Bieruń

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Bieruń
Rynek w Bieruniu
Rynek w Bieruniu
Herb
Herb Bierunia
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat bieruńsko-lędziński
Gmina gmina miejska
Aglomeracja górnośląska
Data założenia ok. 1290
Prawa miejskie 1387
Burmistrz Bernard Pustelnik
Powierzchnia 40,49 km²
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

19 681[1]
487 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 43-150, 43-155
Tablice rejestracyjne SBL
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Bieruń
Bieruń
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bieruń
Bieruń
Ziemia 50°05′23″N 19°05′34″E/50,089722 19,092778Na mapach: 50°05′23″N 19°05′34″E/50,089722 19,092778
TERC
(TERYT)
2414011
Urząd miejski
Rynek 14
43-150 Bieruń
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Bieruń w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP

Bieruń (niem. Berun) – miasto i gmina, w województwie śląskim, wchodzące w skład powiatu bieruńsko-lędzińskiego.

Według danych z 31 grudnia 2012 r. miasto miało 19 681 mieszkańców[1].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 1 stycznia 2013 r. powierzchnia miasta wynosiła 40,49 km²[2].

W skład Bierunia wchodzi Bieruń Stary, Bieruń Nowy, Ściernie, Jajosty, Bijasowice i Czarnuchowice.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miejscowości wywodzi się od polskich zwrotów "brać, pobierać" i wiąże się z poborami podatkowymi[3]. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu jako najstarszą nazwę wymienia Biernia podając jej znaczenie "Steuerort (Abgaben)" czyli w języku polskim "Wieś podatków (pobór opłat, podatków)"[3]. Nazwa została później fonetycznie zgermanizowana na Berun[3] w wyniku czego utraciła ona swoje pierwotne znaczenie.

Od chwili zaistnienia, aż do obecnych czasów, czyli do odzyskania samodzielności prawnej w 1991, używano jednej nazwy w wymowie Bieruń. W zależności od reguł pisowni używano nazw Bieron, Bierun. W źródłach historycznych nazwa osady "de Beruna" użyta została dopiero w 1376. Śląsk znajdował się wówczas pod panowaniem czeskich Przemyślidów. Nazwę miejscowości w zlatynizowanej staropolskiej formie Byerun wymienia w latach (1470-1480) Jan Długosz w księdze Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis[4].

Na mapie Abrahama Orteliusa z 1603 roku miejscowość widnieje pod nazwą Bierun. Polską nazwę Bieruń w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[5]. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany pod koniec wieku XIX podaje dwie polskie nazwy miejscowości - Beruń i Bieruń oraz zgermanizowaną Berun[6].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Położone przy granicy województwa śląskiego i małopolskiego, którą stanowi Wisła. Sąsiaduje z miastami: Tychy, Oświęcim, Lędziny, a także gminami: Chełm Śląski, Bojszowy. Koło Bierunia znajdowała się antyczna osada Leucaristus. Została ona odwzorowana na antycznej mapie Klaudiusza Ptolemeusza z lat 142-147 naszej ery. O tym, że miejscowość ta znajdowała się w sąsiedztwie Bierunia, informuje skorowidz nazw historycznych ORBIS LATINUS oraz wynika to z położenia wśród innych zidentyfikowanych miejscowości Śląska.

W X-XI wieku istniał tu otoczony palisadą i niewątpliwie posiadający wieżę obserwacyjną gródek obronny mający za zadanie chronić kupców przeprawiających się przez rzekę. Pozostałość - bieruński kopiec na szczycie którego stoi obecnie XIX-wieczna kapliczka św. Jana Nepomucena - figuruje na liście zabytków województwa śląskiego[7]. W średniowieczu na pobliskiej Orlej Górce prawdopodobnie oddawano też hołd starosłowiańskiemu bogu Perunowi[potrzebne źródło]. Obecnie planowany od niej jest szlak historyczny.

Bieruń otrzymał prawa miejskie w 1387 od księcia opawsko-raciborskiego Jana II Żelaznego. Akt ten polegał na nadaniu praw wójtowskich Kusowiczowi za jego długoletnią wierną służbę. O istnieniu na obszarze miasta osadnictwa świadczą wzmianki zamieszczone w dokumentach, na przykład o Ścierniach z 1272, Bijasowicach z 1360, Bieruniu z 1376.

Do 1551 własność Piastów śląskich, od 1327 pod zwierzchnictwem Czech jako lenno. Od 1743 w państwie pruskim i utrata praw miejskich. Od 1865 ponownie miasto i zmiana nazwy na Bieruń Stary (Alt Berun). Od 1922 w granicach Polski, w czasie II wojny światowej wcielony do Niemiec. W latach 1975-1991 dzielnica Tychów. W 1991 ponownie pod nazwą Bieruń, wraz z Bieruniem Nowym, Bijasowicami, Czarnuchowicami i Jajostami utworzył miasto. Od odzyskania samodzielności przez Bieruń datuje się konflikt między tym miastem a sąsiednimi Tychami o tereny fabryczne Fiat Auto Poland (b. FSM) oraz osiedle zbudowane przy tej fabryce. Obecnie osiedle leży już w granicach administracyjnych Bierunia, natomiast sama fabryka pozostaje w Tychach. Historycznie sporny teren należał do Bierunia, jednakże pozostawienie go w granicach Tychów było warunkiem zgody tego miasta na odłączenie Bierunia. Spór odżył w 2010, bieruńscy samorządowcy domagają się od Tychów zwrotu 123 ha terenów fabrycznych, na których działa kilka spółek-córek firmy FIAT Auto Poland. Tychy proponują korektę granicy o 123 ha na korzyść Bierunia, lecz w innym miejscu, na obszarze niezabudowanym. Roszczenia Bierunia negatywnie zaopiniował wojewoda śląski[8].

Bieruń składa się z dwóch części: Starego i Nowego Bierunia.

W latach 1945-1954 istniała wiejska gmina Bieruń Nowy.

W latach 1973-1975 miasto było siedzibą gminy wiejskiej Bieruń Stary.

W 1993 po raz pierwszy odbył się w Bieruniu I Festiwal Filmów Nieprofesjonalnych im. Leona Wojtali. Został on zorganizowany przy pomocy KWK "Piast". W 2005 odbyła się siódma edycja tego festiwalu, gdzie zanotowano rekordową ilość uczestników z całej Polski.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Drewniany cmentarny kościółek św. Walentego z przełomu XVI/XVII wieku. Zwany przez mieszkańców Bierunia, „Walencinkiem”, należy do parafii św. Bartłomieja w Bieruniu Starym. Dnia 14 października 1929 kościółek został uznany za zabytek, posiada relikwie św. Walentego, których autentyczność potwierdzona jest dokumentem z 28 lutego 1961.

13 lutego 2004, w wigilię odpustu św. Walentego, miasto ogłosiło tego świętego swoim patronem. Kościół znajduje się na szlaku architektury drewnianej województwa śląskiego.

Drewniany kościół św. Walentego

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Kopalnia Piast

Na terenie miasta znajduje się kilka dużych zakładów pracy, m.in. kopalnia węgla kamiennego "Piast", zakłady tworzyw sztucznych i materiałów wybuchowych "NITROERG" S.A., Johnson Controls, zakłady mleczarskie: "Danone" i Okręgowa Spółdzielnia Mleczarska w Bieruniu. Na terenie Bierunia występują bogate złoża kruszyw żwiru i piasku. Złoża te ze względu na ochronę środowiska nie są eksploatowane[potrzebne źródło].

Transport[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto przebiega droga krajowa nr 44 i linia kolejowa Mysłowice - Tychy oraz linia kolejowa (Katowice - Oświęcim). W ramach rozważanej budowy Kanału Śląskiego w Bieruniu miałby zostać zlokalizowany port żeglugi śródlądowej.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

  • Liceum Ogólnokształcące im. Powstańców Śląskich
  • Powiatowy Zespół Szkół (dawna 'Górnicza')
  • Gimnazjum nr 1 im. Karola Wierzgonia
  • Gimnazjum nr 2 im. Świętego Walentego
  • Szkoła Podstawowa nr 1
  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Orła Białego
  • Przedszkole nr 1
  • Przedszkole nr 2

Sport[edytuj | edytuj kod]

W Bieruniu działają trzy kluby sportowe: założony w 1925 roku KS Unia Bieruń Stary (poza sekcją piłkarską posiada sekcje: badmintonową i szachową), Piast Bieruń Nowy oraz Uczniowski Klub Sportowy "Maraton-Korzeniowski.pl". UKS "Maraton-Korzeniowski.pl" rozpoczął swoją działalność 19 listopada 1999 r. i jest klubem jednosekcyjnym o profilu lekkoatletycznym ukierunkowanym na przygotowanie młodzieży poprzez zorganizowany trening do startów w dyscyplinie chód sportowy.

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Lista miast parnterskich Bierunia[9]:

Znani bierunianie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII. , 2013-06-05. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 2083-3342. 
  2. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. , 2013-07-26. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  3. 3,0 3,1 3,2 Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch`s Buchhandlung, 1888, s. 78.
  4. Joannis Długosz Senioris Canonici Cracoviensis, "Liber Beneficiorum", Aleksander Przedziecki, Tom II, Kraków 1864, str.227.
  5. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.32.
  6. Beruń - Słownik geograficzny Królestwa Polskiego
  7. Zapomniane orle gniazdo - JOLANTA PIEROŃCZYK, Dziennik Zachodni, str. 03, 18.04.2008
  8. Teresa Semik. Bieruńscy samorządowcy znowu żądają rewizji granic z Tychami. „Dziennik Zachodni”, 03.02.2010. Polskapresse Sp. z o.o.. ISSN 0137-9038. 
  9. Miasta partnerskie. Urząd Miejski w Bieruniu. [dostęp 2011-06-17].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]