Jabłko

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy owocu jabłoni. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Jabłko i przekrój przez jabłko
Jabłko
Jabłko z miąższem podbarwionym na czerwono
Zielona odmiana
Idun i jabłka, J. Penrose
Wikimedia Commons

Jabłko – jadalny, kulisty owoc jabłoni o soczystym i chrupkim miąższu, spożywany na surowo, a także po obróbce kulinarnej.

Właściwości jabłka[edytuj | edytuj kod]

Smak dojrzałych jabłek jest słodko-kwaskowaty, rozmaite odmiany mogą być bardziej lub mniej słodkie lub kwaśne. Jabłka są kształtem zbliżone do kuli, z zagłębieniem na szczycie, z którego wystaje ogonek, na którym jabłko rośnie na drzewie, oraz z wylotem gniazda nasiennego u dołu. Przeciętne jabłko waży około 150 gramów. Miąższ jabłka jest sztywny, chrupki i pełny przezroczystego soku. Po długim przechowywaniu jabłko staje się miękkie i pomarszczone, ale nadal jadalne. Skórka jabłka jest gładka i cienka, ściśle przylegająca do miąższu, dająca się obierać lub polerować. Kolor skórki jabłka występuje w odcieniach zieleni, a po dojrzeniu również żółci lub czerwieni, często zmieszanych ze sobą. Miąższ przybiera barwę od bardzo jasnej (zbliżonej do białej) po jasnożółtą, przy czym warstwy leżące blisko skórki mogą być lekko zabarwione na zielono, różowo itd. (czasem z widocznymi kolorowymi „żyłkami”) – w zależności od jej koloru. Jabłka mogą ulec obiciu, po czym miejsce obicia staje się miękkie i brązowe, a miąższ pod obiciem zaczyna się psuć i tracić właściwości odżywcze. Po pokrojeniu lub obraniu z dostępem do tlenu miąższ jabłka zaczyna utleniać się na powierzchni, która zmienia kolor na brązowy. Dojrzałe jabłka wydzielają lekko wyczuwalny, słodkawy zapach.

Dojrzewający owoc

Niektóre odmiany jabłoni[edytuj | edytuj kod]

  • Antonówka
  • Cortland – odmiana otrzymana w roku 1898 w USA poprzez skrzyżowanie odmian McIntosh i Ben Davies.
  • Delikates – polska odmiana uprawna jabłoni domowej
  • Gala – pochodząca z Nowej Zelandii odmiana uprawna jabłoni domowej
  • Golden Delicious – odmiana uprawna wyselekcjonowana w 1890 r w USA
  • Granny Smith – odmiana jabłoni wyhodowana w 1868 r w Australii
  • Jonagold – odmiana uprawna otrzymana w 1943 r w USA ze skrzyżowania odmian Jonathan i Golden Delicious
  • Jonatan– odmiana znaleziona w USA w roku 1800 jako przypadkowa siewka
  • Koksa Pomarańczowa – odmiana pochodząca z Wielkiej Brytanii
  • Kosztela – polska odmiana pochodząca prawdopodobnie z XVII wieku
  • Kronselska – odmiana uprawna wyhodowana w 1869 r we Francji
  • Lobo – otrzymana w Kanadzie około 1900 roku jako siewka odmiany McIntosh
  • McIntosh – znaleziona w roku 1796 jako siewka odmiany 'Famouse' w Kanadzie
  • Pink Lady – wyhodowana latach 70-tych w Australii jako krzyżówka odmian Lady Williams i Golden Delicious
  • Papierówka – odmiana uprawna pochodząca z rejonów nadbałtyckich
  • Renety – to stara grupa odmian uprawnych jabłoni domowej
  • Rubin – otrzymana w 1960 r w Czechach ze skrzyżowania odmian Lord Lambourne i Golden Delicious
  • Szampion – otrzymana w 1960 r w Czechach jako krzyżówka odmian Golden Delicious i Koksa pomarańczowa
  • Ligol – odmiana wyselekcjonowana w Instytucie Sadownictwa i Kwiaciarstwa w Skierniewicach jako mieszaniec odmian „Linda” i „Golden Delicious”.

Właściwości odżywcze jabłek[edytuj | edytuj kod]

Świeże, nieuszkodzone jabłka zawierają witaminę C, większość innych witamin (B1,B2, B3, B5, B6, B9, B12, A i Retinol, E i tokoferol, D, K, β-Karoten, likopen[1]) i minerałów, dużą ilość błonnika roślinnego, kwercetynę (44 mg w 1 kg jabłek), a także pektynę (1–1,5 g w 100 g świeżego jabłka). Zawartość witaminy C jest zmienna i zależy od wielu czynników z których najważniejszymi są odmiana, warunki klimatyczne i sposób uprawy. Może ona się wahać w szerokim zakresie od około 4mg/100g owocu do ponad 21mg/100g[1][2]. Przy obróbce cieplnej jabłek większość witamin wodorozpuszczalnych ulega rozkładowi.

Świeże jabłka są źródłem węglowodanów w tym błonnika. Jak wiele innych owoców, spożywane na surowo jabłka mają niską wartość na indeksie glikemicznym (fruktoza i inne cukry uwalniają się powoli z błonnika, przez co zawartość cukru we krwi konsumenta rośnie wolno, bez nagłych odchyleń) zatem są zalecane do spożywania przez osoby chorujące na cukrzycę lub hiperglikemię[3]. Nie dotyczy to soku jabłkowego po oddzieleniu błonnika, gdzie wartość na indeksie glikemicznym ulega sporemu podwyższeniu.

Wartość odżywcza
Jabłko
(w 100g produktu ze skórką[1])
Wartość energetyczna
52 kcal = 218 kJ
Białka 0,26 g
Węglowodany 13,81 g
Tłuszcze 0,17 g
Błonnik 2,4 g
Witaminy
Witamina C 4,6 mg
Witamina B1 0,017 mg
Witamina B2 0,026 mg
Witamina B3 (PP) 0,091 mg
Witamina B6 0,041 mg
Witamina B11 0,003 mg
Witamina A 0,003 mg
Witamina E 0,18 mg
Witamina K 0,002 mg
Makroelementy
Fosfor 11 mg
Wapń 6 mg
Magnez 5 mg
Potas 107 mg
Sód 1 mg
Mikroelementy
Żelazo 0,12 mg
Cynk 0,04 mg

Kulinarne zastosowania jabłek[edytuj | edytuj kod]

Jabłka można spożywać tuż po zebraniu, z zachowaną skórką lub obrane. Środek jabłka ze sztywnymi błonkami oraz gniazdem nasiennym najczęściej nie jest spożywany i przy obróbce jest usuwany przy procesie zwanym "gniazdowaniem jabłek". Jabłka przy obróbce można kroić, siekać, ucierać, mielić, gotować, piec, wyciskać z soku lub suszyć. Jabłko służy jako składnik kompotów, sałatek owocowych i warzywnych, dodatek do potraw mięsnych, sos, oraz składnik deserów – w tym najczęściej ciast pieczonych i galaretek, ale istnieją też lody i cukierki o smaku jabłkowym. Jabłka nie bywają smażone jak inne owoce w dżemach i konfiturach z powodu dużej ilości soku i łatwości przypalenia. Jabłka w innych deserach najczęściej są tarte lub mielone na miękką papkę. Cienkie plastry jabłek mogą służyć jako ozdoba dania. Pektyna z jabłek może służyć jako substancja żelująca w innych przetworach lub deserach. Zmielona na miękko papka jabłkowa jest podawana niemowlętom jako jeden z ich pierwszych pokarmów stałych.

  • Znane w polskiej kuchni potrawy z jabłek lub zawierające jabłka to pieczona kaczka z jabłkami, sałatki warzywne lub owocowe z jabłkami, szarlotka z jabłkami, jabłka smażone w cieście naleśnikowym, ryż pieczony z jabłkami i cukrem cynamonowym oraz susz wigilijny, czyli kompot gotowany z suszonych jabłek i śliwek.

Sok jabłkowy zebrany z wielu jabłek ma kolor jasnobursztynowy i można go pić na surowo tuż po wyciśnięciu. Sok jabłkowy można zagęszczać na słodki syrop, służący powszechnie jako słodzik przemysłowy (występujący na etykietkach produktów spożywczych pod nazwą koncentrat z soku jabłkowego lub zagęszczony sok jabłkowy). Sok jabłkowy można mieszać z innymi sokami albo z alkoholem w drinkach. Sok jabłkowy w przemyśle spożywczym jest często stosowany jako dopełniacz i podstawa soków mieszanych. Sok jabłkowy może być fermentowany na ocet jabłkowy lub cydr. Sok jabłkowy po fermentacji również można destylować na alkohol jabłkowy, z których najbardziej znany jest francuski winiak Calvados.

Symbolika jabłka w Europie[edytuj | edytuj kod]

Udomowione jabłonie dające wartościowe i smaczne owoce rozprzestrzeniły się z Azji środkowej przez Azję Mniejszą na resztę Europy. Odtąd jabłko w Europie było symbolem zdrowia, życia, urodzaju, płodności, miłości, jesiennych żniw w Europie, ale też wiosny (wspólnie z kwiatem jabłoni), dostatku, długowieczności i nieśmiertelności. Jako symbol płodności i dostatku darowano jabłka przy obrzędach weselnych, stąd jabłko miało konotacje miłosne i erotyczne, takie jak jabłko Wenus w imperium rzymskim, albo jabłko niezgody, przyznane przez Parysa Afrodycie, bogini miłości, w zamian za małżeństwo z Heleną. Jabłka do dzisiaj są synonimami piersi kobiecych. Jabłka jako symbol płodności są też symbolem dzieci swoich rodziców, stąd popularne przysłowia. Złote jabłka były symbolem nieśmiertelności i najwyższego bogactwa, ale też wiecznego życia w zaświatach czyli pozagrobowego. Jabłka mogły więc jednocześnie przypominać o śmierci i o życiu. Znajduje to odzwierciedlenie w mitologiach, kiedy jabłoń jest cudownym drzewem, rosnącym w zaświatach, gdzie aby się dostać jako człowiek trzeba umrzeć – np. na indyjskiej górze Meru, na której mieszkają bogowie, rośnie też gigantyczna, różana jabłoń (Jambu), a obok góry leży Wyspa Różanej Jabłoni, Jambudvipa.

Dzięki zgubnej ciekawości Adama i Ewy, którzy skusili się na "zakazany owoc", jabłko dzisiaj jest traktowane jako afrodyzjak[4].

Jabłka w mitologii greckiej[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą jabłoń miała stworzyć bogini ziemi Gaja, jabłoń ta dawała złote owoce nieśmiertelności i rosła w ogrodzie strzeżonym przez 3 Hesperydy i stugłowego smoka Ladona. Przy ślubie Hery z Zeusem Gaja darowała Herze jabłka z tej jabłoni. Jedna z 12 prac Heraklesa to zdobycie złotych jabłek z ogrodu Hesperyd. Eris używa złotego jabłka Hesperyd jako jabłka niezgody, pisząc na nim "Dla najpiękniejszej" jako symbol najwyższej nagrody dla bogiń olimpijskich. Niedościgniona Atalanta ulega podstępowi Afrodyty, która daje złote jabłka zakochanemu młodzieńcowi – kiedy rzucił złote jabłka na trasę biegu, Atalanta zwalniała aby zebrać jabłka, przez co młodzieniec wygrał bieg i Atalanta poślubiła go zamiast go zabić. Jeden z przydomków Demeter, bogini urodzaju, to Malophoros, Dawczyni Jabłek. Jabłka były również symbolem Hery, bogini małżeństw, i symbolem Afrodyty, bogini miłości.

Jabłka w mitologii rzymskiej[edytuj | edytuj kod]

Pomona (owocowa) to czczona w czasach cesarstwa, ważna bogini owoców i sadów owocowych. Pomona miała w Rzymie swoją świątynię i kapłanów, a jabłka to jedne z jej wielu owoców. Dla Rzymian jabłko było też symbolem wiecznego życia i zaświatów, a więc końca życia doczesnego, stąd zwrot "ab ovo usque ad mala" – od jaja (początku życia) do jabłka (końca życia). Czerwone jabłka w kulturze rzymskiej były przede wszystkim symbolem Wenus, bogini miłości i pożądania.

Jabłka w mitologii celtyckiej[edytuj | edytuj kod]

Celtowie nazywali świat pozagrobowy Avalonem czyli "Wyspą Jabłek", do której zmarli dostawali się płynąc na zachód w łodzi. Na Avalonie leżała Równina Szczęścia (Mag Mell) na środku której rosła cudowna jabłoń, jednocześnie pokryta liśćmi, kwiatami i owocami, które to jabłka dawały życie i młodość. W mitach celtyckich jabłka ratowały życie bohaterom. Złote jabłka zwieńczały też srebrną laskę legendarnego króla irlandzkiego, Conchobara.

Jabłka w mitologii nordyckiej[edytuj | edytuj kod]

Złote jabłka Iduny, spożywane przez bogów w Asgardzie zapewniały im wieczną młodość (tak jak nektar i ambrozja w mitologii greckiej). W sadze Skirnismal Skirnir próbuje złotymi jabłkami Idun przekonać Gerd do małżeństwa z bogiem Frejem.

Inne mitologie[edytuj | edytuj kod]

Cudowna jabłoń lecząca wszelkie dolegliwości jest obecna w mitologii osetyjskiej, rośnie w sadzie Nartów strzeżona przez braci Ashara i Ashartaga[5].

Symbolika jabłka w tradycji chrześcijańskiej[edytuj | edytuj kod]

W tradycji chrześcijańskiej jabłko związane z rytuałami pogańskiej płodności było symbolem pokusy i pożądania. Według średniowiecznych i renesansowych artystów jabłko było na ich obrazach owocem zerwanym przez Ewę z drzewa poznania dobra i zła. Biblia nie zawiera nazwy owocu – Adam i Ewa zjedli po prostu owoc z drzewa poznania. Prawdopodobnie dodatkowe zamieszanie sprawił fakt, że słowo jabłko po łacinie jest identyczne ze słowem "zły", "zło". Jabłko stało się więc symbolem zła, owocu zakazanego w kulturze chrześcijańskiej – a także symbolem grzechu i zdrady, zwłaszcza w życiu prywatnym, trucizny, mroku lub ciemności. Według legendy chrześcijańskiej (nie zawartej w Biblii) tłumaczono wypukłą chrząstkę na grdyce męskiej tym, że pierwszemu mężczyźnie, czyli Adamowi, miał utkwić w gardle kawałek owego zakazanego jabłka, skąd popularna nazwa wypukłości – jabłko Adama.

Jabłko jest też tradycyjnym atrybutem władzy królewskiej – złote jabłko z krzyżem symbolizuje sferę kosmiczną, świat i kulę ziemską. Używane jest przy koronacjach obok berła i korony.

Jabłko w kulturze popularnej[edytuj | edytuj kod]

  • Miłosna wróżba z jabłka stosowana jest w obrzędach ludowych, np. w Polsce przy Katarzynkach i Andrzejkach – skórka jabłka obrana w jak najdłuższy pasek ma być rzucona tak, aby ułożyć się w inicjał przyszłej żony lub męża.
  • zobacz tradycyjna wigilijna wróżba z jabłka z terenu Górnego Śląska i Opolszczyzny
  • Popularna europejska baśń o królewnie Śnieżce opisuje zatrute jabłko, którym czarownica zatruwa królewnę, po czym Śnieżka zapada w wieczny sen, z którego obudzić może ją tylko miłosny pocałunek.
  • W folklorze polskim jeże miały zbierać jabłka na swoje kolce i wynosić je z sadu, chociaż jeże w rzeczywistości są mięsożerne.
  • W folklorze szwajcarskim bohater Wilhelm Tell za obrazę władzy habsburskiej miał zostać zmuszony przez wójta do wyboru między karą śmierci albo zestrzeleniem kuszą jabłka z głowy własnego syna.
  • Według popularnej legendy, Isaac Newton miał odkryć prawo powszechnego ciążenia rozmyślając w sadzie, w którym spadło mu jabłko na głowę.
  • Big Apple czyli „Wielkie Jabłko” to potoczny w Stanach Zjednoczonych zwrot, oznaczający miasto Nowy Jork.
  • W Polsce w latach PRLu produkowano perfumy zwane „Zielonym jabłuszkiem” o zielonym kolorze i mocnym, słodkim zapachu.
  • Apple Inc. to nazwa popularnej firmy komputerowej z Kalifornii, używającej symbolu nadgryzionego jabłka. Synonimem komputerów firmy Apple jest też skrót Mac, od jednej z serii komputerów firmowych nazwanych MacIntosh (odmiana jabłka).
  • W Stanach Zjednoczonych apple pie, czyli okrągły placek (tarta) z jabłkami jest potocznym symbolem narodowym i symbolem całej Ameryki, chociaż pierwsze jabłonie przywieźli na kontynent i zaczęli hodować dopiero angielscy pielgrzymi w XVII wieku.

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

Zobacz hasło jabłko w Wikisłowniku

Słowo "jabłko" w językach słowiańskich jest wspólne z innymi językami indoeuropejskimi używającymi pierwowzoru IE *haébl̥, haebōl lub PIE *abh, mającego znaczyć "wilgotny, soczysty" (sanskryt "jambu", litewski "óbuolỹs", pruski "woble" niemiecki "Apfel", angielski "apple", celtyckie "avhal, abhal, ull" itd). W języku greckim jabłko nazywa się "melon" (owoc) z czego powstała łacińska nazwa jabłka "malum, malus". Łacińskie słowo pomum (owoc) dało francuską nazwę jabłka "pomme". W renesansowej Europie po rozwoju komunikacji nazwano jabłkami także inne owoce egzotyczne, przybyłe z nowych stron – pomo d'oro czyli złote jabłko to pomidor po włosku, francuskie jabłko ziemne (pomme de terre) to nazwa ziemniaków, a w niemieckim jabłko chińskie (Apfelsine) oznacza pomarańczę.

Przysłowia i zwroty o jabłkach[edytuj | edytuj kod]

Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Jabłko
  • "Niedaleko pada jabłko od jabłoni" – popularny w językach europejskich zwrot opisujący cechy rodziców, dziedziczone przez dzieci.
  • "Jakie jabłko, taka skórka, jaka matka, taka córka" – polski wariant przysłowia o cechach dziedzicznych.
  • "Gdy jabłoń drugi raz w roku zakwitnie, zięć do domu zawita" – przysłowie polskie, związane z płodnością (kwitnąca poza sezonem jabłoń to synonim kobiety, która zaszła w ciążę).
  • "Zdrowy jak jabłko, rumiany jak jabłko" – synonim zdrowia w języku polskim.
  • "Stłuc kogoś na kwaśne jabłko" – zbić kogoś tak mocno, że będzie tak bezużyteczny jak kwaśne jabłko.

W języku polskim przymiotnik "jabłkowity" opisuje specyficzne umaszczenie końskiego zadu w spore cętki wielkości jabłek.

W języku angielskim przysłowie "An apple a day keeps the doctor away" opisuje, jakim symbolem zdrowia było jabłko.

"Leniwy czeka, żeby jabłka same wpadły mu do ust" – przysłowie mołdawskie, podobne do polskiego wariantu z gołąbkami kapuścianymi, które leniwym same mają wpadać do ust.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Andrzej M. Kempiński, Encyklopedia mitologii ludów europejskich, Wydawnictwo Iskry, Warszawa 2001, str. 206, 286–287, 355–356, 458.
  • Władysław Kopaliński, Słownik mitów i tradycji kultury, Państwowy Instytut Wydawniczy, 1985, str. 415
  • Jack Tresidder, Słownik symboli, Wydawnictwo RM, Warszawa 2005, ISBN 83-7243-477-8, str. 68
  • Tomasz Łudziński, Niezwykłości rzeczy zwykłych Wydawnictwo DL, Warszawa 1999, str. 102

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 USDA National Nutrient Database for Standard Reference, Release 26, Basic Report: 09003, Apples, raw, with skin a b (ang.). U.S. Department of Agriculture, Agricultural Research Service, Nutrient Data Laboratory, 2011. [dostęp 2014-02-19].
  2. Julia R. Esch, Jeffrey R. Friend, James K. Kariuki: Determination of the Vitamin C Content of Conventionally and Organically Grown Fruits by Cyclic Voltammetry (ang.). Int. J. Electrochem. Sci., 5 (2010) 1464 - 1474.
  3. Aneta Kościołek: Dieta dla cukrzyków. ABC Zdrowia. [dostęp 18-02-2014].
  4. Pino Correnti: Afrodyzjaki w kuchni : pięć tysięcy lat tradycji. Warszawa: Twój Styl, 2005, s. 9. ISBN 83-7163-458-7.
  5. Andrzej M. Kempiński: Słownik mitologii ludów indoeuropejskich. Poznań: Kantor Wydawniczy SAWW, 1993, s. 12. ISBN 8385066918.