledysku, tajemniczy mężczyzna odsłania kaptur z głowy. Okazuje się, że jego powieki są zszyte. Scena ta jest odniesieniem do wersu: „Feed my eyes, can you sew them shut”. Wideoklip dostępny jest na kasecie Live Facelift z lipca 1991[23] oraz kompilacji Music Bank: The Videos (1999)[24].

Wydanie[edytuj | edytuj kod]

Singel z utworem wydany został 1 marca 1991[6], jako drugi promujący album. 6 lipca uplasował się na 18. pozycji listy Album Rock Tracks[25], na której utrzymał się przez dwadzieścia tygodni[25]. Cantrell w jednej z rozmów z dziennikarzem Gregiem Prato wyznał, że kompozycja początkowo wywołała mieszane uczucia wśród przedstawicieli wytwórni. „Pamiętam, że miałem rozmowy z wytwórnią na ten temat, i każdy wygodnie zapomina o tym, że tak naprawdę nikt nie lubił tej piosenki. Myśleli, że jest zbyt powolna i lamentowa. Było trochę dyskusji o tym, że może nie znaleźć się na płycie, ale my pomyśleliśmy – «pieprzyć to – ta piosenka jest zabójcza»”[26].

Sukces „Man in the Box” sprawił, że Facelift uplasował się na 42. pozycji Billboard 200[27], przechodząc do historii jako pierwszy album wywodzący się ze sceny Seattle, który dotarł do pierwszej 50. zestawienia tygodnika „Billboard[26]. Teledysk, dzięki umieszczeniu go w Buzz Bin[27], regularnie emitowany był w stacji MTV, gdzie utrzymywał się na liście przez szesnaście tygodni[28]. Obok kompozycji „Rooster” i „Would?”, uchodzi za najbardziej rozpoznawalny utwór w dorobku zespołu[26].

5 grudnia 2000 „Man in the Box” wydany został na singlu promującym koncertowo-kompilacyjny album Live[11]. Utwór w wersji zarejestrowanej 2 marca 1993 w Barrowland Ballroom[11], uplasował się na 39. lokacie Hot Mainstream Rock Tracks[25].

Odbiór[edytuj | edytuj kod]

Krytyka[edytuj | edytuj kod]

Recenzent AllMusic Steve Huey napisał: „Często pomijany, ale ważny element w muzyce grunge’owej; jest wejście do dominacji, spotkania teatralnego metalu i beznadziei introspekcji”[15]. Autor podkreśla, że Alice in Chains swoim brzmieniem wprowadzili nieco nowe standardy: „«Man in the Box» nie był kompozycją posiadająca błyskotliwe tempo czy nawet dużą ilość agresji. Lecz melodia mimo wszystko jest niezapomniana, pomimo iż nie jest to pop metal, i utwór nie ma swoich korzeni w thrash metalu. Zamiast tego, cechuje go prosty, ale jakże ciężki riff”[15]. Bill Adams z „Ground Control” stwierdził, że „utwór fascynuje swoją niepowtarzalną dynamiką oraz idealnie dobranymi liniami wokalnymi Staleya i Cantrella, które wzajemnie się uzupełniając, tworzą kontrast między napiętym i dynamicznym wokalem prowadzącym, a utrzymanymi w spokojniejszym tonie partiami wspierającymi”[29]. Zaznaczył, że mimo iż wcześniej wiele zespołów zapoczątkowało definicję grunge’u (jako przykład wymienia Green River, The Melvins, Soundgarden), to „Man in the Box” zdefiniował ten gatunek. Autor określa go mianem „pierwszego hymnu”[29]. Chad Childers z Loudwire napisał: „Trudno argumentować przeciwko «Man in the Box» jako najlepszej piosenki w dorobku Alice in Chains. To był utwór, który umieścił zespół na muzycznej mapie świata”[30]. Greg Kot w wydanej w 2004 książce Rolling Stone Album Guide zwrócił uwagę na „rozdęte akordy przez nieustające efekty wah-wah i jęczące harmonie Staleya”[21].

David Draiman przyznał: „Pamiętam «Man in the Box» (…) To było w czasach wydania Facelift, kiedy ten utwór był wielki. Wszyscy byli zdumieni wokalem Layne’a. Pamiętam, że śpiewałem go na stu różnych przesłuchaniach. To niewiarygodne”[31]. Brian Welch stwierdził: „Kiedy pierwszy raz usłyszałem «Man in the Box», chciałem być autorem tego riffu”[31].

Nagrody i nominacje[edytuj | edytuj kod]

Teledysk otrzymał we wrześniu 1991 nominację do MTV Video Music Award w kategorii Best Heavy Metal/Hard Rock Video[32]. Rachman przyznał, że obserwował wywiad przeprowadzany z członkami Metalliki, którzy zapytani o to, który wideoklip powinien wygrać, wskazali na „Man in the Box”[32]. Utwór przegrał rywalizację z „The Other SideAerosmith[32]. 25 lutego 1992 „Man in the Box” wyróżniony został nominacją do nagrody Grammy w kategorii Best Hard Rock Performance[33].

Media[edytuj | edytuj kod]

Tommy Dreamer często wykorzystywał utwór wychodząc na ring

W 1993 utwór wykorzystany został w jednym z odcinków serialu animowanego Beavis i Butt-head[34]. W 1997 „Man in the Box” użyty został w grze komputerowej ECW as Good as It Gets[34]. W 2000 wykorzystany został w filmie katastroficznym Gniew oceanu w reżyserii Wolfganga Petersena[34]. Pięć lat później „Man in the Box” został użyty w trzynastym odcinku drugiej serii serialu kryminalnego Dowody zbrodni[34]. W 2009 kompozycja weszła w skład muzycznej gry komputerowej Rock Band 2[a][35]. Dwa lata później wykorzystana została w jednym z odcinków muzyczno-dokumentalnego serialu Metal Evolution[34]. W roku 2015 utwór użyty został w Guitar Hero Live[36]. W 2017 „Man in the Box” wszedł w skład kompozycji zawartych w Rock Band VR[37].

Zawodnik wrestling Tommy Dreamer często wychodził na ring przy „Man in the Box” w latach 1995–2001[38].

Wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

„Man in the Box” wymieniony został w gronie „10 najlepszych grunge’owych utworów” magazynu „Spin” w 2004[3]. W 2006 sklasyfikowany został na 19. pozycji zestawienia kanału VH1 „40 najlepszych metalowych utworów”[39]. Solo gitarowe autorstwa Cantrella, zamieszczone zostało na 77. miejscu w rankingu „100 najlepszych solówek gitarowych”, przygotowanym przez miesięcznik „Guitar World[40]. W roku 2007 zajął miejsce 50. w notowaniu VH1 „100 najlepszych utworów muzycznych lat 90.”[41] oraz wymieniony został w gronie „500 najlepszych zagubionych utworów”, przygotowanym przez brytyjski magazyn „Q[42]. W rankingu „10 metalowych riffów lat 90.”, Joe DiVita z Loudwire sklasyfikował „Man in the Box” na 5. pozycji argumentując: „Alice in Chains przyczynili się do zatarcia różnic między grungem a metalem, biorąc trochę z kolumny A i z kolumny B. Wynikiem tego był jeden z najbardziej definiujących zespołów dekady, w dużej mierze ze względu na depczący riff w «Man in the Box», pochodzący z debiutanckiego albumu Facelift. Riff autorstwa Cantrella perfekcyjnie łączy jego efekt wah-wah z potężnym wokalem Staleya”[43]. Polski miesięcznik „Gitarzysta” zamieścił solo gitarowe na 78. pozycji zestawienia „100 solówek wszech czasów” argumentując: „Cantrell gra prosty, oparty na oktawach riff, do głosu, którego dochodzi szalony wah oraz oryginalnie tłumione dźwięki. Prostymi środkami udało mu się osiągnąć powalający efekt”[19].

Publikacja Kraj Wyróżnienie Rok Pozycja
Hit Parader
Stany Zjednoczone
„Top 100 heavymetalowych utworów”[44]
1992
40
„Spin”
„10 najlepszych grunge’owych utworów”[3]
2004
8
VH1
„40 najlepszych metalowych utworów”[39]
2006
19
„Guitar World”
„100 najlepszych solówek gitarowych”[40]
2007
77
VH1
„100 najlepszych utworów muzycznych lat 90.”[41]
50
„Q”
Wielka Brytania
„500 najlepszych zagubionych utworów”[42]
191
PopMatters
Stany Zjednoczone
„10 najlepszych singli metalu alternatywnego lat 90.”[2]
2011
5
„Gitarzysta”
Polska
„100 najlepszych solówek wszech czasów”[19]
2012
78
Loudwire
Stany Zjednoczone
„10 najlepszych metalowych riffów lat 90.”[43]
2013
5

Utwór na koncertach[edytuj | edytuj kod]

„Man in the Box” premierowo wykonany został podczas koncertu w klubie nocnym Vogue na terenie Seattle 22 sierpnia 1989[45]. Regularnie grany jest podczas wszystkich tras zespołu (z pominięciem europejskiego etapu Down in Your Hole Tour z października 1993 oraz mini tournée Acoustic Hour z 2007)[45]. Koncertowe zapisy „Man in the Box” zamieszczone zostały na wydawnictwach Live Facelift (1991)[23], Live (2000)[11] oraz na stronach B singli „Heaven Beside You” (1995) i „Get Born Again” (1999).

W 2006 podczas koncertu w Oyama w Japonii, „Man in the Box” został wykonany w duecie z wokalistą Sebastianem Bachem[46]. Także w 2006, w trakcie występu w Kopenhadze, w utworze na perkusji zagrał Lars Ulrich[46].

Lista utworów na singlu[edytuj | edytuj kod]

singel CD (CSK 2257):

Nr Tytuł utworu AutorzyDługość
1.„Man in the Box” (wersja radiowa)Layne Staley • Jerry Cantrell4:28
2.„Man in the Box”Staley • Cantrell4:46
09:14

kaseta (38T 73851):

Strona A:

Nr Tytuł utworu AutorzyDługość
1.„Man in the Box” (wersja singlowa)Staley • Cantrell4:46

Strona B:

Nr Tytuł utworu AutorzyDługość
1.Sea of SorrowCantrell5:49
2.Bleed the FreakCantrell4:01
3.„Sunshine”Cantrell4:45
14:35

singel CD (2000)[b]:

Nr Tytuł utworu AutorzyDługość
1.„Man in the Box” (wersja koncertowa)Staley • Cantrell4:57

Twórcy[edytuj | edytuj kod]

Opracowano na podstawie materiału źródłowego[5]:

Alice in Chains

Produkcja

  • Aranżacja: Jerry Cantrell
  • Tekst utworu: Layne Staley

Notowania[edytuj | edytuj kod]

Lista (1991) Pozycja
Album Rock Tracks (Stany Zjednoczone)[25] 18
Lista (2000)[c] Pozycja
Hot Mainstream Rock Tracks (Stany Zjednoczone)[25] 39

Interpretacje[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W wersji tej, słowo „shit” pojawiające się w pierwszym wersie, jest zastąpione przez wyraz „pit”, natomiast w drugim przez „spit”[35].
  2. Koncertowa wersja zarejestrowana 2 marca 1993 w Barrowland Ballroom w Glasgow, zamieszczona na albumie Live[11].
  3. Singel wydany w celach promujących wydawnictwo Live z grudnia 2000[11].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. de Sola 2015 ↓, s. 118–120.
  2. a b Aj Ramirez: The 10 Best Alternative Metal Singles of the 1990s (ang.). PopMatters. [dostęp 2015-07-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-07-01)].
  3. a b c Flannel of Experts. „Spin”, s. 62, kwiecień 2004. ISSN 0886-3032. 
  4. Martin Popoff: The Top 500 Heavy Metal Songs of All Time. ECW Press, 2003, s. 459. ISBN 978-1550225303. (ang.)
  5. a b Poligrafia dołączona do albumu Facelift; wyd. Columbia, nr kat. CK 46075.
  6. a b Poligrafia dołączona do singla Man in the Box; wyd. Columbia, nr kat. CSK 2257.
  7. Poligrafia dołączona do albumu Nothing Safe: Best of the Box; wyd. Columbia, nr kat. CK 63649.
  8. Poligrafia dołączona do albumu Music Bank; wyd. Columbia, nr kat. CK 69584.
  9. Poligrafia dołączona do albumu Greatest Hits; wyd. Columbia, nr kat. CK 85922.
  10. Poligrafia dołączona do albumu The Essential Alice in Chains; wyd. Columbia, nr kat. 82796 92090 2.
  11. a b c d e f Charles R. Cross. Live. „Guitar World”, s. 37, luty 2001. ISSN 1045-6295. 
  12. a b c d e Jeff Gilbert. Unchained. „Guitar School”, s. 29–32, listopad 1991. ISSN 1058-0220. 
  13. a b c de Sola 2015 ↓, s. 115–116.
  14. a b Jeff Kitts. Primecuts. „Guitar School”, s. 12, 40, maj 1994. ISSN 1058-0220. 
  15. a b c d e Steve Huey: Man in the Box – Alice in Chains (ang.). AllMusic. [dostęp 2009-02-27]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-07-06)].
  16. Mordechai Kleidermacher. Alice in Chains’ Link With Brutality. „Circus”, s. 66, 1990. ISSN 0009-7365. 
  17. Diana Darzin. The Real Dirt. „Rolling Stone”, s. 18, 20, 24 lutego 1994. ISSN 0035-791X. 
  18. Steve Allsworth. Man in a Box. „Total Guitar”, s. 83, kwiecień 2003. ISSN 1355-5049. 
  19. a b c 100 solówek wszech czasów (pol.). Magazyn Gitarzysta. [dostęp 2017-12-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-12-06)].
  20. Tom Forsythe. No More Than a Feeling. „Guitar”, s. 68–70, 72, 74, 78, 80, luty 1992. ISSN 1525-5549. 
  21. a b Greg Kot: New Rolling Stone Album Guide. Christian Hoard, Nathan Brackett (red.). Fireside, 2004, s. 13. ISBN 0-7432-0169-8. (ang.)
  22. a b c d e f g h i j k l de Sola 2015 ↓, s. 134–136.
  23. a b Poligrafia dołączona do albumu Live Facelift; wyd. Sony, nr kat. SRLM-810.
  24. Poligrafia dołączona do albumu Music Bank: The Videos; wyd. Sony, nr kat. CVD 50208.
  25. a b c d e Alice in Chains – Chart History – Mainstream Rock Songs (ang.). Billboard. [dostęp 2015-02-06].
  26. a b c Prato 2009 ↓, s. 263–264.
  27. a b de Sola 2015 ↓, s. 146.
  28. Alice in Chains w pigułce. „Metal Hammer”, s. 42–43, 2005. ISSN 0955-1190. 
  29. a b Bill Adams: Alice in Chains Discography Part One (ang.). Ground Control. [dostęp 2013-02-28]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-24)].
  30. Chad Childers: 10 Best Alice in Chains Songs (ang.). Loudwire. [dostęp 2015-02-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-19)].
  31. a b Alice In Chains Stories from Korn, Slipknot, Zakk Wylde, Device, Five Finger Death Punch, Mad Season, and More (ang.). [dostęp 2015-06-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-08-28)].
  32. a b c de Sola 2015 ↓, s. 150–153.
  33. Alice in Chains: The Recording Academy (ang.). [dostęp 2017-10-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-10-15)].
  34. a b c d e Alice in Chains – IMDb (ang.). [dostęp 2015-02-06].
  35. a b Caleb Chew. iRock, U Rock, Wii Rock Together!. „GameAxis Unwired”, s. 44, październik 2008. ISSN 0219-872X. 
  36. Anya Zadrozny: Alice In Chains, Weezer, Bullet for My Valentine + More Added to ‘Guitar Hero Live’ Song List (ang.). Loudwire. [dostęp 2016-12-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-06-04)].
  37. Joe DiVita: Ghost, Megadeth, Foo Fighters, Avenged Sevenfold + More Included in ‘Rock Band VR’ Set List (ang.). Loudwire. [dostęp 2017-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-03-13)].
  38. Tommy Dreamer (niem.). [dostęp 2016-03-01]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-12-01)].
  39. a b Vh1 40 Greatest Heavy Metal songs (ang.). [dostęp 2015-02-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-07)].
  40. a b Dan Cross: 100 Greatest Guitar Solos by Guitar World (ang.). [dostęp 2017-12-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-04-02)].
  41. a b VH1: 100 Greatest Songs of the ’90s (ang.). [dostęp 2016-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-08)].
  42. a b 500 Greatest Lost Tracks. „Q”, luty 2007. ISSN 0955-4955. 
  43. a b Joe DiVita: 10 Best Metal Riffs of the 1990s (ang.). Loudwire. [dostęp 2013-12-24]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-12-24)].
  44. Heavy Metal Top 100 Songs. „Hit Parader”, s. 54, 1992. ISSN 0162-0266. 
  45. a b Man in the Box by Alice in Chains (ang.). setlist.fm. [dostęp 2011-10-06].
  46. a b Charles R. Cross. No Pain, No Chains. „Guitar World”, s. 46–50, lipiec 2006. ISSN 1045-6295. 
  47. Poligrafia dołączona do albumu Aperitif For Destruction; wyd. Surfdog, nr kat. 44064-2.
  48. ZAKK WYLDE Sings BLACK SABBATH, JIMI HENDRIX, ALICE IN CHAINS With CAMP FREDDY (Video) (ang.). Blabbermouth.net. [dostęp 2013-01-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-05-02)].
  49. Poligrafia dołączona do albumu Four Foot Shack; wyd. ATO, nr kat. ATO0223.
  50. Poligrafia dołączona do albumu Grunge; wyd. Warner Music Poland, nr kat. 14928550.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]