Żory

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Żory
Rynek
Rynek
Herb Flaga
Herb Żor Flaga Żor
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat miasto na prawach powiatu
Aglomeracja rybnicka
Prawa miejskie 1272
Prezydent Waldemar Socha
Powierzchnia 64,64 km²
Wysokość 241-284 m n.p.m.
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

62 052[1]
960 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 44-240
Tablice rejestracyjne SZO
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Żory
Żory
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Żory
Żory
Ziemia 50°02′44″N 18°41′41″E/50,045556 18,694722Na mapach: 50°02′44″N 18°41′41″E/50,045556 18,694722
TERC
(TERYT)
2479011
SIMC 0945746
Urząd miejski
al. Wojska Polskiego 25
44-240 Żory
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Żory w Wikisłowniku
Strona internetowa
BIP
Urząd Miejski w Żorach

Żory (czes. Žory[2], niem. Sohrau) – miasto na prawach powiatu położone w południowej Polsce, w województwie śląskim, historycznie na Górnym Śląsku.

Według danych z 31 grudnia 2012 r. miasto miało 62 052 mieszkańców.

Jest jednym z miast należących do Rybnickiego Okręgu Węglowego. Siedziba dekanatu. Obecnie miasto spełnia funkcję handlową, usługową, logistyczną.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Żory leżą na Górnym Śląsku na Płaskowyżu Rybnickim nad rzeką Rudą.

Według danych z 31 grudnia 2012 r. powierzchnia miasta wynosiła 64,64 km²[3].

Żory graniczą z powiatami mikołowskim, pszczyńskim i rybnickim oraz miastami Jastrzębie-Zdrój i Rybnik.

W latach 1945-1954 siedziba gminy Żory i, ponownie, w latach 1977-1982 gminy Żory. W latach 1975-1998 Żory administracyjnie należały do województwa katowickiego.

Nazwa miasta[edytuj | edytuj kod]

W księdze łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis spisanej w latach 1295-1305 miejscowość wymieniona jest jako Zary civitate - miasto Zary. W kronice wymienione zostały również wsie założone na prawie polskim iure polonico, które w procesach urbanizacyjnych zostały wchłonięte przez miasto. Są to obecne dzielnice lub części miasta Żory jak Rogoźna we fragmencie Rogosina in una parte decima solvitur more polonico, Rowień we fragmencie Rovona [Hs. Ronoua.] decima solvitur more polonico, Rój jako Ray, Brodek we fragmencie Brodek similiter solvitur decima more polonico[4][5].

Polską nazwę Żary oraz niemiecką Sohrau w książce "Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej" wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[6]. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany w latach 1880-1902 notuje nazwę miasta pod polską nazwą Żary oraz niemiecką Sohrau[7]. Polską nazwę Żary oraz w gwarze śląskiej Żory, a także niemiecką Sohrau wymienia również w 1896 roku śląski pisarz Konstanty Damrot w książce o nazewnictwie miejscowym na Śląsku. Wymienia również zlatynizowane nazwy zanotowane w łacińskich dokumentach jak Sary oraz Sari[8].

Administracja[edytuj | edytuj kod]

Miasto jest członkiem Związku Subregionu Zachodniego.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Żory składają się z 9 dzielnic oraz 7 osiedli, które z uchwałą z dnia 29 czerwca 2007 roku są również dzielnicami. Oprócz nich istnieją także 2 inne, które nie posiadają żadnego statusu i wchodzą w skład danej dzielnicy gdzie się znajdują. Wszystkie sołectwa w tym dniu utraciły swój statut i uzyskały miano dzielnicy[9].

Dzielnice

Osiedla (będące również dzielnicami)

Osiedla wchodzące w skład dzielnic

  • Osiedle Gwarków (dzielnica Rój)
  • Osiedle Fadom (dzielnica Kleszczówka)

Historia[edytuj | edytuj kod]

Podział na dzielnice Żor
Information icon.svg Osobny artykuł: kalendarium historii Żor.

W okresie tworzenia się polskiej państwowości ziemie dzisiejszych Żor zamieszkiwało lechickie plemię Golęszyców. W drugiej połowie IX wieku ziemie te znajdowały się w granicach państwa wielkomorawskiego, a następnie, ok. 921 r. – czeskiego.

Po raz pierwszy nazwa wsi Żory pojawiła się w 1258. 24 lutego 1272 książę opolsko-raciborski Władysław podpisał umowę, zawierającą postanowienie o przejściu wsi pod jego władzę oraz o lokacji miasta (na prawie magdeburskim). Miało ono obowiązujący do dziś owalny kształt z prostokątnym rynkiem, dwiema bramami (krakowską i cieszyńską) i murami. Prawdopodobnie już w 1292 r. książę raciborski Przemysław stał się lennikiem króla czeskiego, ale przyjmuje się, że okres lenny rozpoczyna się w 1327 r. W 1336 roku księstwo przechodzi w ręce Przemyślidów. W latach 1345, 1433 i 1473 Żory były oblegane odpowiednio przez wojska polskie, husyckie i węgierskie. W latach 1521–1532 księstwo po raz ostatni znajdowało pod władaniem Piasta, po czym władzę na 20 lat przejęli Hohenzollernowie.

W 1526 roku Żory stały się częścią państwa Habsburgów. W roku 1627 podczas wojny trzydziestoletniej wojska protestanckie zajęły Żory. Następnie wojska katolickie zdobyły i zrabowały miasto. W latach 1645–1666 Żory były rządzone przez Wazów (w ramach zastawu całego księstwa). W 1742 roku miasto po pierwszej wojnie śląskiej stało się częścią państwa pruskiego. XIX wiek zaznaczył się industrializacją (huta „Waleska”, odlewnia żeliwa „Pawła” i młyn parowy), zbudowano połączenia kolejowe do Orzesza (1884) i Gliwic (1888).

W miejscowości istniało wiele polskich organizacji społecznych i kulturalnych. 28 marca 1920 roku zawiązało się z inicjatywy Józefa Wyrobka gniazdo Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” na Śląsku, które liczyło początkowo 39 członków[10]. Funkcjonowały tutaj także regionalne koło Związku Towarzystw Polek, od 1919 Towarzystwo Oświaty na Śląsku im. św. Jacka oraz Chór "Feniks"[11].

W latach 1919–1921 miały miejsce trzy powstania śląskie, w których brali udział również mieszkańcy Żor. W III powstaniu śląskim miasto zostało zajęte w nocy z 2/3 maja 1921 roku poprzez zwarty atak oddziałów powstańczych z kierunku północno-wschodniego przeprowadzony przez 2.batalion Nikodema Sobika z pułku żorskiego Antoniego Haberki oraz z kierunku zachodniego przeprowadzonego przez 3. batalion Feliksa Michalskiego z pułku żorskiego. Oddziały te wspierał także batalion dowodzony przez Józefa Szenderę z pułku pszczyńskiego Franciszka Rataja, który atakował miasto od południa. Powstańcy opanowali dworzec, pocztę, budynek Policji Plebiscytowej oraz zdobyli 11 karabinów maszynowych[12]. Po plebiscycie w 1922 roku miasto znalazło się w granicach Polski jako część województwa śląskiego, chociaż w samych Żorach zdecydowanie zwyciężyła opcja niemiecka (2353 do 1036)[13].

1 września 1939 miasto zajął Wehrmacht, a w październiku Żory zostały bezpośrednio włączone do III Rzeszy. W mieście utworzono polenlager nr 95 Sohrau[14] (1942–1945). Przez Żory ewakuowano w styczniu 1945 roku więźniów obozu koncentracyjnego Birkenau w ramach tzw. marszu śmierci. Od stycznia do marca tego roku trwały walki sił Armii Czerwonej z wojskami niemieckimi o Żory, w czasie których 80% zabudowy miasta zostało doszczętnie zniszczone.

Po wojnie nastąpiła odbudowa miasta. W latach 70. i 80. XX wieku miał miejsce intensywny przyrost demograficzny Żor, związany z rozwojem górnictwa węgla kamiennego i budową osiedli w technologii wielkiej płyty. Po 1989 roku górnictwo zostało objęte restrukturyzacją, co wpłynęło na gwałtowny wzrost bezrobocia w Żorach. W ramach walki z tym zjawiskiem utworzono podstrefę Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej i Żorski Park Przemysłowy, a miasto zmieniło charakter z przemysłowego na handlowo-usługowy.

Pożary[edytuj | edytuj kod]

Specyficzną częścią historii miasta są liczne pożary, w tym m.in.:

  • 1552 – spłonęła połowa miasta
  • 1661 – spłonął drewniany kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
  • 1702 – spłonęła doszczętnie drewniana zabudowa miasta
  • 1807 – spłonął średniowieczny drewniany kościół pod wezwaniem Najświętszej Marii Panny

Na pamiątkę pożaru z 1702, w jego rocznicę (11 maja), od ponad 300 lat obchodzone jest jedyne w Europie Święto Ogniowe.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa, w miejscowości znajdują się następujące obiekty zabytkowe[15]:

Budynek Szkoły Muzycznej
Figura św. Jana Nepomucena na Rynku
  • układ urbanistyczny
  • gotycki kościół parafialny pw. św. Apostołów Filipa i Jakuba z XV wieku
  • plebania z XIX wieku
  • kościół ewangelicko-augsburski, 1931 r.
  • plebania ewangelicka, 1906 r.
  • fragmenty murów obronnych z XIV wieku
  • dom, ul. Bramkowa 1 z XIX wieku
  • dawny Dom Ludowy „Sala Polska”, obecnie dom kultury, ul. Dolne Przedmieście 1, (XIX/XX w.)
  • dom, ul. Dolne Przedmieście 5, 2 poł. XIX wieku
  • dom, ul. Dworcowa 1, XIX wiek
  • zespół domu, ul. Dworcowa 6, 1903 r. (dom, ob. szkoła muzyczna oraz ogród)
  • niskie kamieniczki powstałe z cegieł muru obronnego przy ul. Murarskiej (nr: 11, 13, 19, 35, 37)
  • kamienice na rynku z XIX wieku (nr: 1, 12, 23)
  • domy na ulicy Szeptyckiego z XIX wieku (nr: 4, 6, 9, 12)
  • domy na ulicy Szerokiej z XIX weiku (nr: 7, 12, 14, 16, 20)
  • pałac klasycystyczny z XVII/XVIII w. w dzielnicy Baranowice
  • dom na ul. Wodzisławskiej 111, z końca XIX wieku w dzielnicy Rogoźna
  • kapliczka przy ul. Rybnickiej z XIX wieku w dzielnicy Rowień

Pełna lista zabytków:

Poza obiektami wpisanymi w rejestr zabytków, na uwagę zasługują także inne obiekty o znaczeniu historycznym:

  • Kapliczka przy ul. Murarskiej
  • Kamienne krzyże pokutne na starym cmentarzu przy ul. Męczenników Oświęcimskich oraz w dzielnicy Rogoźna na posesji przy ul. Wodzisławskiej
  • cmentarz żydowski – 1818 r.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Przez miejscowość przebiegają następujące trasy rowerowe:

  • szlak rowerowy zielony zielona trasa rowerowa nr 10 – Rybnik – Żory – Suszec
  • szlak rowerowy czerwony czerwona trasa rowerowa nr 305 - Palowice – Żory
  • szlak rowerowy czarny czarna trasa rowerowa nr 301 – Leszczyny – Żory

Komunikacja i infrastruktura[edytuj | edytuj kod]

Przez Żory (dzielnice: Rowień-Folwarki i Rój) przebiega autostrada A1 łącząca południe z północą kraju. Przez miasto przebiegają następujące drogi:

Komunikacja miejska w Żorach jest organizowana przez MZK Jastrzębie-Zdrój. W mieście działają też linie miejskie ZTZ Rybnik oraz MZK Tychy.

Miasto posiada bezpośrednie połączenia kolejowe z:

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Żory oferują pełną gamę usług z zakresu edukacyjnego od form przedszkolnych aż do wydziałów zamiejscowych uczelni wyższych. Znajduje się tu 13 publicznych przedszkoli oraz liczne placówki oświatowe.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Miasto posiada Miejski Ośrodek Kultury, w którym znajduje się sala widowiskowa gdzie dzieją się spektakle teatralne w Żorach, na pierwszym piętrze można podziwiać galerie na wybrany temat, a na drugim piętrze muzeum pokazujące kulturę Afryki choć nie tylko. Oprócz tego ośrodka działają też inne działające na terenie całego miasta. Miejska Biblioteka Publiczna znajduje się na osiedlu Pawlikowskiego i posiada 9 filii (z czego jedna w szpitalu).

Kina: Scena „Na Starówce” – jedna sala kinowa.

W Żorach działa Miejska Biblioteka Publiczna, która posiada także 7 filii[16].

Sport[edytuj | edytuj kod]

28 marca 1920 roku w Żorach utworzone zostało gniazdo najstarszej polskiej organizacji sportowej Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół”. Koło to podlegało organizacyjnie VIII Rybnickiemu okręgowi śląskiej dzielnicy Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół"[17][18] i należało do szeregu sekcji gimnastycznych śląskiego Sokoła. W roku 1920 żorskie koło tej organizacji liczyło 39 członków[19].

Kluby[edytuj | edytuj kod]

  • LKS Jedność Rogoźna (piłka nożna)
  • UKS Salmo Żory (pływanie)
  • MTS Żory (piłka ręczna)
  • KS Żory (piłka nożna)
  • LKS Rój Żory (tenis stołowy, piłka nożna)
  • Iskra Rowień (piłka nożna)
  • MKS Polaris Żory (piłka nożna)
  • LKS Baranowice (piłka nożna)
  • Gepardy Żory (baseball)
  • KS Ogniwo Rogoźna Żory (tenis stołowy)
  • MOSIR MUKS Sari Żory (siatkówka)
  • UKS Czwórka Żory (lekkoatletyka)
  • Ks Kleszczów (piłka nożna)
  • MMA Sozo Żory (mieszane sztuki walki)
  • Ks Hawajskie Koszule Żory (koszykówka)
  • Grupa Biegowa HRmax Żory (lekkoatletyka, biegi długodystansowe)

Działalność Sportowa[edytuj | edytuj kod]

  • MOSiR Żory
  • OLPN Żory

Orlik 2012[edytuj | edytuj kod]

Obecnie na terenie Żor znajduje się pięć boisk wybudowanych w ramach programu Orlik 2012.

Wspólnoty religijne[edytuj | edytuj kod]

Kościół ewangelicko-augsburski

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Ludność Żor.
  • Zmiany w liczbie ludności Żor na przestrzeni ponad 200 lat[20][21]:

Największą populację Żory odnotowały w 1994 – 67 107 mieszkańców.

Struktura ludności[edytuj | edytuj kod]

  • Ogółem – 62 052 (stan na 31.12.2012)
  • Mężczyźni – 30 477 (49,1%)[1]
  • Kobiety – 31 575 (50,9%)[1]
  • Bezrobocie – 10,9%[22] (1956 osób, stan na 31.12.2013)[23]

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przeciętne miesięczne wynagrodzenie brutto (2012) w PLN – 3 224,73 zł, czyli 86,1% średniej krajowej[24].

W końcu grudnia 2013 liczba zarejestrowanych bezrobotnych w Żorach obejmowała ok. 2,0 tys. mieszkańców, co stanowi stopę bezrobocia na poziomie 10,9% do aktywnych zawodowo[22].

Infrastruktura techniczna[edytuj | edytuj kod]

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Aktualnie (2013 r.) miastami partnerskimi Żor są[26]:

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Stan i struktura ludności oraz ruch naturalny w przekroju terytorialnym w 2012 r. Stan w dniu 31 XII.
  2. Na czeskich mapach z XIX wieku pojawia się nazwa Žarov.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. , 2013-07-26. Główny Urząd Statystyczny. ISSN 1505-5507. 
  4. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online
  5. H. Markgraf, J. W. Schulte, "Codex Diplomaticus Silesiae T.14 Liber Fundationis Episcopatus Vratislaviensis", Breslau 1889
  6. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, str.32.
  7. Rybnik w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego Tom X, str.62
  8. Konstanty Damrot, "Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung : mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen : Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde", Verlag von Felix Kasprzyk, Beuthen 1896.
  9. Dzielnice.
  10. "Encyklopedia powstań śląskich", Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, str. 563, hasło "Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" - dzielnica Śląska".
  11. "Encyklopedia powstań śląskich", Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, str. 674, hasło "Żory".
  12. "Encyklopedia powstań śląskich", Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, str. 674, hasło "Żory".
  13. Wyniki plebiscytu w powiecie rybnickim.
  14. Polenlager Sohrau, Bundesarchiv.
  15. http://www.nid.pl/pl/Informacje_ogolne/Zabytki_w_Polsce/rejestr-zabytkow/zestawienia-zabytkow-nieruchomych/SLS-rej.pdf
  16. Działy i filie (pol.). Miejska Biblioteka Publiczna w Żorach. [dostęp 2009-03-12].
  17. "Encyklopedia powstań śląskich", Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, str. 563, hasło "Towarzystwo Gimnastyczne "Sokół" - dzielnica Śląska".
  18. Zbigniew Hojka: "Działalność Towarzystwa gimnastycznego „Sokół” na ziemi rybnickiej w latach 1898–1939", Rybnicki Kurier Muzealny nr 4, czerwiec 2012
  19. "Srebrna księga Sokolstwa Polskiego na Śląsku", nakł. Wydziału Dzielnicy Śląskiej ; drukiem "Katolika", Bytom 1920.
  20. B. Kieczka, G. Utrata – Moja „Mała Ojczyzna” Dzieje Żor, wydanie XI.
  21. GUS: Bank Danych Lokalnych
  22. 22,0 22,1 Bezrobotni oraz stopa bezrobocia wg województw, podregionów i powiatów (Stan na koniec grudnia 2013 r.). Główny Urząd Statystyczny, 2014-01-30. [dostęp 2014-01-31].
  23. Analizy i statystyki - Powiatowy Urząd Pracy w Żorach
  24. Bank Danych Lokalnych GUS, Przeciętne miesięczne wynagrodzenia brutto
  25. Oficjalna strona Urzędu Miasta.
  26. Miasta partnerskie (pol.). W: Urząd Miasta Żory [on-line]. [dostęp 2013-09-24].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]