Jasło

Jasło
Rynek z kamieniczkami, glorietka w parku miejskim, Sanktuarium św. Antoniego, kolegiata Wniebowzięcia NMP, kościół św. Stanisława BM, Pałac Sroczyńskich, kirkut, pomnik Tadeusza Kościuszki
Herb Jasła Flaga Jasła
Państwo	Polska
Województwo	podkarpackie
Powiat	jasielski
Gmina	gmina miejska
Prawa miejskie	1365
Burmistrz	Andrzej Czernecki
Powierzchnia	36,52 km²
Wysokość	225 do 380 m n.p.m.
Ludność (2010) • liczba • gęstość	36 932 1031,5 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 13
Kod pocztowy	38-200, 38-201, 38-211
Tablice rejestracyjne	RJS
Położenie na mapie Polski Jasło
49°44′52″N 21°28′17″E
TERC (TERYT)	3182505011
SIMC	0953059
Urząd miejski Rynek 12 38-200 Jasło
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło Jasło w Wikisłowniku
Strona internetowa

Park Miejski wraz z pomnikiem jego założyciela

Płyta rynku latem

Deptak i zabytkowe kamienice w Jaśle

Neogotycka kaplica cmentarna

Mury miejskie w Jaśle

Fontanna w Parku Miejskim

Budynek Zespołu Szkół nr 4 z 1905 roku

Pałac Sroczyńskich.Miejsce urodzenia Hubala

Wnętrze jasielskiej Kolegiaty

I LO w Jaśle, dawne gimnazjum

Jasło w powiecie

Pomnik św. Antoniego Padewskiego - patrona Miasta Jasła

Jasło – miasto powiatowe w południowo-wschodniej części Polski, w województwie podkarpackim, siedziba powiatu jasielskiego, położone w obrębie Dołów Jasielsko-Sanockich. Znajduje się ono na wysokości od 225 do 380 m n.p.m.. na przecięciu rzek Wisłoki, Ropy oraz Jasiołki.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 36 932 mieszkańców.

Patronem miasta jest św. Antoni z Padwy.

Położenie

Według danych z 1 stycznia 2009 powierzchnia miasta wynosi 36,52 km². Miasto stanowi 4,41% powierzchni powiatu.

Części miasta: Błonie, Bryły, Brzyszczki, Gamrat, Gądki, Gliniczek, Górka, Hankówka, Kaczorowy, Kowalowy, Krajowice, Niegłowice, Nowy Żółków, Podzamcze, Sobniów, Ulaszowice, Warzyce.

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa krośnieńskiego.

Struktura powierzchni

Według danych z roku 2002 Jasło ma obszar 36,65 km², w tym:

• użytki rolne: 68%
• użytki leśne: 5%

Demografia

Dane z 26 lutego 2009:

Opis	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
populacja	37 743	100	19 732	52,1	18 011	47,9
gęstość zaludnienia (mieszk./km²)	1031,5		536,9		494,6

Według danych z roku 2002 średni dochód na mieszkańca wynosił 1502,37 zł.

Według danych GUS z 31.12.2006, miasto liczyło 37 562 mieszkańców.

Toponimia nazwy miasta

W pierwszych źródłach nazwa pojawia się w 1262 w postaci Jasieł. W XIV-wiecznym dokumencie lokacyjnym występuje nazwa w jęz. niemieckim Jessel, Ieschil (1325). Nazwa jest pochodzenia słowiańskiego i pochodzi od nazwy rzeki przepływającej przez miasto; przypuszczalnie powstała od wyrazu jasny (błyszczący), a konkretnie od prasłowiańskiego (J)ě(d)s z przyrostkiem ъlъ, co odpowiada polskim elementom: Jeś- || Jaś- i przyrostkowi -eł; jasieł "jasny, czysty".

Wyraz "jesło" w okresie przedpolskim oraz staropolski wyraz "jasło" oznaczał "żłób" i pochodzi od czasownika "jeść" (utworzony na tej samej zasadzie jak słowo "mydło" od czasownika "myć"). Wyraz nie występuje w języku polskim, jedynie jej rzadko używane zdrobnienie "jasełka".

Historia

Po raz pierwszy nazwę Jasła zapisano w zabytku średniowiecznym, opiewającym Miracula Sancti Stanislai, wymieniając w nim również imiona jaślan, a wśród nich Gotszalka, noszącego tytuł archiprezbitera jasielskiego. Istotnym szczegółem w okresie rozwoju posiadłości klasztornych w powiecie jasielskim jest to, że wśród nich znalazło się również Jasło. Pierwszą wzmiankę o tym znajdujemy w roku 1262, w przywileju Bolesława Wstydliwego dla klasztoru cysterskiego w Koprzywnicy. Nadaje on osadzie Jasiel przywilej skarbowy i sądowy. Z innych dokumentów wynika, że cystersi otrzymać musieli tę osadę już w tzw. Fundatio primaeva, czyli w roku 1185. W każdym razie w połowie XIII wieku Jasło – zwane wtedy Jasiel lub Jasioł było osadą o niemałym znaczeniu gospodarczym. Tu mianowicie znajdowało się jedno z ważnych małopolskich targowisk.

Organizacja miejska Jasła, której skąpe ślady spotykamy w źródłach u schyłku XIV wieku i później, zawdzięczała swój początek dokumentowi Kazimierza Wielkiego wystawionemu w Sanoku 26 kwietnia 1366 roku. Tym dokumentem nadał król miasteczku Jasłu prawo niemieckie. W 1367 zwolnił je od ceł, zaś w 1368 dokonał formalnej zamiany miasta z cystersami. Zamiana ta została ostatecznie załatwiona w roku 1374 przez Elżbietę, królową regentkę, która dała cystersom odszkodowanie w postaci miasteczka Frysztak i wsi sąsiednich: Glinik i Kobyle. Połączenie części królewskiej i zakonnej miasta zostało w ten sposób zalegalizowane i stworzyło nowe podstawy organizacyjne miasteczka.

Parafia powstała w Jaśle przed 1325 rokiem, wcześniej Jasło należało do parafii w Zręcinie. Parafię jasielską niewątpliwie uposażyli biskup krakowski i król Władysław Łokietek. Pleban jasielski posiadał jako uposażenie nadany mu – być może w roku 1366 - folwark, przynajmniej jednołanowy z rolami i trzema sadzawkami, a ponadto pobierał dziesięcinę i meszne.

W latach 1648-1772 Jasło przeżywało okres upadku. Kilkukrotne okupacje Jasła: najpierw w roku 1655 przez wojska szwedzkie, potem w 1657 r. przez oddziały siedmiogrodzkie Jerzego II Rakoczego, a na początku XVIII w. ponownie przez wojska szwedzkie Karola XII, zrujnowały miasto doszczętnie. W dobie konfederacji barskiej w latach 1768-1772, miasto znowu było narażone na zniszczenia ze strony swoich i Rosjan.

II połowa XIX wieku to czas autonomii, zarazem okres rozwoju miasta - powstają obiekty użyteczności publicznej, Kasa Oszczędności, Sąd Rejonowy, w 1896-1897 zostaje założony Park Miejski.

Ważnym wydarzeniem w historii miasta było założenie w roku 1868 gimnazjum (obecnie I LO).

We wrześniu 1900 roku Jasło wizytował cesarz austro-węgierski Franciszek Józef.

W roku 1910 został założony klub piłkarski Czarni Jasło.

II wojna światowa

Dnia 9.07.1943 oddział Armii Krajowej pod dowództwem por. Zenona Soboty "Korczaka" dokonał napadu na więzienie w Jaśle. Członkowie AK przebrani w mundury niemieckie oraz mówiący po niemiecku wprowadzili w błąd strażników więziennych dostając się do wnętrza budynku po czym rozbroili ich. Uwalnili 120 więźniów. Akcja zakończyła się sukcesem i więźniowie znaleźli schronienie w okolicznych lasach.

Wrzesień i październik 1944 roku to w Jaśle czas nasilenia się niemieckiego terroru i początek akcji wysiedleńczej w rejonie. Wysiedlono najpierw mieszkańców okolicznych wiosek znajdujących się w strefie przyfrontowej, a 13 września zaczęto wysiedlać ludność z Jasła. Po wysiedleniu mieszkańców Niemcy rozpoczęli rabunek i niszczenie opustoszałego miasta. Podpalali i wysadzali w powietrze budynki publiczne i domy prywatne - było to działanie systematyczne i zaplanowane.

Do Jasła zniszczonego w 97% wkroczyli 16 stycznia 1945 roku rosyjscy żołnierze z 76 Pierekopskiej Dywizji Artylerii Przeciwlotniczej pod dowództwem płk. Fiodora Bolbata. Po wojnie miasto zostało odbudowane.

10 kwietnia 2010 roku w katastrofie samolotu pod Smoleńskiem zginął, pochodzący ze Święcan koło Jasła senator Stanisław Zając. Uroczystości pogrzebowe, w których wziął udział m.in Marszałek Senatu Bogdan Borusewicz odbyły się w kościele farnym 25 kwietnia tegoż roku.

4 czerwca 2010 roku Jasło nawiedziła powódź, która swoim zasięgiem objęła 1/3 miasta (głownie osiedla: Gądki, Rafineryjne i Mickiewicza). Ewakuowano ponad 1300 osób.

Architektura

Zabytki chronione prawnie w Jaśle:

• kolegiata pw. Wniebowzięcia NMP – kościół farny najstarszy zabytkowy kościół w mieście z XV, XVIII, XIX wieku, a także dzwonnica kościelna z połowy XIV, XV wieku. Budynek z kamienia w stylu gotyckim, był wielokrotnie niszczony; numer rejestru: 109/ZN/56 z 19.12.1956,
• kościół pw. św. Stanisława Biskupa wybudowany w latach 1892-93. Wcześniej stanowił kaplicę gimnazjalną. Inicjatorami budowy byli: ówczesny dyrektor szkoły Klemens Sienkiewicz, jego żona Hermina oraz grono nauczycielskie. W latach 70. w Jaśle wprowadzono nowy podział na parafie. Przekształcono kaplicę w nowy kościół (skrzyżowanie ulic Czackiego i Mickiewicza); numer rejestru: A-371/98 z 6.07.1998,
• cmentarz przy ul. Zielonej, założony w 1784 roku; numer rejestru: A-101 z 23.09.1986,
• dom przy ul. Kazimierza Wielkiego 1 z XIX w.; numer rejestru: A-380 z 3.09.1968,
• dom przy ul. 3 maja 23 z początku XX w.; numer rejestru: A-165 z 14.06.2006,
• Szkoła Wydziałowa Męska wraz z internatem z 1906 r. (ul. Marchlewskiego 20), od roku 1906 do 1939 mieściła się tam Szkoła Wydziałowa Męska, 1945-1962 najpierw gimnazjum a potem przekształcone z niego I Liceum Ogólnokształcące im. Króla Stanisława Leszczyńskiego, od 1962-Liceum Ekonomiczne, Szkoła Handlowa, obecnie dodatkowo Filia Akademii Ekonomicznej w Krakowie, IV Liceum Ogólnokształcące i inne instytucje; numer rejestru: A-113 z 6.10.1987,
• dom z oficyną przy Rynku 14 z 2. połowy XVIII; numer rejestru: A-35 z 26.06.2001,
• dom przy ul. Staszica 8 z końca XIX w.; numer rejestru: A-260 z 14.02.1992,
• dom przy ul. Staszica 12 z XIX w.; numer rejestru: A-126 z 1.11.1988,
• zespół pałacowy z 2. połowy XIX, obejmujący neogotycki pałac Sroczyńskich z 1858 oraz zabytkowy park, mieści się w dzielnicy Jasło-Gorajowice. Budynek pałacu jest siedzibą Zespołu Szkół Medycznych; numer rejestru: A-348 z 3.09.1968,
• zespół dworski obejmujący dwór wybudowany w latach 1730-32 następnie przebudowany w 2. połowie XIX w. oraz park z przełomu XVIII/XIX, mieści się w dzielnicy Jasło-Niegłowice, przy ul. Gajowej; numer rejestru: A-120 z 10.08.1988,

Obiekty historyczne:

• figura św. Jana Nepomucena z 1770 na środku rynku,
• kaplica cmentarna z lat 1859-72 w stylu romańskim,
• fragmenty murów miejskich znajdujące się przy Placu Bartłomieja z Jasła obok ZUS-u,
• współczesny kościół wizytek na miejscu kościoła zburzonego przez hitlerowców na wzgórzu zwanym Górką Klasztorną (nazwa ta początkowo potoczna pojawiła się po przybyciu do Jasła sióstr wizytek w 1903 roku, obecnie jest używana również w materiałach urzędu miejskiego), lub też Miejską Górą,
• obelisk wzniesiony w 500. rocznicę zwycięstwa grunwaldzkiego na tymże wzgórzu,
• park miejski założony przez nauczyciela Teodora Bernardzikiewicza; znajduje się tam pomnik Tadeusza Kościuszki z 1879, grób Nieznanego Żołnierza z 1894, oraz altanka z maszkaronem zbudowana z okazji odwiedzin miasta przez cesarza Franciszka Józefa w 1900 roku,
• kamienice w Rynku, najstarsza pod nr 14 z piwnicami na wino z XVIII w.,
• Muzeum Regionalne w Jaśle przy ul. Kadyiego 11 w domu darowanym przez lekarza okulistę dr. Stanisława Kadyiego.
• budynek poklasztorny oo. Franciszkanów przy ul. Mickiewicza 4, do roku 1965 pełniący tymczasowo funkcję kościoła, obecnie mieści Poradnię Rejonową. Podczas remontu w 2006 roku odkryto i odrestaurowano zabytkowe malowidło przedstawiające Matkę Boską.
• kościół oo. Franciszkanów pw. św. Antoniego Padewskiego – w okresie międzywojennym znajdował się przy ul. Mickiewicza. Po jego zniszczeniu w czasie II wojny światowej zakonnicy zrezygnowali z odbudowy ruin, tylko rozpoczęli przygotowania do budowy w nowym miejscu na rogu ulic 3 maja i Chopina. Do roku 1965 tymczasowo funkcje kościoła spełniał budynek klasztorny przy ul. Mickiewicza 4, obecnie znajduje się w nim Poradnia Rejonowa. W roku 1965 oddano do użytku największy w Jaśle kościół. Na froncie wykonano płaskorzeźby świętych zasłużonych dla Kościoła. Jeszcze przed beatyfikacją znalazła się tam figura oo. Maksymiliana Kolbego. Mieści się w nim sanktuarium patrona Miasta Jasła - św. Antoniego Padewskiego.

Znani jaślanie

Urodzeni w Jaśle:

• Bartłomiej z Jasła - filozof, teolog, reformator Akademii Krakowskiej
• Antoni Barwiński - sportowiec, piłkarz, reprezentant Polski
• Rafał Bernacki - sportowiec, piłkarz ręczny, reprezentant Polski
• Seweryn Bieszczad - malarz początku XX wieku
• Henryk Dobrzański - major WP, olimpijczyk, dowódca partyzancki II wojny światowej
• Ryszard Drozd - szachista
• Zbyszko Cyganiewicz - polski zapaśnik
• Karol Józef Fischer - biskup przemyski, autor prac z zakresu liturgii
• Cezary Geroń - poeta, dziennikarz
• Jacek Grün - politolog, muzyk, pierwszy perkusista Budki Suflera
• Józef Gryglewicz - major, lotnik Dywizjonu 300 i 301 w Anglii
• Lech Haydukiewicz - polityk, pedagog, członek Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji,
• Stanisław Kadyi - lekarz okulista, kolekcjoner dzieł sztuki
• Janusz Kołodziej - polityk, poseł
• Robert Król - poeta młodego pokolenia
• Adam Loret - pierwszy dyrektor Lasów Państwowych.
• Elżbieta Łukacijewska - polityk, europarlamentarzysta
• Jerzy Matuszkiewicz - muzyk jazzowy, saksofonista, kompozytor
• Edward Miszczak - dziennikarz telewizyjny i radiowy, dyrektor programowy TVN
• Karol Myśliwiec - archeolog, egiptolog, członek PAN
• Józef Oberc - profesor zwyczajny, wybitny geolog
• Stanisław Pawłowski - geograf i kartograf, rektor Uniwersytetu Poznańskiego
• Sławomir Peszko - sportowiec, piłkarz, reprezentant Polski
• Dorota Pykosz - sportsmenka, siatkarka
• Gabriel Samolej- sportowiec, hokeista, olimpijczyk
• Stefan Schwarz - lekarz, wykładowca, nestor polskiej ginekologii
• Józef Słotwiński - reżyser, pedagog, tłumacz
• Hugo Steinhaus - wybitny matematyk, aforysta
• Zbigniew Skrudlik - sportowiec, szermierz florecista, dwukrotny mistrz olimpijski
• Michał du Vall - profesor zwyczajny prawa, prorektor Uniwersytetu Jagiellońskiego
• Jan Wodyński - malarz
• Paweł Zagumny - sportowiec, siatkarz, reprezentant Polski

Związani z Jasłem:

• Stanisław Barabasz - architekt, malarz, nestor narciarstwa polskiego
• Marian Cichoń - profesor zwyczajny, kierownik jednej z katedr UE w Krakowie
• Jarosław Gowin - publicysta, minister sprawiedliwości
• Stefan Jaracz - aktor, pisarz i publicysta
• Piotr Jaroszewicz - premier PRL w latach 1970–1980, generał dywizji WP
• Tadeusz Klimecki - generał brygady WP
• Stanisław Kołodziej - ksiądz, męczennik, Sługa Boży Kościoła katolickiego
• Ignacy Kruszewski - polski i belgijski generał brygady, bohater narodowy
• Ignacy Łukasiewicz - wynalazca lampy naftowej, farmaceuta
• Zyndram z Maszkowic - rycerz spod Grunwaldu, starosta jasielski
• Stanisław Pigoń - historyk literatury polskiej, wykładowca uniwersytecki
• Rudolf Weigl - wynalazca pierwszej w świecie skutecznej szczepionki przeciw tyfusowi plamistemu
• Stanisław Zając - polityk, poseł i senator, zginął pod Smoleńskiem
• Alicja Zając - działaczka samorządowa, senator

Komunikacja

W mieście działa Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej - PKS Jasło oraz Zakład Miejskiej Komunikacji Samochodowej - ZMKS Jasło.

Przez Jasło przebiegają dwie drogi krajowe: 28 oraz 73.

• Droga 28 Zator – Wadowice – Nowy Sącz – Gorlice – Biecz – Jasło (obwodnica miasta) – Krosno – Sanok – Medyka.
• Droga 73 Jasło – Pilzno – Tarnów – Dąbrowa Tarnowska – Kielce – Wiśniówka

Edukacja

W Jaśle znajduje się kilkanaście placówek edukacyjnych oferujących naukę osobom o różnym poziomie wykształcenia. W mieście znajdują się cztery szkoły podstawowe, gimnazjum oraz pięć zespołów szkół miejskich (szkoła podstawowa oraz gimnazjum w jednym budynku). Oprócz tego na terenie Jasła znajdują się także: trzy licea ogólnokształcące oraz pięć zespołów szkół ponadgimnazjalnych. W mieście znajdują się także trzy placówki szkół wyższych.

Administracja

Władze miasta tworzą: przewodnicząca Rady Miasta: od 6 grudnia 2010 Elżbieta Bernal (Jaślanie), wiceprzewodniczący: Henryk Rak (Prawo i Sprawiedliwość) oraz Leszek Zduński (Platforma Obywatelska). Burmistrzem miasta jest Andrzej Czernecki (Jaślanie), a wiceburmistrzami Andrzej Kachlik oraz Leszek Znamirowski. W skład Rady Miasta wchodzą komitety:

• Prawo i Sprawiedliwość (7 radnych)
• Jaślanie (5 radnych)
• Platforma Obywatelska (4 radnych)
• Przymierze Samorządowe Podkarpacia (3 radnych),
• Forum Jasielskie (2 radnych).

Koalicję tworzą Jaślanie, Platforma Obywatelska i Przymierze Samorządowe Podkarpacia. Opozycję tworzą: Prawo i Sprawiedliwość oraz Forum Jasielskie.

Opieka zdrowotna

• Szpital Specjalistyczny w Jaśle
• Zespół Opieki Zdrowotnej

Wspólnoty religijne

Jasło należy do diecezji rzeszowskiej. Na terenie miasta jest 9 parafii, które należą do dwóch dekanatów: Jasło - Zachód oraz Wschód. Taki podział funkcjonuje od lat 70. XX wieku. W parafii Wniebowzięcia NMP przy ulicy Floriańskiej znajduje się dom zakonny sióstr michalitek, którego wspólnota liczy 6 sióstr. W parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa i Niepokalanego Serca NMP przy ul. Klasztornej znajduje się klasztor sióstr wizytek, której wspólnota liczy 15 sióstr.

W Jaśle działa Zbór "ARKA" Kościoła Zielonoświątkowego, który prowadzi swe nabożeństwa w auli Państwowej Szkoły Muzycznej I st. przy ul. Hugona Kołłątaja.

W mieście znajduje się także zbór Świeckiego Ruchu Misyjnego "Epifania" (ul. Krasińskiego) oraz Sala Królestwa Świadków Jehowy (ul. Graniczna 81).

Miasta partnerskie

• Makó
• Trebišov
• Bardejov
• Truskawiec
• Camposampiero
• Praga 10 (dzielnica)
• Hodonin

Zobacz też

• Bursa Jasielska
• Cmentarz żydowski w Jaśle

Linki zewnętrzne

• Mapy: Emapi • Google Maps • Targeo • Zumi
• Zdjęcia satelitarne: Google Maps • Wikimapia • Zumi
• Oficjalna strona internetowa Miasta Jasła
• Historia Żydów w Jaśle na portalu Wirtualny Sztetl
• Jasło w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom III (Haag – Kępy) z 1882 r.