Akcja „Burza”

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Akcja Burza)
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Odznaka AK przyznawana za udział w akcji „Burza”
Wystawa poświęcona akcji „Burza” w Muzeum Powstania Warszawskiego

Akcja „Burza”operacja wojskowa zorganizowana i podjęta przez oddziały Armii Krajowej przeciw wojskom niemieckim w końcowej fazie okupacji niemieckiej, bezpośrednio przed wkroczeniem Armii Czerwonej, prowadzona w granicach II Rzeczypospolitej. Trwała od 4 stycznia 1944, kiedy wojska radzieckie przekroczyły na Wołyniu granicę polsko-radziecką z 1939, do stycznia 1945.

Rozkaz do jej rozpoczęcia wydał w listopadzie 1943 komendant główny Armii Krajowej gen. Tadeusz Komorowski.

Po przekroczeniu przez Armię Czerwoną wschodniej granicy II Rzeczypospolitej i odrzuceniu wysuniętej przez władze RP oferty współdziałania wojskowego z ZSRR, 12 stycznia 1944 komendant główny Armii Krajowej wydał rozkaz nr 126, zapowiadający wsparcie Armii Czerwonej w walce z Niemcami w miarę naszych sił i interesów państwowych, co z dzisiejszej perspektywy okazało się zgubne w skutkach. 26 października 1944 jego następca gen. Leopold Okulicki wydał rozkaz zakończenia akcji.

Do akcji „Burza” zmobilizowano łącznie ok. 100 tys.[1] żołnierzy i oficerów AK.

Formy[edytuj | edytuj kod]

W konsekwencji wykrycia grobów polskich oficerów w Katyniu (w kwietniu 1943) zostały zerwane stosunki dyplomatyczne między Polską a ZSRR (przywrócone uprzednio w lipcu 1941 układem Sikorski-Majski). Rząd w Londynie w instrukcji z 27 października 1943, w przypadku nienawiązania oficjalnych stosunków polsko-sowieckich, zakazywał współpracę z Sowietami i pozostawanie władz podziemnych w kraju i AK w konspiracji, a w przypadku represji i ewentualnych aresztowań – przejście do samoobrony. Polecał także wzmożenie akcji sabotażowych i dywersyjnych przeciw Niemcom, ale wyłącznie o charakterze demonstracji i ochrony, co stało w sprzeczności z zasadami konspiracji. Odmiennego zdania w kwestii pozostawania w konspiracji byli Delegat Rządu na Kraj Jankowski i gen. Bór-Komorowski. Uważali oni, że brak czynnika reprezentującego legalną władzę Rzeczypospolitej na terenach operowania wojsk sowieckich stworzy możliwość do zajęcia jego miejsca przez uległe Sowietom organizacje. W raporcie z 14 lipca 1943 gen. Bór-Komorowski meldował, że bezczynność AK na terenach zajmowanych przez wojska sowieckie byłaby szkodliwa, ponieważ „...nie byłoby wtedy przeszkody, aby upozorować wolę narodu polskiego stworzenia 17 republiki sowieckiej”[2]. Po wymianie telegramów pomiędzy krajem a Londynem, rząd zgodził się ze stanowiskiem władz w kraju, a w przekazanej 12 lutego 1944 depeszy gen. Sosnkowski napisał: „...rząd i ja sądzimy, że wola kraju stanowi czynnik, nad którym nie sposób jest przejść do porządku dziennego”[3]. W nocy z 3 na 4 stycznia 1944 wojska sowieckie przekroczyły przedwojenną polską granicę w rejonie miasta Sarny.

Akcja „Burza” miała być prowadzona przez Armię Krajową niezależnie od Armii Czerwonej. Rozkaz KG AK przewidywał natomiast współdziałanie z Armią Czerwoną na szczeblu taktycznym i występowanie w roli sojusznika, połączone z ujawnieniem dowództw AK wobec dowództw Armii Czerwonej. Jednocześnie wobec nieuznawania przez Rząd RP na uchodźstwie nielegalnych w świetle prawa międzynarodowego aneksji dokonanych po 1 września 1939 na terytorium II Rzeczypospolitej oddziały Wojska Polskiego i reprezentanci administracji cywilnej Polskiego Państwa Podziemnego występować miały wobec władz sowieckich jako przedstawiciele legalnych władz Rzeczypospolitej na jej traktatowym terytorium.

Formy akcji były uzależnione od stanu i położenia oddziałów niemieckich i obejmowały:

  • powstanie zbrojne (po zaistnieniu odpowiednich warunków wojskowych i politycznych);
  • wzmożoną akcję dywersyjną na tyłach armii niemieckiej.

Miejsce[edytuj | edytuj kod]

Terytorium Państwa Polskiego w granicach sprzed 1939 w miarę wycofywania się Niemców przed wojskami ZSRR. Początkowo wyłączono z akcji duże miasta w celu oszczędzenia ich mieszkańców i zabudowy, jednak od lipca 1944 dowódca AK gen. Tadeusz Bór-Komorowski rozkazał żołnierzom AK zajmowanie również dużych miast. Na odprawie dowódców okręgów AK Wilno i Nowogródek w Warszawie w dniu 12 czerwca 1944 stwierdzono, iż zajmowanie większych miast jest niezbędne, jeżeli Polskie Państwo Podziemne ma występować w roli gospodarza w stosunku do wkraczających oddziałów Armii Czerwonej. Stwierdzono, iż w sporze terytorialnym z ZSRR, który nie chciał uznać praw Polski do jej przedwojennych terenów wschodnich, liczy się polityka faktów dokonanych, której elementem było przejmowanie kontroli nad kluczowymi ośrodkami miejskimi na wschodzie Polski.

Cele[edytuj | edytuj kod]

  • Uświadomienie władzom radzieckim, że na wyzwolonych z okupacji niemieckiej terenach Polski w granicach sprzed 1939 gospodarzami są Polacy, uznający władzę Rządu Emigracyjnego, który był jedynym legalnym kontynuatorem struktur władzy państwa polskiego sprzed 1939.
  • Zanegowanie alianckiego podziału na strefy operacyjne, w myśl którego Polska znajdowała się w radzieckiej strefie operacyjnej i wojska aliantów zachodnich ani oddziały im podporządkowane tu nie operowały.
  • Skłonienie ZSRR do uznania władzy Rządu RP w Londynie (reprezentowanego w kraju przez Delegaturę Rządu na Kraj) w Polsce i granicy wschodniej sprzed 1939 roku (którą ZSRR uznał postanowieniami traktatu ryskiego w 1921) i praw Polski do jej terenów wschodnich, bezprawnie zagarniętych na mocy postanowień paktu Ribbentrop-Mołotow po agresji ZSRR na Polskę w dniu 17 września 1939.
  • Spowodowanie przybycia do Polski sił aliantów zachodnich i jednostek PSZ na zachodzie, a w pierwszej kolejności 1 SBS.

Warszawa w planie „Burza” nie była przewidywana jako teren działań wojskowych z powodu bezpieczeństwa ludności i zgromadzonych dóbr kultury narodowej. Oddziały AK miały jedynie ochraniać ludność cywilną podczas ewentualnej ewakuacji. Ostatecznie główne cele wojskowe akcji „Burza” zostały osiągnięte. Odtworzenie struktur polskiej armii w kształcie przedwojennym podkreślało ciągłość Polskich Sił Zbrojnych i stawiało Armię Krajową jako uczestnika działań wojennych, występującego w charakterze alianta. Ustalenia te uległy zmianie w obliczu ofensywy radzieckiej i działań służb bezpieczeństwa ZSRR, wymierzonych w Armię Krajową, co w istotnym stopniu przyczyniło się do politycznego niepowodzenia planu „Burza” na Kresach Wschodnich. Sytuację skomplikowało również powołanie zależnego od ZSRR, marionetkowego rządu PKWN.

Działania służb bezpieczeństwa ZSRR[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Operacja Sejm.

Duży wpływ na nieosiągnięcie celów akcji „Burza” miały działania sowieckich służb bezpieczeństwa (głównie NKWD i kontrwywiadu wojskowego Smiersz), wkraczających na ziemie polskie wraz z oddziałami Armii Czerwonej. Dochodziło do aresztowań, rozbrajania i rozstrzeliwań mniejszych oddziałów Armii Krajowej przez NKWD, które dokonało egzekucji żołnierzy AK m.in. w Rozryszczu, Przebrażu, Łozowie i Antonówce. Aresztowanych żołnierzy przymusowo wcielano do Armii Berlinga, a oficerów wywożono w głąb Rosji. Łamano także postanowienia lokalnych porozumień pomiędzy Armią Krajową i partyzantką sowiecką lub Armią Czerwoną.

Po zdobyciu Wilna w dniu 13 lipca 1944, przy dużym udziale sił AK okręgu wileńskiego i nowogródzkiego (ok. 5,5 tys. ludzi), dowódcy polscy zostali zwabieni podstępem na „negocjacje”, aresztowani i wywiezieni w głąb ZSRR. W wielkiej obławie pochwycono następnie żołnierzy AK i zgromadzono ich w obozie w Miednikach. Ponieważ odmówili oni wstąpienia do armii Berlinga, zostali wszyscy wywiezieni do obozów w głąb ZSRR, głównie do Kaługi. Podobne wydarzenia miały miejsce wobec żołnierzy okręgu lwowskiego AK, gdzie NKWD aresztowało w ostatnich dniach lipca 1944 całą delegację oficerów Armii Krajowej, w tym Okręgowego Delegata Rządu we Lwowie, Adama Ostrowskiego.

W okręgu lubelskim AK doszło do podstępnego rozbrojenia trzech dywizji Armii Krajowej. W czasie wspólnej ofensywy w stronę Warszawy z Armią Czerwoną zostały one otoczone przez wojska sowieckie, zatrzymanych żołnierzy polskich wysłano transportami na wschód, a 2,7 tys. z nich do obozu koncentracyjnego na Majdanku, a następnie większość z tej liczby w głąb Rosji.

Występowanie przedstawicieli władz polskich w roli gospodarzy zajmowanych terenów od początku nie było przez sowietów traktowane poważnie. W Sarnach ujawnionemu staroście dowódca sowiecki powiedział: Głupi jesteście towarzyszu, jaki wy tam starosta[4].

Konsekwencje[edytuj | edytuj kod]

Tablica pamiątkowa ku czci gen. Aleksandra Krzyżanowskiego „Wilka” oraz jego podkomendnych z Okręgu Wilno AK (bazylika św. Elżbiety we Wrocławiu)

Pod względem militarnym akcja „Burza” osiągnęła główne cele. Poza działaniami w terenie, Armia Krajowa zdobyła kilka dużych miast, np. Wilno czy Lwów, przed faktycznym wkroczeniem do nich oddziałów Armii Czerwonej. Odtworzenie części dywizji i pułków walczących w 1939 podkreśliło nieprzerwaną ciągłość Polskich Sił Zbrojnych, co posiadało nie tylko znaczenie symboliczne, ale także wyraziło się w sierpniu 1944 oficjalnym uznaniem Armii Krajowej za wojska sprzymierzone. Z politycznego punktu widzenia nie osiągnięto jednak pozytywnych rezultatów. Alianci zachodni, informowani przez wywiad AK o przeprowadzanych przez NKWD masowych aresztowaniach żołnierzy podziemia, dowódców AK i przedstawicieli Delegatury Rządu na Kraj, nie zareagowali w stopniu umożliwiającym zmianę polityki sowieckiej wobec Polski i jej obywateli. Stalin nadal przekonywał sojuszników zachodnich, wbrew oczywistym faktom ujawnionych w trakcie akcji „Burza”, iż Armia Krajowa jest słaba i niezdolna do jakichkolwiek działań wojskowych oraz że nie ma wpływu na społeczeństwo, a jedyną siłą polityczną, z którą Polacy wiążą nadzieje na odrodzenie niepodległego państwa polskiego, miała być rzekomo polska lewica i komuniści. Twierdzenia te rozpowszechniano także w kraju za pomocą podległego ZSRR aparatu propagandowego, który przygotowywał się do tych działań od wielu miesięcy przed wybuchem akcji „Burza”.

Ogółem na skutek działań sowieckich służb bezpieczeństwa, głównie NKWD, w więzieniach i obozach zamknięto 50 tys. żołnierzy AK, uczestniczących w akcji „Burza”, głównie za odmowę wstąpienia do kontrolowanej przez ZSRR armii Berlinga. Konsekwencją działań NKWD był terror wobec Polaków zamieszkujących tereny wschodnie. Od listopada 1944 nasiliły się sowieckie pacyfikacje na Kresach, np. zamordowano 9,8 tys. Polaków w powiecie lidzkim, w szczuczyńskim kolejne 8 tys., a w oszmiańskim – 6 tys.. Najbardziej ucierpiały w czasie tych akcji miasta Ejszyszki i Bieniakonie. Regularnie urządzano obławy na członków Armii Krajowej, np. na Lubelszczyźnie jesienią 1944, oraz na przełomie 1944 i 1945 na Wileńszczyźnie i Nowogródczyźnie. Z samego Wilna deportowano 35 tys. Polaków, wymuszając oświadczenia, iż wyjeżdżają oni z własnej woli; w miejsce wywiezionych osiedlano Rosjan. ZSRR dokonał także grabieży polskich dóbr kulturalnych, m.in. wywieziono całe archiwa Towarzystwa Przyjaciół Nauk i Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie.

Ppor. Jerzy Bokłażec został publicznie powieszony w Lidzie w lutym 1945.

Przebieg operacji[edytuj | edytuj kod]

1944[edytuj | edytuj kod]

  1. akcja „Burza” na Wołyniu15 stycznia18 marca21 kwietnia21 maja
  2. akcja „Burza” na Podolu7 marca – kwiecień
  3. akcja „Burza” w Okręgach Wilno i Nowogródek AK1 lipca13 lipca
  4. akcja „Burza” w Wilnie (operacja „Ostra Brama”) – 7 lipca13 lipca
  5. akcja „Burza” w Okręgu Białystok AK14 lipca20 sierpnia
  6. akcja „Burza” w Okręgu Polesie AK15 lipca30 lipca
  7. akcja „Burza” w Podokręgach Tarnopol, Stanisławów i Lwów AK16 lipca26 lipca
  8. akcja „Burza” we Lwowie22 lipca27 lipca
  9. akcja „Burza” w Okręgu Lublin AK20 lipca29 lipca
  10. akcja „Burza” w Okręgu Kraków AK23 lipca30 sierpnia
  11. akcja „Burza” w Obszarze Warszawskim AK26 lipca2 października
  12. powstanie warszawskie1 sierpnia2 października
  13. akcja „Burza” w Okręgu Radom-Kielce AK1 sierpnia6 października
  14. akcja „Burza” w Okręgu Łódź AK14 sierpnia26 listopada
  15. akcja „Burza” w Okręgu Kraków AK21 września21 listopada

W ramach akcji „Burza” przeprowadzona została również akcja o kryptonimie „Jula”, polegająca na równoczesnej dywersji na kilku liniach kolejowych. Na akcję wyraził zgodę Naczelny Wódz gen. Sosnkowski. 3 kwietnia 1944 nadszedł z Londynu sygnał do podjęcia działań a już 6 kwietnia przerwano komunikację w następujących miejscach:

  • na linii PrzeworskRozwadów wysadzono przęsło mostu na Wisłoku – przerwa w ruchu pociągów trwała 48 godzin;
  • na linii kolejowej Przeworsk – Rzeszów pod Rogóżnem wysadzono przepust pod przejeżdżającym pociągiem – przerwa w ruchu 34 godziny;
  • na linii kolejowej JasłoSanok, w okolicy Nowosielec, wysadzono przepust w chwili przejazdu pociągu – przerwa w ruchu 33 godziny.

Akcja „Jula” osiągnęła pożądany cel, wykazała sprawność oddziałów AK a brytyjski minister hrabia Selborne w liście do gen. Sosnkowskiego z 13 maja 1944 wyraził podziw i uznanie za skuteczne i sprawne jej przeprowadzenie[5].

Działania na mniejszą skalę prowadzone w październiku i listopadzie określono kryptonimem „Deszcz”. Zakończyła je demobilizacja oddziałów leśnych.

1945[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 1945 pewne elementy działań zbrojnych prowadzone były przez okręgi: krakowski, śląski, kielecki i poznański, a także na Mazowszu i w okręgu pomorskim.

Odtwarzanie Sił Zbrojnych w ramach akcji „Burza”[edytuj | edytuj kod]

Wielka Jednostka Okręg odtwarzający Skład dywizji
2 Dywizja Piechoty Legionów AK „Pogoń” Okręg Radom-Kielce AK 2 Pułk Piechoty Legionów AK
3 Pułk Piechoty Legionów AK
4 Pułk Piechoty Legionów AK
3 Dywizja Piechoty Legionów AK Okręg Lublin AK 7 Pułk Piechoty Legionów AK „Garłuch”
8 Pułk Piechoty AK
9 Pułk Piechoty AK
5 Dywizja Piechoty AK „Dzieci Lwowskich” Okręg Lwów AK 19 Pułk Piechoty AK
26 Pułk Piechoty AK
40 Pułk Piechoty AK Dzieci Lwowskich
14 Pułk Ułanów AK
6 Dywizja Piechoty AK Ziemi Krakowskiej „Odwet” Okręg Kraków AK 12 Pułk Piechoty AK Ziemi Bocheńskiej
16 Pułk Piechoty AK
7 Dywizja Piechoty AK „Orzeł” Okręg Radom-Kielce AK (Łódź) 25 Pułk Piechoty AK
27 Pułk Piechoty AK
74 Pułk Piechoty AK
8 Dywizja Piechoty AK im. Romualda Traugutta Podokręg Warszawa Wschód AK 13 Pułk Piechoty AK
21 Pułk Piechoty AK
22 Pułk Piechoty AK
32 Pułk Piechoty AK
7 Pułk Ułanów AK
9 Podlaska Dywizja Piechoty AK Okręg Lublin AK 34 Pułk Piechoty AK
35 Pułk Piechoty AK
10 Dywizja Piechoty AK im. Macieja Rataja Okręg Łódź
11 Karpacka Dywizja Piechoty AK Obszar Lwów Podokręg Stanisławów 48 Pułk Piechoty AK
53 Pułk Piechoty AK
12 Dywizja Piechoty AK Obszar Lwów Podokręg Tarnopol 51 Pułk Piechoty AK
52 Pułk Piechoty AK
21 Dywizja Piechoty AK Okręg Kraków 1 Pułk Strzelców Podhalańskich AK
22 Dywizja Piechoty AK „Jarosławska” Okręg Kraków AK Podokręg Rzeszów 38 Pułk Piechoty AK
39 Pułk Piechoty AK
24 Dywizja Piechoty AK „Rzeszowska” Okręg Kraków AK Podokręg Rzeszów 17 Pułk Piechoty AK obwód Łańcut
25 Dywizja Piechoty AK Okręg Łódź
26 Dywizja Piechoty AK Okręg Łódź AK 10 Pułk Piechoty AK
18 Pułk Piechoty AK
37 Pułk Piechoty AK
27 Wołyńska Dywizja Piechoty AK Okręg Wołyń AK 23 Pułk Piechoty AK
24 Pułk Piechoty AK
43 Pułk Piechoty AK
45 Pułk Piechoty AK
50 Pułk Piechoty AK
19 Pułk Ułanów AK
21 Pułk Ułanów AK
28 Dywizja Piechoty AK im. Stefana Okrzei Okręg Radom-Kielce AK, oraz Inspektorat Puławy AK z Okręgu Lublin AK 15 Pułk Piechoty AK „Wilków”
72 Pułk Piechoty AK
1 Pułk Szwoleżerów AK
29 Dywizja Piechoty AK Okręg Białystok AK 33 Pułk Piechoty AK
41 Pułk Piechoty AK
42 Pułk Piechoty AK
9 Pułk Strzelców Konnych AK
30 Dywizja Piechoty AK „Twierdza” Okręg Polesie AK 82 Pułk Piechoty AK
84 Pułk Piechoty AK
106 Dywizja Piechoty AK „Dom” Okręg Kraków AK 112 Pułk Piechoty AK Ziemi Miechowskiej
116 Pułk Piechoty AK Ziemi Olkuskiej
120 Pułk Piechoty AK Ziemi Pińczowskiej
Krakowska Brygada Kawalerii Zmotoryzowanej AK Okręg Kraków AK 5 Pułk Strzelców Podhalańskich AK
6 Pułk Strzelców Pieszych AK
8 Pułk Ułanów AK
Zgrupowanie Okręgu AK Nowogródek Okręg Nowogródek AK 23 Pułk Ułanów AK
27 Pułk Ułanów AK
77 Pułk Piechoty AK
78 Pułk Piechoty AK
85 Pułk Piechoty AK

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Walki żołnierzy Armii Krajowej w operacji „Burza” zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic po 1990 r. „OPERACJA „BURZA” CZERWIEC – WRZESIEŃ 1944”.

Przypisy

  1. Andrzej Poleski, Jakub Basista, Tadeusz Czekalski, Krzysztof Stopka: Dzieje Polski. Kalendarium. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2000, s. 715. ISBN 83-0803-028-9.
  2. Stefan Korboński, Polskie Państwo Podziemne, Wydawnictwo Nasza Przyszłość, Bydgoszcz, s. 156.
  3. Stefan Korboński, Polskie Państwo Podziemne, Wydawnictwo Nasza Przyszłość, Bydgoszcz, s. 158.
  4. Joanna Wieliczka-Szarkowa, Likwidacja Polskiego Państwa Podziemnego, w: W cieniu czerwonej gwiazdy. Zbrodnie sowieckie na Polakach (1917-1956), [bdw], s. 282.
  5. Stefan Korboński, Polskie Państwo Podziemne Wydawnictwo Nasza Przyszłość, s. 169-170.
Historia Polski
Kotwica

Ten artykuł jest częścią cyklu:
Polskie Państwo Podziemne

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marek Ney-Krwawicz, Armia Krajowa. Szkic Historyczny, Wydawnictwo Ars Print Production, Warszawa 1999, ISBN 83-8722-417-0.
  • Wojciech Roszkowski, Najnowsza historia Polski 1914-1945, Świat Książki, Warszawa 2003, ISBN 83-7311-991-4.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]