Bogusław X

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Bogusław X Wielki
Z łaski Boga wielki książę Pomorza i Kaszub, książę Szczecina, Słupska, Wołogoszczy, Wendów, książę Rugii etc. etc.
Bogislaw X von Pommern.JPG
książę szczeciński
Okres panowania 1474
Poprzednik Eryk II
Następca on sam
książę szczeciński
Okres panowania od 1474
do 1523
Poprzednik on sam
Następca Jerzy I, Barnim IX
książę słupski
Okres panowania od 1474
do 1478
Poprzednik Eryk II
Następca w składzie zjednoczonego księstwa
książę rugijski
Okres panowania od 1478
do 1478
Poprzednik Warcisław X
Następca w składzie zjednoczonego księstwa
książę wołogoski
Okres panowania od 1478
do 1523
Poprzednik Warcisław X
Następca Jerzy I, Barnim IX
książę pomorski
Okres panowania od 1478
do 1523
Poprzednik brak
Następca Jerzy I, Barnim IX
Dane biograficzne
Dynastia Gryfici
Urodziny 28 lub 29 maja 1454 w
Słupsku lub Darłowie
Śmierć 5 października 1523 w
Szczecinie
Ojciec Eryk II
Matka Zofia
Żona Małgorzata brandenburska, Anna Jagiellonka
Dzieci Anna, Jerzy I,
Kazimierz, Elżbieta,
Barnim, Zofia,
Barnim IX Pobożny, Otton IV

Nieślubne

Krzysztof, Joachim?

Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Mapa Księstwa Pomorskiego z 1635

Bogusław X Wielki (ur. 28 lub 29 maja 1454 zap. w Słupsku lub Darłowie[1] , zm. 5 października 1523 w Szczecinie[2]) – syn Eryka II, księcia wołogoskiego, słupskiego i szczecińskiego oraz Zofii.

Przydomek „Wielki” nadano Bogusławowi X ze względu na mądrą i dojrzałą politykę. Spośród wszystkich książąt pomorskich cieszy się do dziś największym uznaniem potomnych. Umocnił władzę książęcą przez utworzenie sądu nadwornego, centralnej administracji, kancelarii i urzędu marszałka. Zreformował dwór i zarząd księstwem.

Książę uporządkował finanse, ożywił handel, a także zlikwidował rozbój na drogach. Uczynił Szczecin stolicą księstwa i siedzibą instytucji państwowych, skupiając centralne urzędy przy dworze książęcym oraz tworząc książęcą mennicę. Był inicjatorem przebudowy wszystkich książęcych zamków w księstwie. Przeprowadził na Pomorzu Zachodnim reformę skarbu i administracji. W 1478 zjednoczył księstwa pomorskie.

Lata młodości[edytuj | edytuj kod]

Jego dzieciństwo i młodość otoczone są mgłą tajemnicy. Nie jest do końca pewne miejsce jego urodzenia. Jedne źródła wskazują na Słupsk, inne zaś na Darłowo. Z tego też względu, wśród ludu pomorskiego narosło wiele legend, które tyczyły wczesnego okresu życia księcia. Między innymi opowiadano, że Bogusław wychowywany był przez prostego chłopa z ŁąckaHansa Langego, ponieważ zmuszony był uciekać z rodzinnego domu w obawie, by nie otruła go własna matka. W rzeczywistości sprawa wyglądała inaczej. Księżna Zofia starała się zaszczepić w synu miłość do Korony Królestwa Polskiego[3][4].

Ponad wszelką wątpliwość wiadomo natomiast, iż Bogusław X był najstarszym synem księcia Eryka II i Zofii. Na świat przyszedł w 1454. W latach 14661468 przebywał prawdopodobnie na Wawelu, gdzie pobierał nauki u Jana Długosza. Pobyt ten zaowocował późniejszym małżeństwem z Anną Jagiellonką, córką króla Kazimierza Jagiellończyka, który pasował młodego księcia na rycerza (1476[5])[6][7].

I okres rządów (1474-1496)[edytuj | edytuj kod]

Konflikt z elektorem brandenburskim[edytuj | edytuj kod]

Władzę w Księstwie Szczecińskim i Słupskim Bogusław X objął w 1474, po śmierci ojca Eryka II. Brandenburgia zagroziła wojną, ponieważ młody książę odmówił złożenia hołdu lennego elektorowi Albrechtowi III Achillesowi, któremu wcześniej ceremonię składał jego ojciec[8][7][9]. W zdecydowanej postawie Bogusława i umocnieniu władzy – pomocy udzieliła jego matka, księżna Zofia. Jesienią 1474 uczestniczyła wraz z synem w zjeździe stanów pomorskich, w Stargardzie, na którym Bogusław potwierdził przywileje szlachty. Księżna oficjalnie zrzekła się praw do ziem słupskich na rzecz swego syna. Uzgodniono jednocześnie przekazanie jemu części dochodów, z jej oprawy wdowiej[8][9].

W maju 1475, w Darłowie odbyło się spotkanie Bogusława z matką, przy którym oboje uzgodnili wspólną politykę wobec Brandenburczyków. Miesiąc później, Zofia postanowiła interweniować u samego cesarza Fryderyka III, z prośbą o ochronę jej syna, jako prawowitego następcy. List Zofii i wstawiennictwo cesarza spowodowała wstrzymanie elektora od działań wojennych z Bogusławem, choć ten, wcześniej, zbrojnie wystąpił przeciw Albrechtowi[8][7][9].

Elektor brandenburski sprowokowany otwartym konfliktem, rozpoczął działania od oblężenia Gryfina oraz Pyrzyc. W tym ostatnim przebywał Gryfita. Po ucieczce z obleganego miasta, w chłopskim przebraniu, książę rozpoczął oficjalne rokowania, które miały przynieść trwały pokój[10]. W dwa lata później doszło do kolejnych działań zbrojnych, które zostały wywołane przez księcia pomorskiego. Brandenburczycy szybko opanowali sytuację i przeszli do kontrataku. Zajęli Banie, Pełczyce, Kołbacz, Szadzko i okoliczne ziemie Dąbia. Bogusław ponownie prosił matkę, aby wstawiła się w jego sprawie, tym razem u króla polskiego Kazimierza Jagiellończyka. Zawarty został rozejm[10]. Ceną umowy, która dała Bogusławowi gwarancję dziedzicznego prawa do księstwa miał być ślub z Małgorzatą, bratanicą elektora[7][10], który został zawarty po 21 września 1477[2].

Zatarg z Radą Miejską Koszalina[edytuj | edytuj kod]

Do historii przeszła bitwa, jaką Bogusław i jego książęcy towarzysze stoczyli przeciwko obywatelom Koszalina. Książę bawił ze swym dworem w Sianowie. Członkowie rady miejskiej, w odwecie za domniemany rozbój dokonany na koszalińskich kupcach przez czeladź książęcą, wysłali pod Sianów oddział zbrojny, celem ujęcia winnych i przykładnego ich ukarania. Wspomniany oddział, który przybył do Sianowa, począł szturmować bramy miejskie[8][11]. Wywiązała się regularna bitwa, w której górą okazali się koszalinianie. Książę Bogusław X cudem uniknął śmierci. Jeden z przeciwników zamachnął się na niego halabardą. Jedynie szybka interwencja i bystry umysł dowódcy grodu, Adama Podewilsa, uchroniły księcia od niechybnego ciosu. Został on jednak, razem ze swoją drużyną, wzięty do niewoli i przewieziony do Koszalina wozem przeznaczonym do rozwożenia mierzwy[8].

Gdy goniec doniósł radzie miejskiej o obrocie wydarzeń, przerażony burmistrz wyjechał na spotkanie karawanu. Prosił Bogusława X o przebaczenie i udział w wieczerzy. Ten jednak ani myślał o takim zakończeniu sprawy. Doznane upokorzenie wymagało srogiej zemsty. W wyniku przeprowadzonych rokowań, miasto zobowiązało się do wielu ustępstw na rzecz księcia jako zadośćuczynienia za wyrządzone mu szkody[8]. Zmuszone zostało m.in. podarować Bogusławowi X dwieście koni, wyprawić dla całego dworu kilkudniową ucztę w oznaczonym terminie oraz zburzyć bramę miejską, przez którą książę i jego drużyna wjeżdżali do miasta jako jeńcy, w taki sposób, aby Bogusław X mógł przejechać konno po gruzach tej bramy. W dniu przyjazdu księcia miasto miało być odświętnie przybrane, cała jego ludność z radą miejską i duchowieństwem na czele, z krzyżami i sztandarami miała wyjść za obręb miasta na spotkanie księcia i na klęczkach prosić go o łaskę przebaczenia lekkomyślnego napadu. Odtąd nie odnotowano poważniejszych zatargów między księciem a Radą Miejską Koszalina[8].

Spory ze Słupskiem w XV wieku[edytuj | edytuj kod]

30 lipca 1476 książę potwierdził mieszczanom wszystkie ich posiadłości, przywileje i prawa. W tym samym roku przedstawił również decyzję o niepodejmowaniu budowy zamku w Słupsku[a], gdzie wcześniej taki projekt wysuwali jego książęcy poprzednicy[8][9].

Miasto Słupsk, jak i Bogusław wysuwali wobec siebie wiele pretensji na gruncie, których narastał spór. W 1481 książę oskarżał miasto o udzielanie ochrony mordercom wójta książęcego, dokonanie wespół z Kołobrzegiem zbrojnego najazdu na dobra rodu Borków, czynienie trudności książęcemu młynarzowi w kupnie i wywozie zboża, które było sprzeczne z prawem łowienia ryb w rzece Słupi, w tym także łososia, oraz naruszenie praw książęcych w zakresie jurysdykcji. W konsekwencji pomiędzy księciem a radą miasta doszło do zawarcia ugody, w której władca zobowiązał się do ochrony praw i przywilejów miejskich[8].

Jeszcze w latach 80. XV w. kolejne spory doprowadziły do wydania przez Gryfitę – całkowitego zakazu połowu na odcinku między Słupskiem, a ujściem rzeki Słupi do morza. Miasto zostało również pozbawione prawa jurysdykcji w części, która należała do księcia[8].

Zjednoczenie księstw pomorskich[edytuj | edytuj kod]

W 1478, po śmierci Warcisława X – Bogusław przejął władzę w Księstwie Wołogoskim. Tym samym zjednoczył księstwa pomorskie w jeden organizm państwowy[8][7][9]. Książę uporządkował wszystkie sprawy państwowe, m.in. dochody książęce, poprzez oszczędności wydatków. Przejmował pod swoją kuratelę rozgrabione lub zastawione majątki książęce. Nieuczciwych poborców podatkowych i dzierżawców majątków książęcych usunął, a w ich miejsce powołał nowych i bardziej wykształconych ludzi. Byli nimi z reguły duchowni, którzy zostali obdarowani lennami kościelnymi. Zmniejszono również wydatki samego dworu książęcego[8][12].

W księstwie zwiększono siły zbrojne, dzięki którym zlikwidowano rozboje, burzono dobra rycerzy-rabusiów, którzy dotkliwie przyczyniali się do obniżania bezpieczeństwa na drogach pomorskich. Decyzje te włynęły na poprawę bezpieczeństwa i odbudowę handlu, dzięki czemu nastąpił rozwój miast[8][13].

Traktat przęcławski[edytuj | edytuj kod]

Po zjednoczeniu księstw pomorskich, ponownie rozpoczęły się roszczenia elektora do Pomorza Zachodniego. Zaistniała groźba całkowitego przejęcia dóbr Bogusławowych i włączenia ich do marchii. Niektórzy możni złożyli hołd elektorowi. Kazimierz Jagiellończyk, który nie chciał aby Marchia Brandenburska poszerzyła swoje wpływy na Pomorzu pośrednio doprowadził do rozejmu, który zakończył się podpisaniem traktatu pokojowego w Przęcławiu, w dniu 26 lipca 1479[14].

Traktat przewidywał, że Bogusław X zostanie lennikiem elektorskim z całego zjednoczonego księstwa. Na mocy porozumienia – Brandenburczycy inkorporowali kilka obszarów, m.in. Pełczyce wraz z przyległym okręgiem[14]. Gryfita, mimo że stał się oficjalnym lennikiem, nie zamierzał rezygnować z dotychczasowej niezależności. Doprowadził do umocnienia swojej władzy, poprzez dalsze reformy księstwa[7].

Projekt unii personalnej z Koroną[edytuj | edytuj kod]

Kwestia niebezpieczeństwa ze strony Brandenburgii pozostawała nadal otwarta. W zamyśle Bogusława X powstał pomysł związania Księstwa Pomorskiego z Koroną Królestwa Polskiego unią personalną. Pierwsze próby miały miejsce za czasów Kazimierza Jagiellończyka, którego efektem było drugie małżeństwo Gryfity, z córką polskiego dynasty, Anną Jagiellonką, w lutym 1491. Według B. Dopierały – związek ten miał być gwarantem nie tyle utrzymania ciągłości dynastycznej, co zdecydowanym zbliżeniem do władców Polski[15].

Dalsze projekty były wysuwane przez synów Kazimierza Jagiellończyka oraz kanclerza wielkiego koronnego Jana Łaskiego, którzy proponowali złożenie hołdu królowi polskiemu przez Gryfitę. Gwarantowali zatrzymanie ziem pomorskich, jako dziedziczne lenno wraz z nowymi nabytkami terytorialnymi, które po części były już lennem pomorskim (ziemie lęborska i bytowska) oraz wałecką i drahimską, które miały być odłączone od Wielkopolski. Sprawa ziemi lęborskiej i bytowskiej wróciła ponownie w 1496, kiedy król Polski Jan Olbracht zażądał zwrotu zajętego terytorium. Książę pomorski tego jednak nie uczynił, stosując tzw. politykę uniku[16], podobnie jak to miało miejsce w 1485, kiedy stany Prus Królewskich żądały zwrotu Lęborka i Bytowa[17].

Pielgrzymka do Ziemi Świętej[edytuj | edytuj kod]

Anna Jagiellonka

Regencja Anny Jagiellonki (1496-1498)[edytuj | edytuj kod]

16 grudnia 1496 Bogusław podjął pielgrzymkę do Ziemi Świętej[5]. Na ten czas opiekę nad państwem pomorskim powierzył żonie - Annie Jagiellonce, którą w sprawach państwowych wspierał bp kamieński Benedykt Wallenstein oraz kanclerz Jerzy Kleist. Opiekę pośrednią sprawowali również – król Polski Jan Olbracht oraz król duński Chrystian I. Wyprawa Bogusława X trwała do 12 kwietnia 1498[8][7][15].

Anna, która miała zaledwie 21 lat, pozostała z trójką dzieci na zamku szczecińskim. Poza obowiązkami państwowymi, według (T. Kantzowa), podejmowała działania w zakresie pomocy i poparcia dla swoich poddanych, wspierała księży i ubogich[15]. Jej małżeństwo z Bogusławem przyczyniło się do rezygnacji ze zwierzchnictwa Brandenburgii nad Pomorzem w 1493 (układ pyrzycki)[18][19].

Sprawa Pomorza[edytuj | edytuj kod]

Książę, zanim dotarł do Wenecji, skąd miała rozpocząć się pielgrzymka, spotkał się z dynastami europejskimi, w tym, z królem niemieckimMaksymilianem I[8][7][15]. Z tym ostatnim podejmował rozmowy w zakresie próby uzyskania tytułu księcia Rzeszy. Według niego miało to zabezpieczyć jego interesy na dalsze lata rządów oraz zapobiec dalszych roszczeń elektorów do ziem pomorskich, tym bardziej, że Brandenburczycy przy układzie pyrzyckim z 1493 zachowali ekspektatywę, na wypadek wygaśnięcia linii gryfickiej. Rozmowy z królem niemieckim zakończyły się fiaskiem[18].

II okres rządów (1498-1523)[edytuj | edytuj kod]

Bunt mieszczan szczecińskich[edytuj | edytuj kod]

Bogusław postanowił uczynić ze Szczecina stolicę księstwa na poziomie europejskim[b]. Swoje zamierzenie rozpoczął od dalszej rozbudowy książęcego zamku, której początki sięgają lat 90. XV w. Wzorce czerpał z europejskich dworów, a szczególnie z włoskich pałaców. Prawdopodobnie, ówcześnie powstał trzykondygnacyjny Duży Dom (książęcy), z wieżą zegarową i ze sklepieniami, które były oparte na układzie dwunawowym i siedmiu filarach[20]. Zadbał jednocześnie o estetyczny wygląd i ubiór swojego dworu, który nie odbiegał od znanych, królewskich. Dalsze zabiegi księcia o pozyskanie terenów pod rozbudowę siedziby książęcej zakończył się zatargiem z mieszczanami, którym nie podobał się wzrost aktywności księcia i plany zwiększenia stawek celnych, które mogły naruszyć podstawy swobodnego handlu[8][7].

W 1502 doszło do otwartego buntu, który był wymierzony przeciw rodzinie książęcej. Stawki celne wprowadzone w Wołogoszczy i Dębogórze były nie do przyjęcia przez gildie kupiectwa szczecińskiego. Innym powodem sporu było nieprzestrzeganie rozporządzeń, w kwestii bicia monety oraz zatarg o trzy młyny w Niemierzynie, które książę nabył bez zgody ich właścicieli. Kiedy spór narastał – Gryfita wprowadził blokadę gospodarczą miasta[21]. Dla zapewnienia bezpieczeństwa bliskim, przeniósł żonę wraz z dziećmi, do nowo wybudowanego zamku we Wkryujściu. Przyniosło to odwrotny skutek od zamierzonego. Po kilkunastu miesiącach, w wyniku zaawansowanej choroby płuc od wilgoci zamku – Anna zmarła, mając zaledwie 27 lat[8][7].

Władze miejskie Szczecina, po śmierci Anny i za pośrednictwem delegacji przeprosiły oficjalnie księcia. Szczecinianie zmuszeni zostali do zapłacenia wysokiego odszkodowania księciu, w wysokości 1 tysiąca guldenów oraz przekazania terenu pod dalszą rozbudowę zamku. Teren ten pozyskano poprzez wyburzenie części budynków mieszczańskich[21]. W dalszych latach dochodziło jeszcze do sporów miasta z księciem, które ciągnęły się do 1514, jednak nie przekształcały się one w stan otwartych konfliktów i wzajemnych niechęci. Sprawy sporne rozstrzygały sądy dworskie[22].

Rokowania w sprawie unii personalnej[edytuj | edytuj kod]

13 lutego 1504, król Polski Aleksander Jagiellończyk podczas obrad sejmu piotrkowskiego oddelegował posła i dziekana gnieźnieńskiego Mikołaja z Kościelca do wstępnych rozmów z Bogusławem X[23]. Dyplomatyczne zabiegi pełnomocnika królewskiego, doprowadziły do zjazdu z księciem pomorskim, który został zaplanowany na 8 września 1506 w Chojnicach. Król Polski, w zamian za złożenie hołdu, złożył zobowiązanie do przekazania w posiadanie: Wałcza, Drahimia, Lęborka i Bytowa. Książę pomorski miał również otrzymywać dożywotnio 400 dukatów węgierskich. Rozmowy zjazdu zostały przerwane na skutek nagłej śmierci polskiego króla[23].

Sprawa unii ponownie wróciła w 1513, kiedy Bogusław X, podczas ślubu swego syna Jerzego I z Amelią palatyńską, zainteresował kwestią, biorącego w uroczystościach posła króla Zygmunta Starego. Władca Polski jednak, podobnie jak poprzednio Gryfita – nie był zainteresowany połączeniem obu państw. Do sprawy włączył się Jan Łaski w 1517, który był już prymasem Polski. Tenże prowadził rozmowy nie tyle z pomorskim księciem, co z wielmożami wielkopolskimi i małopolskimi[24]. Król Polski odłożył rozmowy do czasu swego przybycia do Polski i zwołania sejmu w Krakowie. Rokowania pomiędzy władcami zostały jednak odsunięte na dalszy plan, z uwagi na wojnę polsko-krzyżacką w latach 1519-1521, w której władca Księstwa Pomorskiego opowiedział się po stronie Korony[8]. Oddalenie zagrożenia krzyżackiego od Korony doprowadziło do zaniechania dalszych rokowań Zygmunta Starego w kwestii pomorskiej[24].

Ostatnie lata życia[edytuj | edytuj kod]

Niewiele wiadomo o ostatnich latach życia księcia. Najprawdopodobniej prowadził wówczas dość swawolne życie, często zaniedbując rządzenie swym księstwem. Mimo to potrafił zadbać o sprawy najważniejsze dla Pomorza. Na sejmie w Wormacji w 1521 zdobył powszechne uznanie za troski o losy księstwa i został księciem Rzeszy[5][3]. Jeszcze w 1523, niedługo przed śmiercią bronił w Norymberdze praw Księstwa Pomorskiego przed zakusami Brandenburczyków[7][3].

Po niemal pięćdziesięciu latach sprawowania władzy – 5 października 1523 Bogusław X Wielki zmarł w Szczecinie, skąd przez ostatnie lata rządził księstwem. Został pochowany 11 października, w kościele św. Ottona. Po śmierci Bogusława X władzę na Pomorzu objęli jego synowie Jerzy I i Barnim IX Pobożny, którzy zadbali o dalszy rozwój Księstwa Pomorskiego[5][25].

Rodzina Bogusława X[edytuj | edytuj kod]

Bogusław X

Bogusław X był dwukrotnie żonaty. Pierwszą małżonką była Małgorzata brandenburska, córka elektora Fryderyka II Żelaznego (Hohenzollerna) i Katarzyny saskiej, z którą nie doczekał się potomstwa. Na okres złych stosunków z pierwszą żoną przypada zapewne związek z nieznaną bliżej konkubiną lub konkubinami, z którą/którymi Bogusław miał naturalne potomstwo, tj. jednego lub dwóch synów[26].

Drugą małżonką księcia pomorskiego była Anna Jagiellonka, córka Kazimierza Jagiellończyka, króla Polski i Elżbiety Rakuszanki[2]. Ze związku z Anną, pochodziło ośmioro dzieci:

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Warcisław IX
ur. 1395? lub w okr. 1395–1400
zm. 17 IV 1457
Zofia
ur. najwcz. 1374
zm. 1462
Bogusław IX
ur. najp. 1405
zm. 7 XII 1446
Maria mazowiecka
ur. najp. w okr. 1412–1415
zm. 18 II 1454
         
     
  Eryk II
ur. w okr. 1418–1425 lub poźn.
zm. 5 VII 1474
Zofia
ur. ok. 1434
zm. 24 VIII 1497
     
   
1
Małgorzata brandenburska
ur. ok. 1450
zm. II poł. 1489
OO   zap. po 21 IX 1477
2
NN (konkubina, konkubiny?)
ur.  ?
zm. ?
Bogusław X Wielki
(ur. 28 lub 29 V 1454
zm. 5 X 1523)
3
Anna Jagielonka
ur. 12 III 1476
zm. 12 VIII 1503
OO   2 II 1491
                   
                   
   2    2    3    3    3
Krzysztof
 ur. najp. przed 1488
zm. zap. 1521
 
Joachim?
 ur. przed 1488
zm. zap. najp. 1549
 
Anna pomorska
 ur. na przeł. 1491/1492
zm. 25 IV 1550
 
Jerzy I pomorski
 ur. 11 IV 1493
zm. na przeł. 9/10 V 1531
 
Kazimierz
 ur. 28 IV 1494
zm. 29 X 1518
 
   3    3    3    3    3
Elżbieta
 ur. na pocz. 1499
zm. przed 27 V 1518
Barnim
ur. 12 IV 1500
zm. przed 2 XII 1501
Zofia pomorska
 ur. pocz. 1501
zm. 13 V 1568
 
Barnim IX (XI) Pobożny (Stary)
 ur. 2 XII 1501
zm. 2 XI 1573
 
Otton IV
 ur. najwcz. II poł. 1502
najp. przed 12 VIII 1503
zm. przed 1518
 


Polityka ekonomiczna[edytuj | edytuj kod]

Za sprawą księcia Bogusława zreformowano system podatkowy wsi i miast. Wprowadzono bezpośrednie podatki od nieruchomości. Bogusław X w 1489 zreformował również politykę monetarną w swoim księstwie i ujednolicił rodzaj oraz jakość monet wybijanych w dużych miastach Pomorza. Ściśle została określona wielkość i wartość monet oraz zawartość w nich metali szlachetnych, co pozwoliło zapobiec fałszerstwom i denominacji monet. Niewątpliwym sukcesem księcia Bogusława X było otrzymanie w 1498 w parlamencie freiburdzkim prawo do bicia monet ze złota. Jednolita polityka monetarna oddziaływała korzystnie na rozwój gospodarczy księstwa[29].

Ważnym źródłem bogactwa Bogusława X okazały się nowe regulacje w sektorze leśnictwa wprowadzone przez księcia w 1492. Nieautoryzowane wycinanie drzewostanu w lasach książęcych zostało zakazane i podlegało karze sądowej. Zagwarantowano stałe ceny drewna oraz węgla drzewnego. Na nowo zdefiniowano prawa łowieckie[3].

Donacja książęca[edytuj | edytuj kod]

Do jednej, najbardziej znanej i chyba jedynej, należy donacja książęca Bogusława dla kościoła Mariackiego w Ueckermünde (Niemcy). Ołtarz został ufundowany ok. 1500. Składał się z trzech większych i pięciu mniejszych płaskorzeźb oraz pełnoplastycznej figury św. Piotra[30]. W świątyni pozostawał do XVIII w., kiedy na skutek remontu został przewieziony do Szczecina. Tam pozostawał pod opieką Towarzystwa Historii i Starożytności Pomorza (niem. Gesellschaft für Pommersche Geschichte und Altertumskunde), a od 1929 – Pomorskiego Muzeum Krajowego (niem. Pommersches Landesmuseum)[31].

Podczas II wojny światowej, zdemontowany i wywieziony do Związku Radzieckiego, w tym Rygi. W 1956 dwie kwatery, tj. Opłakiwanie i Pojmanie Chrystusa zostały rewindykowane z Moskwy do Muzeum Pomorza Zachodniego w Szczecinie[32]. Natomiast władze łotewskie w 2006, na skutek porozumienia z premierem K. Marcinkiewiczem zwróciły dwie kolejne płaskorzeźby, tj. Niesienie Krzyża i Ukrzyżowanie, które po restauracji zabytku (ołtarza) ponownie zostały wystawione w Muzeum Narodowym w Szczecinie[31][30].

Bogusław X w kulturze[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Bogusława X i Anny Jagiellonki w Szczecinie
Pomnik Bogusława X w Słupsku
Teatr
  • Bogusław X jest bohaterem pierwszej renesansowej sztuki teatralnej, która traktuje o wyprawie księcia do Ziemi Świętej[33]. Sztuka pt. Tragicocomedia de iherosolomitana (pre)fectione illustrissimi principi..., została napisana przez Johannesa von Kitschera i wydana przez Melchiara Lottera w Lipsku (1501)[34].
Literatura piękna
  • Poemat historyczny Bogusław X Czesława Kuriaty, Wojciecha Myślenickiego i Zbigniewa Kaji został wydany nakładem Poznańskich Zakładów Graficznych im. Marcina Kasprzaka w Poznaniu (1980). Poemat C. Kuriaty, w rozszerzonej treści został ponownie wydany przez Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich w Słupsku (2011) nakładem Zakładu Poligraficznego „Polimer” w Koszalinie[35].
Litografia
  • Portret Bogusława X autorstwa F. Müllera (wyd.), który został zawarty w publikacji F. Thiedego, Chronik der Stadt Stettin (1849)[36].
Malarstwo
  • Portret olejny w drewnie autorstwa Caspara van der Borchta, bądź Josta von Hoffa (1580-1590)[37],
  • Bogusław X i Anna Jagiellonka (obraz) autorstwa nieznanego malarza z 1700?[37].
Pomniki
Medalierstwo

Ku pamięci księcia[edytuj | edytuj kod]

Sala Bogusława X w Zamku Książąt Pomorskich w Szczecinie

Na Pomorzu Zachodnim znajduje się kilka miejsc związanych z osobą księcia Bogusława X. Jego imię pojawia się m.in. w nazwach ulic, szkół, lub pomników przyrody. Do przykładów należą:

Łącko
  • W Łącku znajduje się agroturystyczne gospodarstwo pod nazwą Agroturystyka Książę Bogusław X. Z miejscowością tą łączy się legenda, według której książę Bogusław X miał przebywać i wychowywać się pod okiem prostego chłopa – Hansa Langego[44][4].
Police
  • Osiedle w Policach, które zostało wydzielone z osiedla Chemik w 1997 nosi imię księcia Bogusława X. Obejmuje ono ulice: Bankową, Piaskową, Kardynała Stefana Wyszyńskiego oraz Ludwika Zamenhofa[45].
Puszcza Wkrzańska
Szczecin
Patronat
  • Szkoły na Pomorzu Zachodnim noszą imię księcia pomorskiego, m.in.
  • Liceum Ogólnokształcące w Białogardzie,
  • Szkoła Podstawowa nr 71, im. Bogusława X i Anny Jagiellonki w Szczecinie.
  • W wielu miastach Pomorza Zachodniego, nadano nazwy imieniem księcia ulicom, m.in. w: Białogardzie, Darłowie, Kołobrzegu, Pyrzycach i Szczecinie.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Uwagi

  1. W 1505 książę Bogusław podjął decyzję o budowie zamku w Słupsku. 9 marca 1507 wybudowany został jednopiętrowy zamek.
  2. Szczecin był stolicą Księstwa Pomorskiego od 1491.

Przypisy

  1. W literaturze przedmiotu pojawia się również data 3 czerwca 1454, która według E. Rymara (genealoga) jest niewłaściwa. Została ona podana, na skutek błędnych wyliczeń okresu życia księcia dokonanych przez badaczy niemieckich. Za: E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich, s. 383. Zob. również przyp. 253, s. 383, tamże.
  2. 2,0 2,1 2,2 E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich, ss. 383-389.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 U. Madsen: Bogislaw X. "Der Große". Herzog von Pommern Regierungszeit 1471 - 1523 (niem.). [dostęp 2011-10-15].
  4. 4,0 4,1 M. Winiarski: Legenda Długosza (pol.). [dostęp 2012-03-04].
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 K. Kozłowski, J. Podralski, Gryfici. Książęta Pomorza Zachodniego, s. 105.
  6. E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich, ss. 383, 389.
  7. 7,00 7,01 7,02 7,03 7,04 7,05 7,06 7,07 7,08 7,09 7,10 W. Mechło: Bogusław i Anna (pol.). [dostęp 2012-03-04].
  8. 8,00 8,01 8,02 8,03 8,04 8,05 8,06 8,07 8,08 8,09 8,10 8,11 8,12 8,13 8,14 8,15 8,16 8,17 Z. Machura: Bogusław X (pol.). [dostęp 2012-03-04].
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 Z. Machura: O księżnych i książętach znanych z historii miasta Słupska. s. 39. [dostęp 2012-03-06]. (pol.)
  10. 10,0 10,1 10,2 B. Dopierała, Polskie losy Pomorza Zachodniego, ss. 124-125.
  11. A. Kuczkowski. Dwa wydarzenia z czasów panowania Bogusława X. „Nasze Pomorze”. Nr 8, 2006. s. 121-122 (pol.). [dostęp 2012-03-04]. 
  12. Z. Machura: O księżnych i książętach znanych z historii miasta Słupska. s. 39-40. [dostęp 2012-03-06]. (pol.)
  13. Z. Machura: O księżnych i książętach znanych z historii miasta Słupska. s. 40. [dostęp 2012-03-06]. (pol.)
  14. 14,0 14,1 B. Dopierała, Polskie losy Pomorza Zachodniego, s. 126.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 B. Dopierała, Polskie losy Pomorza Zachodniego, s. 127.
  16. B. Dopierała, Polskie losy Pomorza Zachodniego, s. 129.
  17. A. Czacharowski, Dzieje pogranicza Pomorza Zachodniego z Polską w XIII-XVIII wieku [w:] K. Ślaski (pod red.), Pomorze Zachodnie – Nasza ziemia ojczysta, s. 232.
  18. 18,0 18,1 B. Dopierała, Polskie losy Pomorza Zachodniego, s. 128.
  19. M. Szczaniecki, Ramy terytorialne rozwoju historycznego Pomorza Zachodniego [w:] K. Ślaski (pod red.), Pomorze Zachodnie – Nasza ziemia ojczysta, s. 90.
  20. H. Dziurla, Sztuka Szczecina, [w:] G. Labuda (pod red.), Dzieje Szczecina. Wiek X-1805, T. II, s. 723.
  21. 21,0 21,1 B. Wachowiak, Szczecin w okresie przewagi państwa feudalnego 1478-1713 [w:] G. Labuda (pod red.), Dzieje Szczecina. Wiek X-1805, T. II, s. 244.
  22. B. Wachowiak, Szczecin w okresie przewagi państwa feudalnego 1478-1713 [w:] G. Labuda (pod red.), Dzieje Szczecina. Wiek X-1805, T. II, s. 245.
  23. 23,0 23,1 A. Czacharowski, Dzieje pogranicza Pomorza Zachodniego z Polską w XIII-XVIII wieku [w:] K. Ślaski (pod red.), Pomorze Zachodnie – Nasza ziemia ojczysta, s. 233.
  24. 24,0 24,1 B. Dopierała, Polskie losy Pomorza Zachodniego, s. 131.
  25. J. W. Szymański, Książęcy ród Gryfitów, s. 121.
  26. E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich, ss. 383-389, 427-428.
  27. E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich, ss. 427-428.
  28. E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich, ss. 428-437.
  29. Zob. także [w:] T. Witkiewicz: Monety pomorskie - pomysł na ciekawą i niepowtarzalną kolekcję (cz. I) (pol.). [dostęp 2012-03-10].
  30. 30,0 30,1 Ministerstwo Spraw Zagranicznych Rzeczypospolitej Polskiej: Płaskorzeźbione kwatery z ołtarza w Wkryujściu (pol.). [dostęp 2012-03-10].
  31. 31,0 31,1 S. Pawlak: Ołtarz Bogusława X już prawie kompletny (pol.). [dostęp 2012-03-10].
  32. S. Pawlak: Powrócił ołtarz (pol.). [dostęp 2012-03-10].
  33. M. Wehrmann, Geschichte von Pommern, Band 1-2, s. 248. Zobacz również [w:] U. Madsen: Bogislaw X. "Der Große". Herzog von Pommern Regierungszeit 1471 - 1523 (niem.). [dostęp 2011-10-15].
  34. Zob. Tragicocomedia de iherosolomitana (pre)fectione illustrissimi principi... (łac.). [dostęp 2012-03-03].
  35. Zob. treść poematu [w:] Bałtycka Biblioteka Cyfrowa, Cz. Kuriata: Bogusław X, poemat historyczny (pol.). [dostęp 2012-03-04].
  36. F. Thiede, Chronik der Stadt Stettin, s. 384.
  37. 37,0 37,1 E. Rymar, Rodowód książąt pomorskich, s. 561.
  38. Urząd Miasta Szczecin: Pomniki i tablice w Szczecinie (pol.). [dostęp 2012-03-04].
  39. T. Białecki (pod red.), Encyklopedia Szczecina, T. II, s. 149.
  40. Urząd Miejski w Słupsku: Uroczyste odsłonięcie pomnika księcia Bogusława X na dziedzińcu Zamku Książąt Pomorskich (pol.). [dostęp 2012-03-04].
  41. (rz). Coraz bliżej powstania pomnika księcia Bogusława X w Słupsku. „Moje Miasto”. Nr 3 (165) 2010 (wersja elektroniczna). ISSN 1644-4507. [dostęp 2012-03-05]. 
  42. J. Maziejuk. Słupski pomnik księcia Bogusława X. „Regionalny Magazyn Społeczno-Kulturalny "Naji Gòchë"” (pol.). [dostęp 2011-10-15]. , nr 2-4, s. 1.
  43. Rada Rodziny Trzebiatowskich: Rodzina Trzebiatowskich (strona oficjalna) (pol.). [dostęp 2011-10-15].
  44. PPHiU Meteor Sp. z.o.o.: Agroturystyka Książę Bogusław X w Łącku i w Postominie (pol.). [dostęp 2012-03-04].
  45. Rada Osiedla nr 6 w Policach: Nasze osiedle. [dostęp 2012-03-04].
  46. I. M. Kuciński: Projektowane pomniki przyrody na terenie Nadleśnictwa Gościno (gmina Rymań) (pol.). [dostęp 2012-03-04].
  47. Zamek Książąt Pomorskich w Szczecinie: Historia zamku (pol.). [dostęp 2012-03-05].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Opracowania[edytuj | edytuj kod]

  • Białecki T. (pod red.), Encyklopedia Szczecina, T. II, Szczecin 2000, ISBN 83-7241-089-5.
  • Czacharowski A., Dzieje pogranicza Pomorza Zachodniego z Polską w XIII-XVIII wieku [w:] Ślaski K. (pod red.), Pomorze Zachodnie – Nasza ziemia ojczysta, Poznań 1960.
  • Dopierała B., Polskie losy Pomorza Zachodniego, Poznań 1970.
  • Dziurla H., Sztuka Szczecina, [w:] Labuda G. (pod red.), Dzieje Szczecina. Wiek X-1805, T. II, Warszawa – Poznań 1985, ISBN 83-01-04344-X.
  • Kozłowski K., Podralski J., Gryfici. Książęta Pomorza Zachodniego, Szczecin 1985, ISBN 83-03-00530-8.
  • Rymar E., Rodowód książąt pomorskich, Szczecin 2005, ISBN 83-87879-50-9.
  • Szczaniecki M., Ramy terytorialne rozwoju historycznego Pomorza Zachodniego [w:] Ślaski K. (pod red.), Pomorze Zachodnie – Nasza ziemia ojczysta, Poznań 1960.
  • Szymański J. W., Książęcy ród Gryfitów, Goleniów – Kielce 2006, ISBN 83-7273-224-8.
  • Thiede F., Chronik der Stadt Stettin, Stettin 1849.
  • Wachowiak B., Szczecin w okresie przewagi państwa feudalnego 1478-1713 [w:] Labuda G. (pod red.), Dzieje Szczecina. Wiek X-1805, T. II, Warszawa – Poznań 1985, ISBN 83-01-04344-X.
  • Wehrmann M., Geschichte von Pommern, Band 1-2, Auflage, Verlag Friedrich Andreas Perthes, Gotha 1919, (Nachdruck, Augsburg 1992, ISBN 3-89350-112-6).

Opracowania online[edytuj | edytuj kod]

Opracowania prasowe online[edytuj | edytuj kod]

Literatura dodatkowa (opracowania)[edytuj | edytuj kod]

  • Rymar E., Wielka podróż Wielkiego Księcia: wyprawa Bogusława X Pomorskiego na niemiecki dwór królewski, do Ziemi Świętej i Rzymu (1496-1498), Szczecin 2004, ISBN 83-87879-45-2.

Literatura dodatkowa (online)[edytuj | edytuj kod]

Poprzednik
Eryk II
Pommernwappen.jpg książę szczeciński
1474
Pommernwappen.jpg Następca
on sam
Poprzednik
on sam
Pommernwappen.jpg książę szczeciński
1474-1523
(od 1478 w składzie zjednoczonego księstwa)
Pommernwappen.jpg Następca
Jerzy I
Barnim IX Pobożny
Poprzednik
Eryk II
książę słupski
1474-1478
Następca
w składzie zjednoczonego księstwa
Poprzednik
Warcisław X
książę rugijski
1478
(od 1474 w składzie Księstwa Wołogoskiego)
Następca
w składzie zjednoczonego księstwa
Poprzednik
Warcisław X
książę wołogoski
1478-1523
(od 1478 w składzie zjednoczonego księstwa)
Następca
Jerzy I
Barnim IX Pobożny
Poprzednik
brak
Pommernwappen.jpg książę pomorski
1478-1523
Pommernwappen.jpg Następca
Jerzy I
Barnim IX Pobożny