Konurbacja górnośląska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Konurbacja górnośląska[1][2][3][4][5][6] (katowicka[7][8], śląska[9], śląsko-dąbrowska[10]) – konurbacja w południowej Polsce, w województwie śląskim, położona w większości na Wyżynie Śląskiej. W skład konurbacji wchodzą historyczne tereny Górnego Śląska, Zagłębia Dąbrowskiego oraz Jaworzna.

W zależności od koncepcji i przyjętych kryteriów delimitacji liczba ludności zamieszkującej konurbację wynosi od 2,2 mln[9] do 3,5 mln osób[11].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Należy zauważyć, że ponieważ istnienie tego bytu nie zostało do tej pory prawnie sformalizowane, w opracowaniach różnych organizacji[12] stosowane są różne jego nazwy. Dla uwzględnienia, że w skład konurbacji wchodzi także część Zagłębia Dąbrowskiego można spotkać jak także nazwy: konurbacja śląsko-dąbrowska[13][14] (która jest już używana m.in. przez GZM[10]), konurbacja śląsko-zagłębiowska[15], czy też region śląsko-dąbrowski[16][17].

Górnośląski Związek Metropolitalny promuje utworzenie Górnośląsko-Zagłębiowskiej Metropolii „Silesia”[18].

Koncepcje konurbacji[edytuj | edytuj kod]

Mapa administracyjna woj. śląskiego
Koncepcja konurbacji według GUS

Konurbacja górnośląska według GUS[edytuj | edytuj kod]

W 2006 r. Urząd Statystyczny w Katowicach w publikacji elektronicznej porównał konurbację górnośląską z większymi miastami Polski, przedstawiając ją jako zespół 19 graniczących z sobą miast woj. śląskiego: Gliwice, Zabrze, Katowice, Bytom, Świętochłowice, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Dąbrowa Górnicza, Jaworzno, Czeladź, Mysłowice, Będzin, Tychy, Ruda Śląska, Piekary Śląskie, Chorzów, Mikołów, Tarnowskie Góry, Knurów[9].

Powierzchnia i liczba ludności 19 miast konurbacji[9]
Miasta Ludność
tysiące
Powierzchnia
km²
Katowice 307,6 165
Sosnowiec 224,7 91
Gliwice 196,6 134
Zabrze 188,4 80
Bytom 183,8 69
Ruda Śląska 143,9 78
Tychy 129,4 81
Dąbrowa Górnicza 128,3 189
Chorzów 113,3 34
Jaworzno 95,2 153
Mysłowice 75 66
Siemianowice Śląskie 71,1 26
Tarnowskie Góry 60,8 83
Piekary Śląskie 58,8 40
Będzin 58,7 37
Świętochłowice 54,3 13
Knurów 39,2 34
Mikołów 38,8 81
Czeladź 33,9 16
Razem 2 201,8 1 471

Konurbacja górnośląska według ESPON[edytuj | edytuj kod]

Według programu ESPON obszar funkcjonalny Katowic i sąsiednich miast tj. obszar konurbacji górnośląskiej (FUA, ang. Functional Urban Area) w 2002 r. zamieszkiwało 3029 tys. osób[19].

Do jednostek morfologicznych konurbacji górnośląskiej zaliczono takie miasta jak: Katowice (338), Sosnowiec (240), Gliwice (208), Bytom (200), Zabrze (196), Ruda Śląska (153), Tychy (130), Dąbrowa Górnicza (130), Chorzów (120) i 9 miast (gmin miejskich) poniżej 100 tys. mieszkańców. A ponadto miasta: Zawiercie (55), Olkusz (52), Chrzanów (51), Oświęcim (43), Knurów (42), Łaziska Górne (23), Pyskowice (21)[19].

Konurbacja górnośląska według samorządu województwa śląskiego[edytuj | edytuj kod]

W 2004 r. samorząd województwa przyjął Plan Zagospodarowania Przestrzennego Woj. Śląskiego, która przedstawia, że konurbację górnośląską tworzy 14 dużych miast na prawach powiatów: Bytom, Chorzów, Dąbrowa Górnicza, Jaworzno, Gliwice, Katowice, Mysłowice, Piekary Śląskie, Ruda Śląska, Siemianowice Śląskie, Sosnowiec, Świętochłowice, Tychy, Zabrze. Publikacja podaje, że konurbacja liczyła ponad 2 mln mieszkańców[4].

Na jednej z map publikacji 14 miast na prawach powiatu określono jako ośrodki centralne konurbacji, gdzie rozwijają się funkcje metropolitalne. Ponadto do miast obszarów śródmiejskich konurbacji zaliczono 10 miast: Będzin, Czeladź, Knurów, Łaziska Górne, Mikołów, Pyskowice, Radzionków, Sławków, Tarnowskie Góry, Wojkowice[20].

Do miast obszaru zurbanizowanego w otoczeniu strefy śródmiejskiej zaliczono 5 miast: Bieruń, Czerwionka-Leszczyny, Imielin, Lędziny, Orzesze[20].

Konurbacja górnośląska według P. Swianiewicza i U. Klimskiej[edytuj | edytuj kod]

W 2005 r. Paweł Swianiewicz oraz Urszula Klimska wyznaczyli obszar konurbacji górnośląskiej obejmującej: Katowice, Gliwice i Sosnowiec oraz okoliczne miasta i gminy. Obszar ten w 2002 r. zamieszkiwało 2733 tys. osób. Wyznaczono wtedy także sąsiednie: aglomerację bielską i aglomerację rybnicką, które przylegały do konurbacji górnośląskiej[21].

Konurbacja górnośląska według J. Paryska[edytuj | edytuj kod]

W 2008 r. Jerzy Jan Parysek określił zasięg konurbacji aż po linię: Tarnowskie GóryMiasteczko ŚląskieSiewierzZawiercieOlkuszTrzebiniaChrzanówZatorAndrychówBielsko-BiałaJastrzębie-ZdrójWodzisław ŚląskiRacibórzKędzierzyn-KoźlePyskowiceTarnowskie Góry. Przedstawił, że obszar ten zamieszkiwało ponad 3,5 mln osób[11].

Inne koncepcje konurbacji[edytuj | edytuj kod]

Wiele publikacji podaje liczbę mieszkańców konurbacji, nie przedstawiając zarazem jego zakresu obszarowego:

  • według Eurostat w 2001 r. (LUZ Katowice & Żory, ang. Larger Urban Zone) – 2 750 942 mieszkańców i obszar 2 651 km²[22][23], który dane przyjął też T. Markowski[24],
  • według Eurostat w 2004 r. (LUZ Katowice & Żory, ang. Larger Urban Zone) – 2 710 397 mieszkańców[23][22],
  • według ONZ w 2003 r. – 3,0 mln mieszkańców[25],
  • według Demographia (Wendell Cox Consultancy) w 2011 r. – 2,5 mln mieszkańców[26].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Polska, gęstość zaludnienia (1930)

Czynnikami które spowodowały powstanie konurbacji był w pierwszym rzędzie rozwój hutnictwa i górnictwa, głównie węgla kamiennego. Pierwsze dymarki pojawiły się tu w I wieku n.e. w okolicach Tarnowskich Gór, lecz wytop żelaza na skalę przemysłową rozpoczęto w drugiej połowie XVIII wieku. Eksploatację węgla kamiennego podjęto równolegle – pierwszą kopalnię głębinową uruchomiono w 1751 w Rudzie, do końca stulecia uruchomiono ich 17. W 1796 staraniem Fryderyka von Redena uruchomiono Królewską Odlewnię Żelaza w Gliwicach - pierwszą w Europie hutę opalaną koksem. Sukces tego przedsięwzięcia spowodował lawinowe powstawanie kolejnych kopalń i hut. W połowie XIX wieku czynnych było 20 pieców opalanych koksem oraz 60 wykorzystujących starszą technologię, opalanych węglem drzewnym. Upadek górnośląskiego hutnictwa nastąpił po I wojnie światowej. W okresie 20-lecia międzywojennego oddano do użytku tylko jeden wielki piec, w Królewskiej Hucie[27].

Kopalnie i huty potrzebowały robotników, nastąpił zatem proces powstawania kolonii i osiedli robotniczych. W 1862 władze pruskie wprowadziły zakaz wznoszenia drewnianych budynków, co wpłynęło na całkowitą zmianę charakteru wielu miejscowości, niegdyś będących niewielkimi wsiami o drewnianej zabudowie. Miejsce drewnianych chat zajęły familoki. Innym czynnikiem miastotwórczym była kolej. Zwłaszcza Kolej Warszawsko-Wiedeńska, której w znacznej mierze zawdzięcza swój rozwój Sosnowiec. Proces urbanizacji był tak szybki, że w niektórych ośrodkach nie doszło do wykształcenia się miejskiego centrum. Przykładem może być Ruda Śląska, będąca organizmem złożonym z 3 byłych miast (Ruda, Nowy Bytom i Wirek) oraz dzielnic dawniej będących wsiami o rolniczym charakterze i drewnianej zabudowie[27].

Na terenie Zagłębia Dąbrowskiego początkowo wydobywano węgiel metodą odkrywkową (Strzyżowice od 1724, Dąbrowa Górnicza od 1785). W okresie przynależności ziem do Prus (1795-1806) przekształcono je w kopalnie rządowe, w 1815 przeszły na własność skarbu Królestwa Polskiego. Głównymi animatorami rozwoju przemysłu na terenie Zagłębia byli Stanisław Staszic oraz minister skarbu Królestwa Polskiego, książę Ksawery Drucki-Lubecki, który w celu finansowania inwestycji przemysłowych utworzył Bank Polski. W Zagłębiu duże znaczenie dla rozwoju przemysłu w XIX wieku miało wydobycie i hutnictwo cynku. Pierwszą hutę cynku uruchomiono w Dąbrowie w 1816, następną we wsi Niemce (ob. Ostrowy Górnicze) w 1822. Zagłębie Dąbrowskie zaopatrywało w węgiel kamienny, stal i cynk całe Królestwo Polskie. Przywiązanie robotników do miejscowych kopalń i hut zapewniały przywileje, dostępne dla członków Korpusu Górniczego. Obejmowały one m.in. zwolnienie ze służby wojskowej i podatków, opiekę lekarską, zaopatrzenie emerytalne czy pożyczkę na budowę domu. Podobnie jak na sąsiednim Górnym Śląsku wystąpił proces żywiołowej urbanizacji, wzmocniony dodatkowo doprowadzeniem linii kolejowych[27].

W latach 1994–2010 działał Związek Harmonijnego Rozwoju Miast Aglomeracji Katowickiej z siedzibą w Katowicach, który zrzeszał 14 miast obecnego woj. śląskiego. Związek miał zadanie realizacji programu harmonijnego rozwoju i współpracy (ang. Sustainable Cities), promocji, budowy bazy informacyjnej i kształcenie kadry samorządowej[28].

Obszar metropolitalny konurbacji górnośląskiej[edytuj | edytuj kod]

Dwa ostatnie projekty Koncepcji Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 przedstawiają konurbację górnośląską jako policentryczny ośrodek metropolitalny, który stanowią "Katowice wraz z miastami wchodzącymi w skład Górnośląskiego Obszaru Metropolitalnego"[29][30].

Według programu ESPON obszar metropolitalny konurbacji górnośląskiej jest Europejskim Metropolitalnym Obszarem Wzrostu tzw. MEGA (ang. Metropolitan European Growth Areas). Obszar ten został scharakteryzowany jako słabo wykształcona metropolia (ang. weak MEGA)[8].

Według programu ESPON obszar metropolitalny konurbacji górnośląskiej zamieszkiwało w 2002 r. 4311 tys. osób. Wyznaczając go włączono także jednostki morfologiczne (MUA) takich miast jak: Bielsko-Biała, Rybnik, Jastrzębie-Zdrój, Żory, Racibórz, Zawiercie, Olkusz, Chrzanów, Wodzisław Śląski, Oświęcim, Knurów, Cieszyn, Łaziska Górne, Pyskowice[19].

Według fundacji Unii Metropolii Polskich w 2004 r. obszar metropolitalny konurbacji górnośląskiej obejmował 5578 km², który zamieszkiwało 2886,7 tys. osób. Dane te przyjęli w swojej publikacji Kazimierz Fiedorowicz i Jacek Kazimierz[31].

Współpraca samorządów konurbacji[edytuj | edytuj kod]

Od 2007 r. działa Górnośląski Związek Metropolitalny zrzeszający 12 miast (do roku 2012 – 14 miast) na prawach powiatu, leżących na obszarze konurbacji. Jego celem jest koordynacja działań na terenie miast-uczestników związku.

Od 2001 r. funkcjonuje stowarzyszenie Śląski Związek Gmin i Powiatów, który prowadzi działalność na rzecz rozwoju województwa śląskiego, a przede wszystkim społeczności lokalnych i samorządów terytorialnych. Zrzesza 11 powiatów i 114 gmin (w tym wszystkie 19 miast na prawach powiatu)

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. cyt. "konurbacja górnośląska" Krajowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2010–2020: Regiony, Miasta, Obszary wiejskie (M.P. z 2011 r. Nr 36, poz. 423, s. 1397, 1405, 1472, 1501)
  2. cyt. "konurbacja górnośląska" Koncepcja Polityki Przestrzennego Zagospodarowania Kraju z 2001 r. (M.P. z 2001 r. Nr 26, poz. 432, s. 545, 546)
  3. cyt. "konurbacja górnośląska" Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (projekt). Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2011-01-25, s. 32, 43, 73.
  4. 4,0 4,1 cyt. "aglomeracja górnośląska" Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego. Katowice: Urząd Marszałkowski Woj. Śląskiego, 2004-06-21, s. 16-19, 22 (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2004 r., Nr 68, poz. 2049)
  5. cyt. "górnośląska" Narodowa Strategia Rozwoju Regionalnego 2007-2013 (projekt zaakceptowany przez Radę Ministrów 6 września 2005 r.). Warszawa: Departament Polityki Regionalnej Ministerstwo Gospodarki i Pracy, 2005-09, s. 94.
  6. cyt. "aglomeracja górnośląska" Narodowy Plan Rozwoju 2007-2013 (dokument przyjęty przez Radę Ministrów 6.09.2005). Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2005-09, s. 81.
  7. (PDF)Tadeusz Markowski, Tadeusz Marszał: Metropolie Obszary Metropolitalne Metropolizacja - Problemy i pojęcia podstawowe. Warszawa: Polska Akademia Nauk Komitet Przestrzennego Zagospodarowania Kraju, 2006, s. 14. ISBN 83-89693-16-X.
  8. 8,0 8,1 cyt. "KATOWICE (Upper Silesia Conurbation)" Interim Territorial Cohesion Report. Luxembourg: Office for Official Publications of the European Communities, 2004, s. 98-101. ISBN 92-894-0000-0.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 (Stan na 30 września 2006) GUS: Aglomeracja śląska w liczbach - Podmioty gospodarki narodowej - Powierzchnia i ludność. [dostęp 2009-03-05]. Uwzględniono 19 miast wchodzących w skład konurbacji.
  10. 10,0 10,1 cyt. "14 miast na prawach powiatu, leżących na obszarze konurbacji śląsko-dąbrowskiej." Członkowie. Górnośląski Związek Metropolitalny. [dostęp 2011-06-19].
  11. 11,0 11,1 Jerzy Jan Parysek: Aglomeracje miejskie w Polsce oraz problemy ich funkcjonowania i rozwoju. W: Wybrane problemy rozwoju i rewitalizacji miast: aspekty poznawcze i praktyczne. Poznań: Bogucki Wydawnictwo Naukowe, IGSEiGP UAM, 2008, s. 34-35, seria: Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna nr 5. ISBN 978-83-61320-33-3.
  12. rządowych, samorządowych, naukowych, państwowych, prywatnych firm konsultingowych, czy też stowarzyszeń
  13. Piotr Bielecki: Gdzie jest Zagłębie w przyszłej Metropolii?. Regionalne Stowarzyszenie "Forum dla Zagłębia Dąbrowskiego", 2009-04-18. [dostęp 2011-06-19].
  14. Zagłębiacy czują się przytłumieni przez "śląskość". zaglebie.info/. [dostęp 2009-03-08].
  15. Ernst & Young: Regionalne Forum Biznesu – Raport Górny Śląsk. Miesięcznik Gospodarczy Nowy Przemysł, 2007-10-19. [dostęp 2009-03-30].
  16. Jacek Wesołowski: Transport miejski. Instytut Spraw Obywatelskich. [dostęp 2009-03-30].
  17. Krystyna Kozdroń. Czas na Dąbrowę. „Raptularz Kulturalny”. 37 (1), s. 3, 2007 styczeń-marzec. ISSN 1429-8597. 
  18. Dokumenty strategiczne. Górnośląski Związek Metropolitalny. [dostęp 2011-06-19].
  19. 19,0 19,1 19,2 ESPON project 1.4.3 Study on Urban Functions (Final Report). Luxembourg: The ESPON Monitoring Committee, 2007-03, s. 93. ISBN 2-9600467-2-2.
  20. 20,0 20,1 Mapa nr 26. Plan Zagospodarowania Przestrzennego Województwa Śląskiego. Katowice: Urząd Marszałkowski Woj. Śląskiego, 2004-06-21. (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2004 r., Nr 68, poz. 2049)
  21. Paweł Swianiewicz, Urszula Klimska. Społeczne i polityczne zróżnicowanie aglomeracji w Polsce – waniliowe centrum, mozaika przedmieść. „Prace i Studia Geograficzne”. 35, s. 51, 53-56, 2005. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego. ISSN 0208-4589. 
  22. 22,0 22,1 Urban Audit: Data that can be accessed: LUZ Katowice & Zory. Eurostat. [dostęp 2011-07-23].
  23. 23,0 23,1 Urban Audit: City Profiles: Katowice. Eurostat. [dostęp 2011-07-23].
  24. Dane na koniec roku 2001 na podstawie (PDF)Tadeusz Markowski: Funkcje Metropolitalne Pięciu Stolic Województw Wschodnich. [dostęp 2009-03-08]. s. 330.
  25. Urban Agglomerations 2003. W: UN, Department of Economic and Social Affairs / Population Division: United Nations Urban Agglomeration Wall Chart: Population Studies No.232. United Nations, 2004. ISBN 9789211513943. [dostęp 2011-07-23].
  26. Demographia World Urban Areas (World Agglomerations) 7th Annual Edition April. Wendell Cox Consultancy, 2011-04. [dostęp 2011-07-23]. s. 15.
  27. 27,0 27,1 27,2 Dulias R., Hibszer A.: Województwo śląskie Przyroda, gospodarka, dziedzictwo kulturowe. Krzeszowice: Kubajak, 2004, s. 107-108, 112-115, seria: Atlas i klucz. ISBN 83-87971-70-7.
  28. (poz. 123) Wykaz związków międzygminnych (stan na dzień 30 czerwca 2011 r.). Ministerstwo Spraw Wewnętrznych i Administracji
  29. Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (projekt). Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2010-05-18, s. 28.
  30. Koncepcja Przestrzennego Zagospodarowania Kraju 2030 (projekt). Warszawa: Ministerstwo Rozwoju Regionalnego, 2011-01-25, s. 32.
  31. według Kazimierz Fiedorowicz, Jacek Fiedorowicz. The Influence of a Metropolis on Regional Development in Poland. , s. 7. 42nd ISoCaRP Congress 2006.  Za: Unia Metropolii Polskich