Zygmunt Berling

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zygmunt Henryk Berling
Żuk

Zygmunt Berling - signature 2.png
generał broni generał broni
Data i miejsce urodzenia 27 kwietnia 1896
Limanowa[1]
Data i miejsce śmierci 11 lipca 1980
Konstancin-Jeziorna
Przebieg służby
Lata służby 1914-1953
Siły zbrojne Legiony Polskie
(1914-1917)
c. i k. armia
(1917-1918)
Armia II Rzeczypospolitej
(1918-1942)
Ludowe Wojsko Polskie
(1943-1953)
Jednostki 59 Pułk Piechoty
4 Pułk Piechoty Legionów
15 Dywizja Piechoty
1 Dywizja Piechoty
1 Armia WP
Akademia Sztabu Generalnego
Stanowiska dowódca kompanii piechoty
dowódca batalionu piechoty
dowódca pułku piechoty
szef sztabu dywizji piechoty
dowódca dywizji piechoty
dowódca armii
komendant akademii wojskowej
Główne wojny i bitwy I wojna światowa,
wojna polsko-bolszewicka,
II wojna światowa:
Późniejsza praca wiceminister leśnictwa, prezes Naczelnej Rady Łowieckiej Polskiego Związku Łowieckiego (1956-1959) PZŁ
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Order Budowniczych Polski Ludowej (1949–1960) Order Krzyża Grunwaldu I klasy Order Sztandaru Pracy I klasy Order Sztandaru Pracy I klasy Order Sztandaru Pracy II klasy Order Krzyża Grunwaldu III klasy Krzyż Niepodległości Krzyż Walecznych (czterokrotnie) Złoty Krzyż Zasługi Medal Zwycięstwa i Wolności 1945 Order Lenina Order Lenina Order Przyjaźni Narodów Medal „Za Zwycięstwo nad Niemcami w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941-1945” Medal 20-lecia Zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941-1945 Medal 30-lecia Zwycięstwa w Wielkiej Wojnie Ojczyźnianej 1941-1945
Gen. Zygmunt Berling z mieszkańcami Pragi (1944)
Grób gen. Zygmunta Berlinga na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie
Mundur gen. Z. Berlinga ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie

Zygmunt Henryk Berling (ur. 27 kwietnia 1896 w Limanowej[1], zm. 11 lipca 1980 w Konstancinie-Jeziornie) – generał broni Wojska Polskiego, uczestnik walk o niepodległość Polski, żołnierz Legionów Polskich, uczestnik wojny polsko-bolszewickiej, dowódca 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki i 1 Armii WP, zastępca Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego, komendant Akademii Sztabu Generalnego, prawnik, urzędnik państwowy i działacz partyjny, członek PZPR, wiceminister leśnictwa (1957–1970), prezes Naczelnej Rady Łowieckiej Polskiego Związku Łowieckiego (1956-1959).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Był synem Michała i Aurelii z domu Russek. W literaturze i dokumentach istnieją rozbieżności co do daty, miejsca urodzenia, pochodzenia oraz wyznania Zygmunta Berlinga. W części opracowań jako miejsce urodzenia podawana jest Limanowa, według innych wieś Dąbrówka Niemiecka[2]. Część badaczy wskazuje na niemieckie lub szwedzkie korzenie rodziny Berlingów oraz jej przynależność do Kościoła kalwińskiego. Sam generał Berling jednak podawał w młodości w ankietach szkolnych judaizm[2] jako swoją przynależność wyznaniową. Ponadto Rocznik Oficerski 1928 wskazał datę urodzenia 29 kwietnia 1896[3], a Rocznik Oficerski 1932 podał datę urodzenia 27 kwietnia 1896[4].

Działalność niepodległościowa[edytuj | edytuj kod]

Od 1904 uczęszczał do szkoły powszechnej, a później do II Gimnazjum w Nowym Sączu, w którym w 1915 złożył maturę. Podczas nauki szkolnej należał do organizacji „Filarecja” od 1908 oraz Związku Strzeleckiego od 1913, gdzie odbył pierwsze przeszkolenie wojskowe. Po wybuchu I wojny światowej we wrześniu 1914 zaciągnął się do Legionów Polskich. Początkowo służył w szeregach 2 Pułku Piechoty w składzie II Brygady. Pełnił funkcję zastępcy dowódcy plutonu, brał udział w kampanii karpackiej, odniósł rany w bitwie pod Mołotkowem 29 października 1914 oraz w bitwie pod Rafajłową 24 stycznia 1915. Po odbyciu leczenia szpitalnego w stopniu sierżanta pełnił stanowisko szefa kompanii etapowej. Następnie służył w 4 Pułku Piechoty w składzie III Brygady. W sierpniu 1915 ukończył szkołę oficerską i został mianowany chorążym. Dowodził plutonem, pełnił obowiązki dowódcy 9 kompanii, był adiutantem batalionu. Ponownie ranny 3 sierpnia 1916 pod Rudką Miryńską. W listopadzie 1916 został mianowany podporucznikiem. Od kryzysu przysięgowego służył w Polskim Korpusie Posiłkowym jako dowódca 8 kompanii w batalionie uzupełniającym. Po bitwie pod Rarańczą w połowie lutego 1918 był internowany w obozie Dulfalva, z którego został zwolniony 18 kwietnia 1918. Później do listopada 1918 roku służył w cesarskiej i królewskiej Armii.

Służba w Wojsku Polskim[edytuj | edytuj kod]

Po odzyskaniu niepodległości został przyjęty do Wojska Polskiego i wstąpił do odtworzonego 4 Pułku Piechoty Legionów, gdzie został dowódcą kompanii marszowej w randze porucznika. W lutym 1920 awansował do stopnia kapitana ze starszeństwem z 1 czerwca 1919[5]. Podczas wojny polsko-bolszewickiej wsławił się jako dowódca V batalionu kieleckiego w obronie Lwowa, za co został uhonorowany Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari. W latach 1915–1920 (z przerwami) studiował na Wydziale Prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego. W lipcu 1922 został zatwierdzony na stanowisku dowódcy batalionu w 59 Pułku Piechoty w Inowrocławiu. W 1923 był p. o. dowódcy III batalionu[6]. W latach 1923–1925 był słuchaczem Kursu Normalnego Wyższej Szkoły Wojennej w Warszawie i w tym czasie pozostawał oficerem nadetatowym 59 Pułku[7]. Uzyskał tytuł oficera dyplomowanego. 31 marca 1924 awansował na majora piechoty ze starszeństwem z 1 lipca 1923[8]. Z dniem 1 października 1925, po ukończeniu kursu i uzyskaniu dyplomu naukowego oficera Sztabu Generalnego, został przeniesiony do 15 Dywizji Piechoty w Bydgoszczy na stanowisko szefa sztabu. W 1926 w trakcie przewrotu majowego stanął po stronie sanacji.

W lutym 1927 został wyznaczony na stanowisko szefa Oddziału Ogólnego Sztabu Dowództwa Okręgu Korpusu Nr V w Krakowie. Z dniem 1 stycznia 1930 został mianowany szefem wydziału w Biurze Ogólno-Organizacyjnym Ministerstwa Spraw Wojskowych w Warszawie[9]. W styczniu 1931 powrócił do Dowództwa Okręgu Korpusu Nr V w Krakowie na stanowisko szefa sztabu[10][11]. Na podpułkownika awansował w 1932 ze starszeństwem od 1 stycznia 1931. Jesienią 1932 został zastępcą dowódcy 6 Pułku Piechoty Legionów w Wilnie[12]. W okresie od 13 listopada 1935 do 2 kwietnia 1937 dowodził tym oddziałem. Wiosną 1937 został przeniesiony na stanowisko dowódcy 4 Pułku Piechoty Legionów w Kielcach. Pod koniec marca 1939 został zwolniony z zajmowanego stanowiska i przeniesiony do dyspozycji dowódcy Okręgu Korpusu Nr X z pozostawieniem w garnizonie Kielce i zachowaniem dodatku służbowego. Przed odejściem z pułku, 16 marca, pożegnał żołnierzy wyznaczonych do składu załogi Wojskowej Składnicy Tranzytowej na Westerplatte. Nie są jasne okoliczności odejścia Berlinga z wojska w 1939 r. Jedna z nich wskazuje na daleko posunięte zaniedbania służbowe. Stefan Rowecki, ówczesny zwierzchnik Berlinga i przyszły dowódca ZWZ-AK, w swoim pamiętniku pod datą Kwiecień 1939 wymienia bowiem wśród swoich prac: „moje uwagi i nacisk na najbardziej zaniedbany w dywizji 4 pułk piechoty, doprowadzające do zmiany dowódcy pułku podpułkownika Berlinga i zastępcy dowódcy, podpułkownika Ciechanowicza”[13]. Według A.K. Kunerta sam Berling twierdzić miał ówcześnie, iż odszedł na własną prośbę, nie zgadzając się na przeniesienie na dowódcę 4 pp[14]. Inna wersja mówi, że Berling odszedł z wojska na własną prośbę w czerwcu 1939 r. po wyroku sądu honorowego (przeniesiony w stan nieczynny) 31 lipca w związku z głośną sprawą rozwodową (oficerski sąd honorowy uznał jego postępowanie polegające na wyłudzeniu majątku żony za zachowanie niegodne honoru oficera)[potrzebne źródło]. Od 1 lipca 1939 odbywał praktykę w służbie cywilnej w Warszawie – w Państwowym Instytucie Rozrachunkowym.

Wojnę obronną 1939 r. spędził bez przydziału – mimo kilkakrotnych próśb skierowanych do władz wojskowych nie został zmobilizowany; ewakuowany do Brześcia wraz z Instytutem przyjechał do Wilna.

Radziecka niewola i służba w Polskich Siłach Zbrojnych w ZSRR[edytuj | edytuj kod]

W czasie okupacji Wilna przez Armię Czerwoną po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939, jeszcze przed przekazaniem miasta Litwie, 4 października 1939 r. został aresztowany przez NKWD. Do 1940 więziony w Starobielsku. W obozie jenieckim w Starobielsku został zwerbowany do współpracy z NKWD[15], następnie wraz z grupą oficerów podjął współpracę z Rosjanami[15]. Idąc na współpracę z NKWD (w swych pamiętnikach wspomina m.in. zażyłe stosunki z zastępcą Ł. Berii, gen. W. Mierkułowem), uniknął zbrodni katyńskiej dokonanej na oficerach Wojska Polskiego wiosną 1940, o którą kilka lat później oskarżył Niemców[16]. W trakcie likwidacji obozu starobielskiego został wywieziony do obozu Pawliszczew Bor 25 kwietnia 1940.

Następnie po przyjęciu obywatelstwa ZSRR[17] w listopadzie 1940 r. (2 listopada tego roku Ł. Beria wystąpił do Stalina z wnioskiem o zgodę na utworzenie polskiej dywizji w ramach Armii Czerwonej)[18] został skierowany wraz z grupą oficerów, którym przewodził, deklarujących chęć wspierania Sowietów do willi NKWD w Małachówce pod Moskwą, gdzie pomagał w ich weryfikacji[15], badaniu prawdziwego stosunku do Rosji, a następnie selekcji pod kątem przydatności do służby w Armii Czerwonej. Był współautorem deklaracji hołdu i lojalności przesłanej na ręce Józefa Stalina w marcu 1941[15].

Po niemieckim ataku na Związek Radziecki, 22 czerwca 1941 ppłk Zygmunt Berling wraz z 12 oficerami byłej armii polskiej skierowali sześciopunktowy manifest do Ludowego Komisarza Spraw Wewnętrznych Ławrientija Berii, w którym zadeklarowali chęć walki z III Rzeszą i budowę Polski w ramach ZSRR[19].

Po agresji III Rzeszy na ZSRR i układzie Sikorski-Majski wstąpił do tworzonej przez gen. Władysława Andersa polskiej Armii, nie zrywając kontaktów z NKWD i gen. Mierkułowem. Wraz ze swoimi współpracownikami został oddelegowany przez NKWD do Armii Polskiej na Wschodzie, w celu agenturalnego rozpoznania roboty antysowieckiej[20].

Został mianowany przez gen. dyw. Władysława Andersa – dowódcę Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR – szefem sztabu 5 Dywizji Piechoty w stopniu podpułkownika, a następnie szefem bazy ewakuacyjno-zaopatrzeniowej w Krasnowodsku. Był zwolennikiem pozostania oddziałów WP w ZSRR i udziału w walkach na froncie wschodnim.

Po ewakuacji Armii Polskiej na Wschodzie do Iranu pozostał w ZSRR, za co został zdegradowany i wydalony z Wojska Polskiego rozkazem gen. Władysława Andersa nr 36 z 20 kwietnia 1943, a polski Sąd Polowy skazał go 2 lipca zaocznie na karę śmierci jako dezertera. W orzeczeniu sąd uznał, że oskarżeni zbiegli z szeregów Armii Polskiej zdaniem sądu po to, by wstąpić do Armii Sowieckiej, a więc do służby państwa, którego jednym z celów politycznych jest pozbawienie bytu niepodległego Państwa Polskiego przez wcielenie jego ziem do ZSRR i dlatego skazał oskarżonych na karę śmierci[15]. Wyrok ten nie był prawomocny, albowiem Wódz Naczelny gen. broni Kazimierz Sosnkowski nie zatwierdził go.

Służba w Wojsku Polskim[edytuj | edytuj kod]

W 1943 mianowany przez Józefa Stalina dowódcą 1 Dywizji Piechoty im. Tadeusza Kościuszki i awansowany do stopnia generała brygady. Oskarżany o spowodowanie znacznych strat 1 Dywizji Piechoty w bitwie pod Lenino 12 października 1943. W marcu 1944 został dowódcą 1 Armii Polskiej w ZSRR.

Skonfliktowany z komunistami z CBKP i Wandą Wasilewską którzy zarzucali mu m.in. antysemityzm, dążenie do marginalizacji roli oficerów politycznych i błędne koncepcje polityczne. W tzw. „Tezach numer 1” wysunął postulat, by powojenną Polską rządziło Wojsko Polskie z pominięciem partii politycznych – miał to być rząd oparty na wojsku i wyłoniony przez wojsko – spotkało się to ze zdecydowaną krytyką CBKP. Od tej pory był traktowany z nieufnością. Stanisław Radkiewicz mówił: „(...) wojsko wyślizguje się z naszych rąk. Nawet kontroli nie mamy, gdy Rola wyjeżdża wszystko zostaje w ręku Berlinga”. Projektował utworzenie jednostek polskich bez udziału radzieckiej kadry oficerskiej spotykając się z odporem Jakuba Bermana („Należy stanowczo sprzeciwić się tworzeniu jakichś specjalnych dywizji polskich, które mają być gwardią pretoriańską przyszłych zamachów stanu”)[21].

Podczas uroczystości żałobnych upamiętniających ofiary w swoim przemówieniu nad mogiłami katyńskimi wygłoszonym 30 stycznia 1944 potwierdził sprawstwo Niemców pomordowania polskich oficerów, tym samym artykułując tzw. „kłamstwo katyńskie”[22]:

Mamy obecnie broń w ręku, broń daną nam przez zaprzyjaźnionego sojusznika, przez Związek Radziecki, na który Niemcy nieudolnie usiłowali przerzucić zbrodnię tu przez nich dokonaną. Broń tę wykorzystać musimy dla wyzwolenia uciemiężonej Ojczyzny i dla pomszczenia tej wielkiej, niesłychanej zbrodni, której Niemiec tutaj dokonał[23].

Zatwierdzał wyroki śmierci na żołnierzach swojej armii podejrzanych o sprzyjanie lub współpracę z podziemiem niepodległościowym.

Na przełomie lipca i sierpnia 1944 dowodził 1 Armią Wojska Polskiego w trakcie działań połączonych z forsowaniem Wisły i próbą uchwycenia przyczółka pod Dęblinem i Puławami, w końcowej fazie operacji brzesko-lubelskiej. Od 22 lipca 1944 był zastępcą Naczelnego Dowódcy Wojska Polskiego w stopniu generała dywizji.

Podczas powstania warszawskiego, po zajęciu przez Armię Czerwoną i 1 Armię Wojska Polskiego Pragi, wypełniając zarządzenie[24][25] szefa sztabu 1 Frontu Białoruskiego gen. Michaiła Malinina (nakazujące 1 AWP wyjść do końca 15 września 1944 głównymi siłami na wschodni brzeg Wisły, jednocześnie prowadząc rozpoznanie rzeki, dokonać wyboru miejsca przeprawy desantowej, promowej i mostowej oraz przygotować się do forsowania rzeki w celu uchwycenia przyczółków na zachodnim brzegu w rejonie Warszawy), wydał rozkaz części podległych mu jednostek wojskowych (2 DP i 3 DP) przeprawić się na Czerniaków, Powiśle i Żoliborz i nawiązać kontakt z powstańcami. Przy braku wystarczającej pomocy ze strony Armii Czerwonej (osłona lotnicza, wsparcie artyleryjskie, saperskie, środki przeprawy) – żołnierze polscy przeprawiali się na pontonach na lewy brzeg. Berling dopuścił się kilku błędów operacyjnych[24] w trakcie trwania akcji, co było jedną z przyczyn porażki – wielokrotnie nadmiernie rozpraszał siły i środki oraz sprzęt, jakimi dysponował podczas akcji, źle kalkulował przydzielanie środków przeprawowych wojskom wchodzącym do akcji, wydzielał do przepraw zbyt małe siły, aby mogły być skuteczne w obronie na drugiej stronie Wisły, oraz wybierał często niewłaściwy czas, okoliczności i rejony forsowania rzeki Wisły[24][26][27]. Berling nie zadbał także, by w skład grup forsujących rzekę weszła większa liczba oficerów sztabowych i członków dowództwa, którzy mogliby przejąć inicjatywę w dowodzeniu na uchwyconych przyczółkach[24].

Osobistym rozkazem Stalina wydanym 30 września 1944 Zygmunt Berling został odwołany ze stanowiska dowódcy 1 AWP. Powody odwołania nie są do końca znane – po wojnie zrodziła się legenda[28], iż była to reakcja na decyzję Berlinga w sprawie pomocy powstaniu warszawskiemu (podtrzymywana również przez samego Berlinga, co zaznacza w wydanych drukiem wspomnieniach), jednak zwolnienie ze stanowiska nastąpiło dopiero w dwa tygodnie po wydaniu rozkazu, który był znany szefowi sztabu 1 Frontu Białoruskiego gen. Malininowi, a sam Berling działał na mocy jego wcześniejszego zarządzenia[24]. Wersji o samodzielnej decyzji Berlinga o pomocy powstaniu warszawskiemu nie potwierdził również gen. Konstanty Rokossowski (wówczas dowódca 1 Frontu Białoruskiego, w ramach którego działała 1 Armia WP dowodzona przez Berlinga), który napisał w swoich wspomnieniach, iż o wszystkim wiedział[28] i osobiście zatwierdził plan forsowania Wisły w rejonie Czerniakowa[28]. Jest możliwe, iż rzeczywistą przyczyną odwołania były błędy dowódcze Berlinga w czasie ofensywy pod Dęblinem i Puławami oraz walka członków Biura Politycznego KC PPR i PKWN o wpływy u Stalina. Decyzja Stalina w praktyce zakończyła polityczną karierę Berlinga w ramach najwyższych struktur państwowych tworzonych przez ZSRR w Polsce, choć w następnych latach nadal zajmował wysokie stanowiska w wojsku i w państwie komunistycznym[15].

Pozbawionego dowództwa armii Berlinga KRN (na wniosek Bolesława Bieruta) wyznaczyła 25 listopada 1944 szefem Polskiej Misji Wojskowej w Moskwie. Berling odmówił przyjęcia stanowiska, a widząc represje wobec byłych partyzantów związanych z rządem londyńskim skierował do Stalina list, w którym zaatakował swoich politycznych oponentów w kraju (różne są wersje jakie sformułowania zawierał: „Na kolanach błagam Was zabierzcie tę bandę trockistów!” lub „Błagam Was, uratujcie Polskę dla Związku Radzieckiego z rąk trockistowskiej szajki międzynarodowego bandytyzmu!” odnosząc te słowa do Bermana, Minca i Zambrowskiego[29]). W odpowiedzi został wezwany do ZSRR i zmuszony do podjęcia studiów na Wyższej Wojskowej Akademii Sił Zbrojnych im. Klimienta Woroszyłowa w Moskwie. 15 grudnia 1944 r. na posiedzeniu PKWN przyjęto jednogłośnie uchwałę stwierdzającą, że „gen. Berling swoim postępowaniem ujawnił swoje wrogie demokracji polskiej oblicze, postawił siebie poza nawiasem demokracji polskiej walczącej o wyzwolenie Polski”[30].

Rząd w Warszawie wraz z dowództwem Wojska Polskiego wyraziły zgodę na jego powrót do kraju dopiero po wyborach do Sejmu Ustawodawczego (sfałszowanych przez komunistów) oraz po podpisaniu zobowiązania o niezabieraniu głosu w sprawach politycznych. 10 lutego 1947 wrócił do Polski i organizował Akademię Sztabu Generalnego. 12 kwietnia 1947 został powołany na stanowisko komendanta tej uczelni wojskowej, jednak 8 października 1947 został odwołany z zajmowanej funkcji. Ponownie kierował ASG w latach 1948–1953, w tym okresie w ramach czystki wśród kadr naukowych uczelni aresztowano przedwojennych oficerów Wojska Polskiego (m.in. gen. Heliodora Cepę, płk. Jana Rzepeckiego, płk. Franciszka Skibińskiego i innych).

Na wojskowej emeryturze[edytuj | edytuj kod]

W 1953 – głównie z uwagi na stan zdrowia – przeszedł na wojskową emeryturę. W latach 1953–1956 był podsekretarzem stanu w Ministerstwie Państwowych Gospodarstw Rolnych, w latach 1956–1957 podsekretarzem stanu w Ministerstwie Rolnictwa, a od 1957 do 1970 piastował stanowisko wiceministra leśnictwa – inspektora generalnego łowiectwa. Od 1956 zajmował także stanowisko prezesa Polskiego Związku Łowieckiego. W 1963 wstąpił do PZPR. Zasiadał także we władzach ZBoWiD.

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

30 stycznia 1920 roku dowódca Okręgu Generalnego „Kielce” zezwolił mu na zawarcie związku małżeńskiego z Kazimierą Chodnikiewiczówną z Kielc[31]. Z tego związku urodziło się czworo dzieci. 20 czerwca 1934 roku Zygmunt Berling rozwiódł się z Kazimierą, a już 20 października tego roku w Turdzie poślubił Jolandę Magyarosi. 19 lipca 1935 roku urodziła się córka Martha. Trzecią żoną była Maria Mika, sekretarka Wydziału Wojskowego Zarządu Głównego ZPP, z którą miał syna.

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Pomnik gen. Zygmunta Berlinga w Warszawie znajdujący się obok mostu Łazienkowskiego, który w latach 1981–1998 nosił imię generała
Jedna z tablic znajdujących się do marca 2015 na moście Łazienkowskim

Na cześć Berlinga nazwanych zostało w Polsce Ludowej wiele ulic, mostów, szkół i innych obiektów publicznych, m.in. w latach 1981–1998 jego imię nosił most Łazienkowski[32]. W 1985 w Warszawie odsłonięto jego pomnik[33].

Instytut Pamięci Narodowej oficjalnie sprzeciwia się nadawaniu ulicom imienia Berlinga i dąży do zmian nazw[34]. Wiele szkół podstawowych nosi jednak nadal jego imię.

Awanse[edytuj | edytuj kod]

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Według innych źródeł generał urodził się we wsi Dąbrówka Niemiecka.
  2. 2,0 2,1 Marcin Spórna, Słownik najsławniejszych wodzów i dowódców polskich, Zielona Sowa, Kraków 2006, s. 26, ISBN 83-7435-094-6.
  3. Rocznik Oficerski 1928. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1928, s. 172.
  4. Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932, s. 24.
  5. Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923, s. 406.
  6. Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923, s. 293.
  7. Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924, s. 266.
  8. Rocznik Oficerski 1924. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1924, s. 349.
  9. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 20 z 23 grudnia 1929 r., s. 381.
  10. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 1 z 28 stycznia 1931 r., s. 10.
  11. Rocznik Oficerski 1932. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1932, s. 465.
  12. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. Nr 13 z 9 grudnia 1932 r., s. 413.
  13. Stefan Rowecki, Wspomnienia i notatki autobiograficzne (1906-1939), Czytelnik, Warszawa 1988, s. 81.
  14. Ibidem, s. 176, przypis 11.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 Zygmunt Berling (1896-1980). IPN, 2000-2007.
  16. Sławomir Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy, s. 42.
  17. Sławomir Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy, s. 41.
  18. Ryszard Nazarewicz, Armii Ludowej dylematy i dramaty, Warszawa 1998, s. 36, ISBN 83-909166-0-6.
  19. Sławomir Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943-1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 43.
  20. Sławomir Cenckiewicz, Długie ramię Moskwy. Wywiad wojskowy Polski Ludowej 1943-1991 (wprowadzenie do syntezy), Poznań 2011, s. 43.
  21. Anna Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, IPN, Warszawa 2009, s. 141, ISBN 978-83-7629-090-4.
  22. Gustaw Butlow: W lesie katyńskim. Nad mogiłą ofiar zbrodni niemieckiej. W: Andrzej Leszek Szcześniak: Katyń. Relacje, wspomnienia, publicystyka. Warszawa: Alfa, 1989, s. 225-226. ISBN 83-7001-296-5.
  23. Łukasz Bertram, 'Kłamstwo katyńskie’, Karta 66 (2011), s. 88.
  24. 24,0 24,1 24,2 24,3 24,4 Lech Kowalski: Generał ze skazą. Biografia wojskowa gen. armii Wojciecha Jaruzelskiego. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 2001, s. 55–57. ISBN 83-88794-43-4.
  25. Twierdzenie to jest oparte na depeszy gen. Malinina do Berlinga, której autentyczności Berling zaprzecza w liście do szefa Wojskowego Instytutu Historycznego, gen. Bronisława Bednarza. M. Berlingowa „Bliżej prawdy”, s. 243–246.
  26. Czesław Grzelak, Henryk Stańczyk, Stefan Zwoliński: Bez możliwości wyboru. Wojsko polskie na froncie wschodnim 1943–1945. Warszawa: Wydawnictwo Bellona, 1993, s. 174–180. ISBN 83-11-08252-9.
  27. Edward Kospath-Pawłowski: Wojsko Polskie na Wschodzie 1943–1945. 1993, s. 176–186. ISBN 83-85621-24-5.
  28. 28,0 28,1 28,2 Stanisław Dronicz: Wojsko i politycy. Warszawa: Wydawnictwo CB, 2002, s. 19–20. ISBN 83-86245-84-0.
  29. Anna Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, IPN, Warszawa 2009, s. 141, 142, ISBN 978-83-7629-090-4.
  30. Anna Sobór-Świderska, Jakub Berman. Biografia komunisty, IPN, Warszawa 2009, s. 141, ISBN 978-83-7629-090-4.
  31. Dziennik Rozkazów Dowództwa Okręgu Generalnego „Kielce” Nr 7 z 30 stycznia 1920 roku, pkt 39 Zezwolenia na zawarcie związku małżeńskiego.
  32. Kwiryna Handke: Słownik nazewnictwa Warszawy. Warszawa: Slawistyczny Ośrodek Wydawniczy, 1998, s. 401.
  33. Wiesław Głębocki: Warszawskie pomniki. Warszawa: Wydawnictwo PTTK „Kraj”, 1990, s. 92. ISBN 83-7005-211-8.
  34. Instytut Pamięci Narodowej.
  35. Zarządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej. Nadanie Krzyża i Medalu Niepodległości. „Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych”, s. 361, Nr 8 z 11 listopada 1931. Ministerstwo Spraw Wojskowych. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]