Jasło

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Jasło – góra.
Jasło
Jasło
Herb Flaga
Herb Jasła Flaga Jasła
Państwo  Polska
Województwo  podkarpackie
Powiat jasielski
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1365
Burmistrz Andrzej Czernecki
Powierzchnia 36,52 km²
Wysokość 225 do 380 m n.p.m.
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

36 918[1]
1031,5 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 13
Kod pocztowy 38-200, 38-201, 38-211
Tablice rejestracyjne RJS
Położenie na mapie województwa podkarpackiego
Mapa lokalizacyjna województwa podkarpackiego
Jasło
Jasło
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Jasło
Jasło
Ziemia 49°44′52″N 21°28′17″E/49,747778 21,471389Na mapach: 49°44′52″N 21°28′17″E/49,747778 21,471389
TERC
(TERYT)
3182505011
SIMC 0953059
Urząd miejski
Rynek 12
38-200 Jasło
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Wikisłownik Hasło Jasło w Wikisłowniku
Strona internetowa
Altana zbudowana z okazji odwiedzin miasta Jasła przez cesarza Franciszka Józefa w 1900 roku. Altanka znajduje się w parku miejskim

Jasłowymowa i miasto powiatowe w południowo-wschodniej części Polski, w województwie podkarpackim, siedziba powiatu jasielskiego, położone w obrębie Dołów Jasielsko-Sanockich. Znajduje się ono na wysokości od 225 do 380 m n.p.m.[2] na przecięciu rzek Wisłoki, Ropy oraz Jasiołki.

Według danych z 1 stycznia 2012 r. miasto zamieszkiwało 36 918 mieszkańców.

Patronem miasta jest św. Antoni z Padwy[3].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 24 lipca 2014 roku powierzchnia miasta wynosi 36,52 km²[4]. Miasto stanowi 4,41% powierzchni powiatu.

W granicach administracyjnych miasta funkcjonuje szesnaście osiedli: Bryły, Brzyszczki, Gamrat, Gądki, Górka Klasztorna, Hankówka, Kaczorowy, Kopernika, Krajowice, Mickiewicza, Niegłowice, Rafineria, Sobniów, Śródmieście, Ulaszowice i Żółków.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa krośnieńskiego.

Struktura powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Według danych z roku 2014[4] Jasło ma obszar 36,65 km², w tym:

  • użytki rolne: 68%
  • użytki leśne: 5%

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 24 lipca 2014[4]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 36 363 100 - - - -
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
1031,5 536,9 494,6

Według danych GUS z 24.07.2014 r., miasto liczyło 36 363 mieszkańców.

Toponimia[edytuj | edytuj kod]

W pierwszych źródłach nazwa pojawia się w 1262 w postaci Jasieł[5]. W XIV-wiecznym dokumencie lokacyjnym występuje nazwa w jęz. niemieckim Jessel, Ieschil (1325)[6]. Nazwa jest pochodzenia słowiańskiego i pochodzi od nazwy rzeki przepływającej przez miasto; przypuszczalnie powstała od wyrazu jasny (błyszczący)[5], a konkretnie od prasłowiańskiego (J)ě(d)s z przyrostkiem ъlъ, co odpowiada polskim elementom: Jeś- || Jaś- i przyrostkowi -eł; jasieł „jasny, czysty”[7].

Wyraz „jesło” w okresie przedpolskim oraz staropolski wyraz „jasło” oznaczał „żłób” i pochodzi od czasownika „jeść” (utworzony na tej samej zasadzie jak słowo „mydło” od czasownika „myć”). Wyraz nie występuje w języku polskim, jedynie jej rzadko używane zdrobnienie „jasełka”.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Jasła.

Po raz pierwszy nazwę Jasła zapisano w zabytku średniowiecznym, opiewającym Miracula Sancti Stanislai, wymieniając w nim również imiona jaślan, a wśród nich Gotszalka, noszącego tytuł archiprezbitera jasielskiego. Istotnym szczegółem w okresie rozwoju posiadłości klasztornych w powiecie jasielskim jest to, że wśród nich znalazło się również Jasło. Pierwszą wzmiankę o tym znajdujemy w roku 1262, w przywileju Bolesława Wstydliwego dla klasztoru cysterskiego w Koprzywnicy. Nadaje on osadzie Jasiel przywilej skarbowy i sądowy. Z innych dokumentów wynika, że cystersi otrzymać musieli tę osadę już w tzw. Fundatio primaeva, czyli w roku 1185. W każdym razie w połowie XIII wieku Jasło – zwane wtedy Jasiel lub Jasioł było osadą o niemałym znaczeniu gospodarczym. Tu mianowicie znajdowało się jedno z ważnych małopolskich targowisk.

Mury miejskie w Jaśle

Organizacja miejska Jasła, której skąpe ślady spotykamy w źródłach u schyłku XIV wieku i później, zawdzięczała swój początek dokumentowi Kazimierza Wielkiego wystawionemu w Sanoku 26 kwietnia 1366 roku. Tym dokumentem nadał król miasteczku Jasłu prawo niemieckie. W 1367 zwolnił je od ceł, zaś w 1368 dokonał formalnej zamiany miasta z cystersami. Zamiana ta została ostatecznie załatwiona w roku 1374 przez Elżbietę, królową regentkę, która dała cystersom odszkodowanie w postaci miasteczka Frysztak i wsi sąsiednich: Glinik i Kobyle. Połączenie części królewskiej i zakonnej miasta zostało w ten sposób zalegalizowane i stworzyło nowe podstawy organizacyjne miasteczka.

Parafia powstała w Jaśle przed 1325 rokiem, wcześniej Jasło należało do parafii w Zręcinie. Parafię jasielską niewątpliwie uposażyli biskup krakowski i król Władysław Łokietek. Pleban jasielski posiadał jako uposażenie nadany mu – być może w roku 1366 – folwark, przynajmniej jednołanowy z rolami i trzema sadzawkami, a ponadto pobierał dziesięcinę i meszne.

W latach 1648-1772 Jasło przeżywało okres upadku. Kilkukrotne okupacje Jasła: najpierw w roku 1655 przez wojska szwedzkie, potem w 1657 r. przez oddziały siedmiogrodzkie Jerzego II Rakoczego, a na początku XVIII w. ponownie przez wojska szwedzkie Karola XII, zrujnowały miasto doszczętnie. W dobie konfederacji barskiej w latach 1768-1772, miasto znowu było narażone na zniszczenia ze strony swoich i Rosjan.

Park Miejski w Jaśle

II połowa XIX wieku to czas autonomii, zarazem okres rozwoju miasta – powstają obiekty użyteczności publicznej, Kasa Oszczędności, Sąd Rejonowy, w 1896-1897 zostaje założony Park Miejski.

I LO w Jaśle, dawne gimnazjum

Ważnym wydarzeniem w historii miasta było założenie w roku 1868 gimnazjum (obecnie I Liceum Ogólnokształcące).

We wrześniu 1900 roku Jasło wizytował cesarz austro-węgierski Franciszek Józef.

W roku 1910 został założony klub piłkarski Czarni Jasło.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Po wybuchu II wojny światowej władze opuściły miasto, mieszkańcy wybrali na burmistrza radnego miejskiego i zasłużonego dla Jasła architekta Stanisława Leszczyc-Macudzińskiego. Sprawował on swój urząd przez 73 dni, przez władze hitlerowskie był uznawany za burmistrza komisarycznego do czasu aresztowania pod pretekstem ukrywania wyposażenia placówek pedagogicznych w synagodze jasielskiej, która została podpalona przez SS[8].

W ramach tzw. „dzikiej” akcji wysiedleńczej Polaków z obszaru „Kraju Warty” w grudniu 1939 r. na teren województwa podkarpackiego trafiła bliżej nieokreślona ilość osób. Na pewno jeden transport z Łodzi. Ogólnie, przez Kraków, został skierowany do Krosna, ale część ludzi wysadzono w Jaśle. W następnych miesiącach część z nich powróciła do miejsca zamieszkania lub w pobliże. Prawdopodobnie drugi transport miał miejsce w lutym 1940 roku. Tych ludzi ulokowano w jasielskim klasztorze. Również i część z nich powróciła do miejsca zamieszkania. Ilu pozostało do końca wojny lub na stałe w Jaśle, nie wiadomo. zachowały się na ten temat tylko szczątkowe informacje, przede wszystkim wspomnienia wysiedlonych[9].

W nocy z 5 na 6 sierpnia 1943 roku oddział Armii Krajowej pod dowództwem por. Zenona Soboty „Korczaka” dokonał napadu na więzienie w Jaśle. Akcja nosiła kryptonim "Pensjonat". Członkowie AK przebrani w mundury niemieckie oraz mówiący po niemiecku dostali się do wnętrza budynku wprowadzając w błąd strażników więziennych, po czym rozbroili ich. Uwolnili 120 więźniów[10]. Akcja zakończyła się sukcesem i więźniowie znaleźli schronienie w okolicznych lasach.

Wrzesień i październik 1944 roku to w Jaśle czas nasilenia się niemieckiego terroru i początek akcji wysiedleńczej w rejonie. Wysiedlono najpierw mieszkańców okolicznych wiosek znajdujących się w strefie przyfrontowej, a 13 września zaczęto wysiedlać ludność z Jasła. Po wysiedleniu mieszkańców Niemcy rozpoczęli rabunek i niszczenie opustoszałego miasta. Podpalali i wysadzali w powietrze budynki publiczne i domy prywatne – było to działanie systematyczne i zaplanowane.

Do Jasła zniszczonego w 97% wkroczyli 16 stycznia 1945 roku rosyjscy żołnierze z 76 Pierekopskiej Dywizji Artylerii Przeciwlotniczej pod dowództwem płk. Fiodora Bolbata. Po wojnie miasto zostało odbudowane.

Współcześnie[edytuj | edytuj kod]

W roku 2009, około 12 km na zachód od Jasła, w Trzcinicy, otwarto skansen archeologiczny „Karpacka Troja”, oddz. Muzeum Podkarpackiego w Krośnie. Jedna z największych atrakcji turystycznych w rejonie miasta. Jest to jedno z najważniejszych stanowisk archeologicznych w Polsce o wyjątkowym znaczeniu dla poznania pradziejów całej Europy środkowo-wschodniej.

10 kwietnia 2010 roku w katastrofie samolotu pod Smoleńskiem zginął, pochodzący ze Święcan koło Jasła senator Stanisław Zając. Uroczystości pogrzebowe, w których wziął udział m.in. marszałek Senatu Bogdan Borusewicz odbyły się w kościele farnym 25 kwietnia tegoż roku.

4 czerwca 2010 roku Jasło nawiedziła powódź, która swoim zasięgiem objęła 1/3 miasta (głównie osiedla: Gądki, Rafineryjne i Mickiewicza). Ewakuowano ponad 1300 osób.

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Historia Jasła.
Rynek Jasło
Rynek Jasło
Kolegiata Wniebowzięcia NMP w Jaśle
Dawna Szkoła Wydziałowa Męska
Pałac Sroczyńskich. Miejsce urodzenia Hubala obecnie Zespół Szkół Medycznych
Neogotycka kaplica cmentarna
Kościół i klasztor Sióstr Wizytek
Pomnik św. Antoniego Padewskiego – patrona Miasta Jasła

Zabytki chronione prawnie w Jaśle:

  • kolegiata pw. Wniebowzięcia NMP – kościół farny najstarszy zabytkowy kościół w mieście z XV, XVIII, XIX wieku, a także dzwonnica kościelna z połowy XIV, XV wieku. Budynek z kamienia w stylu gotyckim, był wielokrotnie niszczony; numer rejestru: 109/ZN/56 z 19.12.1956,
  • kościół pw. św. Stanisława Biskupa wybudowany w latach 1892-1893. Wcześniej stanowił kaplicę gimnazjalną. Inicjatorami budowy byli: ówczesny dyrektor szkoły Klemens Sienkiewicz, jego żona Hermina oraz grono nauczycielskie[11]. W latach 70. w Jaśle wprowadzono nowy podział na parafie. Przekształcono kaplicę w nowy kościół (skrzyżowanie ulic Czackiego i Mickiewicza); numer rejestru: A-371/98 z 6.07.1998,
  • cmentarz przy ul. Zielonej, założony w 1784 roku; numer rejestru: A-101 z 23.09.1986,
  • dom przy ul. Kazimierza Wielkiego 1 z XIX w.; numer rejestru: A-380 z 3.09.1968,
  • dom przy ul. 3 maja 23 z początku XX w.; numer rejestru: A-165 z 14.06.2006,
  • Szkoła Wydziałowa Męska wraz z internatem z 1906 r. (ul. Marchlewskiego 20), od roku 1906 do 1939 mieściła się tam Szkoła Wydziałowa Męska, 1945-1962 najpierw gimnazjum, a potem przekształcone z niego I Liceum Ogólnokształcące im. Króla Stanisława Leszczyńskiego, od 1962-Liceum Ekonomiczne, Szkoła Handlowa, obecnie dodatkowo Filia Akademii Ekonomicznej w Krakowie, IV Liceum Ogólnokształcące i inne instytucje; numer rejestru: A-113 z 6.10.1987,
  • dom z oficyną przy Rynku 14 z 2. połowy XVIII; numer rejestru: A-35 z 26.06.2001,
  • dom przy ul. Staszica 8 z końca XIX w.; numer rejestru: A-260 z 14.02.1992,
  • dom przy ul. Staszica 12 z XIX w.; numer rejestru: A-126 z 1.11.1988,
  • zespół pałacowy z 2. połowy XIX, obejmujący neogotycki pałac Sroczyńskich z 1858 oraz zabytkowy park, mieści się w dzielnicy Jasło-Gorajowice. Budynek pałacu jest siedzibą Zespołu Szkół Medycznych; numer rejestru: A-348 z 3.09.1968,
  • zespół dworski obejmujący dwór wybudowany w latach 1730-1732 następnie przebudowany w 2. połowie XIX w. oraz park z przełomu XVIII/XIX, mieści się w dzielnicy Jasło-Niegłowice, przy ul. Gajowej; numer rejestru: A-120 z 10.08.1988,

W roku 2013 w Jaśle został zbudowany park linowy, z dofinansowania unijnego, oraz został przeprowadzony remont basenu otwartego. Wstęp do parku linowego jest darmowy do roku 2018

Obiekty historyczne:

  • figura św. Jana Nepomucena z 1770 na środku rynku,
  • kaplica cmentarna z lat 1859-1872 w stylu romańskim,
  • fragmenty murów miejskich znajdujące się przy placu Bartłomieja z Jasła obok ZUS-u,
  • współczesny kościół wizytek na miejscu kościoła zburzonego przez hitlerowców na wzgórzu zwanym Górką Klasztorną (nazwa ta początkowo potoczna pojawiła się po przybyciu do Jasła sióstr wizytek w 1903 roku, obecnie jest używana również w materiałach urzędu miejskiego[12]), lub też Miejską Górą,
  • obelisk wzniesiony w 500. rocznicę zwycięstwa grunwaldzkiego na tymże wzgórzu,
  • park miejski założony przez nauczyciela Teodora Bernardzikiewicza; znajduje się tam pomnik Tadeusza Kościuszki z 1879, grób Nieznanego Żołnierza z 1894, oraz altanka z maszkaronem zbudowana z okazji odwiedzin miasta przez cesarza Franciszka Józefa w 1900 roku,
  • kamienice w Rynku, najstarsza pod nr 14 z piwnicami na wino z XVIII w.,
  • Muzeum Regionalne w Jaśle przy ul. Kadyiego 11 w domu darowanym przez lekarza okulistę dr Stanisława Kadyiego.
  • budynek poklasztorny oo. Franciszkanów przy ul. Mickiewicza 4, do roku 1965 pełniący tymczasowo funkcję kościoła, obecnie mieści Poradnię Rejonową. Podczas remontu w 2006 roku odkryto i odrestaurowano zabytkowe malowidło przedstawiające Matkę Boską.
  • kościół oo. Franciszkanów pw. św. Antoniego Padewskiego – w okresie międzywojennym znajdował się przy ul. Mickiewicza. Po jego zniszczeniu w czasie II wojny światowej zakonnicy zrezygnowali z odbudowy ruin, tylko rozpoczęli przygotowania do budowy w nowym miejscu na rogu ulic 3 maja i Chopina. Do roku 1965 tymczasowo funkcje kościoła spełniał budynek klasztorny przy ul. Mickiewicza 4, obecnie znajduje się w nim Poradnia Rejonowa. W roku 1965 oddano do użytku największy w Jaśle kościół. Na froncie wykonano płaskorzeźby świętych zasłużonych dla Kościoła. Jeszcze przed beatyfikacją znalazła się tam figura oo. Maksymiliana Kolbego. Mieści się w nim sanktuarium patrona Miasta Jasła – św. Antoniego Padewskiego.

Znani jaślanie[edytuj | edytuj kod]

Urodzeni w Jaśle:

Związani z Jasłem:

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Plac dworca PKS w Jaśle, w tle Górka Klasztorna z kościołem sióstr Wizytek

W mieście działa Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej – PKS Jasło oraz Zakład Miejskiej Komunikacji Samochodowej – ZMKS Jasło.

Przez Jasło przebiegają dwie drogi krajowe: 28 oraz 73.

Stacja kolejowa w Jaśle jest głównym węzłem kolejowym na południu województwa podkarpackiego. Ze stacji wychodzą linie nr 106 w stronę Rzeszowa i nr 108 do Stróż i Zagórza.

W 2013 powstało w mieście wielofunkcyjne lądowisko Ikar Jasło.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Podkarpacka Szkoła Wyższa im. Bł. Ks. Władysława Findysza
Information icon.svg Osobny artykuł: Lista szkół w Jaśle.

W Jaśle znajduje się kilkanaście placówek edukacyjnych oferujących naukę osobom o różnym poziomie wykształcenia. W mieście znajdują się cztery szkoły podstawowe, gimnazjum oraz pięć zespołów szkół miejskich (szkoła podstawowa oraz gimnazjum w jednym budynku)[13]. Oprócz tego na terenie Jasła znajdują się także: trzy licea ogólnokształcące oraz pięć zespołów szkół ponadgimnazjalnych. W mieście znajdują się także trzy placówki szkół wyższych.

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Władze miasta tworzą: przewodnicząca Rady Miasta: od 6 grudnia 2010 Elżbieta Bernal (Jaślanie), wiceprzewodniczący: Henryk Rak (Prawo i Sprawiedliwość) oraz Leszek Zduński (radny niezrzeszony). Burmistrzem miasta jest Andrzej Czernecki (Jaślanie), a wiceburmistrzami Antoni Pikul oraz Leszek Znamirowski. Sekretarzem miasta jest Paweł Rzońca, a skarbnikiem Jacek Borkowski. W skład Rady Miasta wchodzą komitety:

  • Prawo i Sprawiedliwość (7 radnych – Henryk Rak, Maria Szańca, Maria Jagielska, Andrzej Trzop, Urszula Czyżowicz, Maria Filip-Niwelt, Wacław Dusza)
  • Jaślanie (5 radnych – Elżbieta Bernal, Krzysztof Czeluśniak, Józef Kędrek, Alicja Nowosielska, Jan Pierzchała)
  • Platforma Obywatelska (3 radnych – Roman Kościow, Alicja Myśliwiec, Adam Koszelnik)
  • Przymierze Samorządowe Podkarpacia (3 radnych – Tadeusz Stachaczyński, Stanisław Zając, Krystyna Sikora),
  • Forum Jasielskie (2 radnych – Janusz Przetacznik, Andrzej Dybaś),
  • oraz radny niezrzeszony (Leszek Znamirowski).

Koalicję tworzą Jaślanie, Platforma Obywatelska i Przymierze Samorządowe Podkarpacia. Opozycję tworzą: Prawo i Sprawiedliwość oraz Forum Jasielskie.

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Szpital Specjalistyczny w Jaśle

Lecznictwo szpitalne

  • Szpital Specjalistyczny w Jaśle

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Kościół pw. św. Stanisława Biskupa

Jasło należy do diecezji rzeszowskiej. Na terenie miasta jest 9 parafii, które należą do dwóch dekanatów: Jasło – Zachód oraz Wschód. Taki podział funkcjonuje od lat 70. XX wieku. W parafii Wniebowzięcia NMP przy ulicy Floriańskiej znajduje się dom zakonny sióstr michalitek, którego wspólnota liczy 6 sióstr. W parafii Najświętszego Serca Pana Jezusa i Niepokalanego Serca NMP przy ul. Klasztornej znajduje się klasztor sióstr wizytek, której wspólnota liczy 15 sióstr.

W Jaśle działa Zbór „Arka” Kościoła Zielonoświątkowego, który prowadzi swe nabożeństwa w auli Państwowej Szkoły Muzycznej I st. przy ul. Hugona Kołłątaja.

W mieście znajduje się także zbór Świeckiego Ruchu Misyjnego „Epifania” (ul. Krasińskiego) oraz Sala Królestwa Świadków Jehowy (ul. Graniczna 81)[14].

Information icon.svg Zobacz też: Wielka Synagoga w Jaśle.

Miasta partnerskie[15][edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 1.01.2012.
  2. Por. Kondracki J., Geografia regionalna Polski, Warszawa, PWN, 2002. ISBN 83-01-13897-1.
  3. Jasło – Św. Antoni patronem miasta Jasła.
  4. 4,0 4,1 4,2 Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2014 roku (pol.). [dostęp 2014-07-27].
  5. 5,0 5,1 Kazimierz Rymut: Nazwy Miast Polski. Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 1987, s. 92. ISBN 83-04-02436-5.
  6. Maria Malec. Słownik nazw geograficznych Polski. 2003. WN PWN. ISBN 83-01-13857-2.
  7. Wojciech Krukar, Przyczynek nazewniczy do historii osadnictwa dorzecza górnego Sanu.
  8. http://www.jaslo.pl/Miasto_Jaslo/Burmistrzowie/Stanislaw_Macudzinski UM Jasło, biogram Stanisława Macudzińskiego.
  9. Wysiedlenia i poniewierka, 1939-1945. Wspomnienia Polaków wysiedlonych przez okupanta hitlerowskiego z ziem polskich „wcielonych’ do Rzeszy. Wybór i oprac. relacji Zespół. Wyd. Poznańskie. Poznań 1974, s. 559; relacja Marian Wdówki.
  10. Bolesław Dolata, Tadeusz Jurga, Walki zbrojne na ziemiach polskich 1939-1945, MON, Warszawa 1967.
  11. Historia Parafii :: Kościółek Jasło – Parafia Rzymsko-Katolicka pod wezwaniem św. Stanisława B.M. w Jaśle.
  12. Plik PDF – Mapa jasła z użytą nazwą Górka Klasztorna(po pobraniu pliku należy dopisać rozszerzenie.pdf).
  13. Szkoły Podstawowe, Zespoły Szkół, Gimnazja (pol.). Urząd Miasta w Jaśle, 2008-09-10. [dostęp 2009-03-11].
  14. Środowisko wyznaniowe woj. krośnieńskiego, Krosno, 1998.
  15. Strona Jasła, miasta partnerskie

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]