15 Wielkopolska Dywizja Piechoty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy 15 Dywizji Piechoty okresu II RP. Zobacz też: 15 Dywizja Piechoty – inne dywizje piechoty o numerze 15.
15 Dywizja Piechoty
Historia
Państwo  II Rzeczpospolita
Sformowanie 1919
Rozformowanie 1939
Nazwa wyróżniająca Wielkopolska
Tradycje
Rodowód 2 Dywizji Strzelców Wielkopolskich
Dowódcy
Pierwszy gen. Kazimierz Grudzielski
Ostatni gen. Zdzisław Przyjałkowski
Działania zbrojne
wojna polsko-bolszewicka, kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja Bydgoszcz (sztab)
Rodzaj sił zbrojnych Wojska lądowe
Rodzaj wojsk Piechota
Podległość Armia Pomorze
Bitwa o granice 1920.png

15 Wielkopolska Dywizja Piechoty (15 DP) – wielka jednostka piechoty Armii Wielkopolskiej i Wojska Polskiego II RP.

W wyniku konsolidacji Wojska Polskiego 17 stycznia 1920 2 Dywizja Strzelców Wielkopolskich została przemianowana na 15 Dywizję Piechoty.

Walki o granice[edytuj | edytuj kod]

Organizacja wojenna dywizji w latach 1919-1921

59 pułk piechoty uczestniczył wraz z innymi oddziałami, na początku 1920, w wyzwalaniu Pomorza. Następnie prowadził walki na Ukrainie i Białorusi z bolszewikami. Dywizja uczestniczyła również w Bitwie Warszawskiej. Oddziały 15DP pod dowództwem gen. Władysława Junga wyparły bolszewików ze znacznej części Mazowsza. 59 pp pod dowództwem płk. Wrzalińskiego pokonał bolszewików pod Duchnowem, Mińskiem Mazowieckim, Ostrowem oraz Łomżą.

Dywizja w okresie pokoju[edytuj | edytuj kod]

W związku z pokojową reorganizacją Wojska Polskiego z 18 października 1920 r. z dywizji wyłączono 60 pp i przekazano do 25 Dywizji Piechoty.

W okresie II RP sztab 15 DP mieścił się w Bydgoszczy[1], a jej oddziały stacjonowały w Bydgoszczy i Inowrocławiu (59 pp).

Obsada personalna dowództwa dywizji[edytuj | edytuj kod]

Dowódcy dywizji
Dowódcy piechoty dywizyjnej
Szefowie sztabu

Obsada personalna w marcu 1939 roku[edytuj | edytuj kod]

Ostatnia „pokojowa” obsada personalna dowództwa dywizji[3][a]:

  • dowódca dywizji – grn. bryg. Zdzisław Przyjałokowski
  • dowódca piechoty dywizyjnej – płk Albin Skroczyński
  • szef sztabu – ppłk dypl. Józef Drotlew
  • I oficer sztabu – kpt. dypl. Marian Budek
  • II oficer sztabu – kpt. Józef Walusz
  • komendant rejonu PW konnego – mjr kaw. Jan Kazimierz Paszotta
  • dowódca łączności – mjr łączn. Bohdan Starkiewicz
  • oficer taborowy – kpt. tab. Stanisław Marian Polny
  • oficer intendentury – kpt. int. Bolesław Pawlik-Gwozdecki

Dywizja w wojnie obronnej 1939[edytuj | edytuj kod]

Dywizja walczyła w składzie Armii „Pomorze”

Wzmocnienie stanu osobowego dywizji nastąpiło w marcu 1939 w związku z zatrzymaniem po ćwiczeniach wiosennych roczników przeszkolonych. Etaty wojenne dywizja osiągnęła 24 sierpnia na drodze mobilizacji alarmowej (tzw. „kartkowej”). Dywizja wchodziła w skład Armii „Pomorze”; przed dywizją postawiono następujące zadania:

  • obrony przyczółka bydgoskiego od zachodu na odcinku Trzemiętowo (wyłącz.) - Nakło (włącz.)
  • utrzymania łączności z 9 DP
  • utrzymania łączności z 26 DP z Armii „Poznań”.

Tuż przed wybuchem wojny dywizja obsadziła umocnienia wału obronnego na zachód od Osowej Góry. 31 sierpnia dywizja zajmowała stosunkowo silnie umocniony (stanowiska km, przeszkody przeciwczołgowe, rowy ciągłe dla piechoty) odcinek frontu:

  • rejon styku z 9 DP - Trzemiętowo (wyłącz.)
  • przedpole - pozycja ryglowa - odcinek Trzemiętowo - Wojnowo
    • 62 pp (bez baonu) wzmocniony batalionem ON „Bydgoszcz” i 15 pal (bez dyonu)
  • główna pozycja obronna między Brdą a Kanałem Bydgoskim - odcinek Tryszczyn - Kruszyn
    • 61 pp wzmocniony baonem 62 pp, dwie baterie 15 pal
  • rejon styku z 26 DP - Nakło (włącz.)
    • OW „Tur” III/59 pp, batalion ON „Nakło”, jedna bateria 15 pal
  • m.p. dowództwa dywizji - Bydgoszcz
  • odwód dowódcy dywizji - rejon Smukały
    • 59 pp (bez baonu)
  • rejon ześrodkowania oddziałów rozpoznawczych - Mrocza
    • kawaleria dywizyjna, kompania kolarzy, zmot. kompania saperów, zmot. kompania piechoty (improwizowana - z 61 pp)
1-8 września
1 i 2 września dywizja obsadzająca przyczółek bydgoski skutecznie odpierała ataki niemieckiego III Korpusu Armijnego składającego z: 50 DP i brygady „Netze”. Jednocześnie jej pododdziały pozostające w Bydgoszczy, w tym batalion rezerwy 62 pp i 88. batalion wartowniczy, uczestniczyły w zaciętych walkach w mieście z niemieckimi dywersantami (tzw. „Krwawa Niedziela”). 3 września dywizja otrzymała rozkaz do wycofania się na linię Brdy i Kanału Bydgoskiego. Następnie wycofała się na Toruń. Tu była stale atakowana przez niemiecką 50 DP. 5 września wraz z 26 DP weszła w skład GO gen. Z. Przyjałkowskiego. Od 6 września miała cofać się do Inowrocławia i Kruszwicy, a następnie na Łanięta. Ostatecznie jednak jednostka skierowała się wzdłuż Wisły, 6 IX broniąc w Puszczy Bydgoskiej pozycji między Solcem Kujawskim a Kobylarnią przed atakami 50 DP. Następnego dnia dywizja stanęła w Gniewkowie, otrzymując rozkaz przejścia do rejonu Radziejów - Zakrzewo. 8 IX po utarczce kolarzy dywizyjnych z niemieckimi motocyklistami dywizja skierowała się w kierunku Brześcia Kujawskiego, który minęła w nocnym marszu. 9 IX Dywizja nie miała styczności z wrogiem, a w nocy 9/10 IX odeszła na linię między jeziorami Borzymowskim i Szczytnowskim[5].
9-18 września
Dywizja wzięła udział w bitwie nad Bzurą, osłaniając (wraz z 27 DP) od 11 września w składzie Grupy Operacyjnej gen. Tokarzewskiego-Karaszewicza tyły polskiego zgrupowania od północy i zachodu. Tego dnia dywizja odrzuciła 2 natarcia wroga pod Śmiłowicami (gdzie 59 pp odrzucił niemiecką 50 DP) i pod Szczytnem (walki 62 pp z niemiecką 208 DP). 12 IX Dywizja stoczyła poważną walkę na froncie 61 pp i batalionu 86 wspieranych przez I dywizjon 15 pal i 15 dac od Boniewa po Szczytno. Pod naciskiem dwóch pułków niem. 208 DP utracono Szczytno, lecz przeciwnatarciem odwodów miejscowość odzyskano, zadając niem. 338 pp ciężkie straty. Po walce pozostawiono na zachód od Kowala 62 pp w celu osłony południowego skrzydła 27 DP, natomiast zasadniczy trzon dywizji ruszył o 21:00 przez Łanięta do rejonu wsi Strzelce. Tego samego dnia generałowie Bortnowski i Kutrzeba ustalili, że 15 DP wraz z całą Armią Pomorze (tj. razem z 4, 16 DP i Wielkopolską BK) po niezbędnym przegrupowaniu (15 DP miała być 13 IX przerzucona transportem samochodowym do Łowicza), w nocy z 13 na 14 IX uderzy przez Łowicz i Skierniewice. W nocy z 14 na 15 września 61 pp atakował pod Gąbinem w celu zlikwidowania niemieckiego przyczółku pod Płockiem. Jednakże w drodze na podstawy wyjściowe pododdziały pogubiły się i wyszły z lasu gąbińskiego nie jednocześnie, często na zbieżnych kierunkach. Nic więc dziwnego, że nie zdołały usunąć niemieckich ubezpieczeń, wymieszały się z nimi i utknęły na podejściach do Dobrzykowa. Wyprowadzony o świcie silny kontratak niemiecki odrzucił zdziesiątkowane kompanie 61 pp z powrotem na skraj lasu. Zamiar likwidacji przyczółka stał się całkowicie nierealny po rozkazie dowódcy Armii „Poznań” gen. Tadeusza Kutrzeby, wyłączającym 15 DP ze składu GO. Dywizja do końca 15 września pozostała na pozycjach obronnych, a wieczorem wyruszyła do wskazanego jej rejonu wyjściowego na wschód od Iłowa (Biała Góra-Budy Stare), gdzie miała być użyta do natarcia przez Bzurę. Wieczorem 16 i 17 września dywizja nacierała przez Bzurę celem utworzenia przyczółka – 62 pp przez Brochów atakował w kierunku na Wólkę Smolaną, a 61 pp walczył pod Konarami, ponosząc ogromne straty. Nie mogąc wywalczyć przyczółka, dywizja skierowała się na północ i zdążyła jeszcze pod osłoną 25 DP przeprawić się za Bzurę w Witkowicach.
19-22 września
19 września pod Palmirami resztki dywizji zebrały się bez ciężkiego sprzętu w liczbie ok. 1500 żołnierzy. Miały przedzierać się do Warszawy przez Mościska-Laski-Błota Leśne. W związku z tym przemaszerowały przez Laski i Wólkę Węglową. Jednak obrona niemiecka była tutaj wyjątkowo silna, natarcie utknęło i trzeba było szukać przejścia gdzie indziej. Po przegrupowaniu ruszono i dotarto bez przeszkód od Bielan i Wawrzyszewa.
23-28 września
Po osiągnięciu stolicy dywizja została odtworzona w ramach Armii „Warszawa” i przesunięta do odwodu. Stacjonowała w rejonie Cmentarza Powązkowskiego. Walczyła w obronie Warszawy do jej kapitulacji 28 września.

Organizacja wojenna dywizji we wrześniu 1939[edytuj | edytuj kod]

Pododdziały przydzielone[6]:

Obsada personalna Kwatery Głównej[edytuj | edytuj kod]

Obsada personalna Kwatery Głównej 15 Dywizji Piechoty we wrześniu 1939 roku[7]

  • dowódca dywizji - gen. bryg. Zdzisław Wincenty Przyjałkowski
  • I dowódca piechoty dywizyjnej - płk piech. Albin Skroczyński
  • II dowódca piechoty dywizyjnej - płk dypl. kaw. Antoni Durski-Trzaska
  • dowódca artylerii dywizyjnej - płk art. Wojciech Stachowicz
  • oficer sztabu – mjr art. Jan Roman Zwarycz †20 IX 1939 Laski
  • dowódca saperów dywizyjnych – mjr sap. Jan Guderski
  • dowódca kawalerii dywizyjnej - mjr kaw. Jan Kazimierz Paszota-Panieński
  • szef sztabu - ppłk dypl. piech. Józef Drotlew
  • oficer operacyjny - kpt. dypl. Marian Edmund Budek †20 IX 1939 Laski
  • oficer informacyjny – por. Aleksander Kowalski
  • dowódca łączności – mjr łącz. Bohdan Starkiewicz
  • kwatermistrz - kpt. dypl. piech. Tadeusz Zachara †20 IX 1939 Sieraków
  • szef służby intendentury – kpt. int. z WSW Bolesław Pawlik-Gwozdecki
  • szef służby zdrowia – mjr lek. dr Bohdan Wacław Zakrzewski
  • szef służby weterynaryjnej – mjr lek. wet. Bronisław Sapeta (lekarz weterynarii 11 dak)
  • komendant kwatery głównej – mjr Kazimierz Bielawski

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Wykaz zawiera obsadę jednostki według stanu bezpośrednio przed rozpoczęciem mobilizacji pierwszych oddziałów Wojska Polskiego w dniu 23 marca 1939, ale już po przeprowadzeniu ostatnich awansów ogłoszonych z datą 19 marca 1939[4].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 535.
  2. Dziennik Personalny M.S.Wojsk. nr 48 z 18.07.1923 r.
  3. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. 534-535.
  4. Rocznik oficerski 1939 ↓, s. VI.
  5. Porwit 1983 ↓, s. 238-239.
  6. Ciechanowski 1983 ↓, s. 48.
  7. Głowacki 1985 ↓, s. 338-339.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]