Orzesze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Orzesze
Herb
Herb Orzesza
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat mikołowski
Gmina gmina miejska
Aglomeracja górnośląska
Prawa miejskie 1962
Burmistrz Andrzej Szafraniec
Powierzchnia 82,89 km²
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

19 304
225,3 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 32
Kod pocztowy 43-180, 43-186, 43-187, 43-188[1]
Tablice rejestracyjne SMI
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Orzesze
Orzesze
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Orzesze
Orzesze
Ziemia 50°08′38″N 18°46′32″E/50,143889 18,775556Na mapach: 50°08′38″N 18°46′32″E/50,143889 18,775556
TERC
(TERYT)
2243308031
SIMC 0941984
Urząd miejski
ul. Św. Wawrzyńca 21
43-180 Orzesze
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Orzesze (śl. Orzesze, Uorzesze, niem. Orzesche) – miasto w województwie śląskim, w powiecie mikołowskim, na Górnym Śląsku.

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 19 304 mieszkańców[2].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Orzesze położone jest na południowej krawędzi Wyżyny Śląskiej.

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 83,79 km²[3]. Miasto stanowi 35,8% powierzchni powiatu.

Według danych z roku 2002 Orzesze ma obszar 82,89 km², w tym: użytki rolne 38%, użytki leśne: 53%[4].

W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa katowickiego.

Miejscowość położona jest wzdłuż ważnej drogi krajowej nr 81 łączącej Katowice ze Skoczowem.

Przez Orzesze przebiega ponadto droga wojewódzka nr 925 (Rybnik – Orzesze – Ruda ŚląskaBytom).

Sąsiednie gminy: Czerwionka-Leszczyny, Łaziska Górne, Mikołów, Ornontowice, Suszec, Wyry, Kobiór, Żory.

Środowisko naturalne[edytuj | edytuj kod]

W mieście usytuowane jest wzniesienie zwane Górą św. Wawrzyńca (357 m n.p.m.), często mylone z Górką św. Wawrzyńca (333 m n.p.m.), na której znajduje się zabytkowy kościółek.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2004[5]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 18 674 100 9452 50,6 9222 49,4
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
225,3 114 111,3

Dzielnice[edytuj | edytuj kod]

Centrum miasta

W skład Orzesza wchodzą:

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

W mieście znajduje się również:

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszą wzmiankę historyczną o wiosce znaleźć można w dokumentach z czasów Heleny, księżnej raciborskiej (XV w.), w których wymienia się wieś rycerską Orzesze. Do XIII w. ziemie orzeskie należały do ziemi krakowskiej, na początku XV w. weszły w skład księstwa raciborskiego, by wreszcie po utworzeniu księstwa pszczyńskiego, pozostać przez pięć stuleci w jego granicach.

Najstarszą budowlą w Orzeszu jest kościółek na Górze św. Wawrzyńca. W czasach reformacji zaniedbany i zdewastowany, stał się według opowiadań siedzibą miejscowych rozbójników Juraszka (lub Łukaszka) i Andreaszaka.

Ludność Orzesza żyła pod panowaniem Piastów, Przemyślidów i Habsburgów, a po wojnach śląskich władzę nad tą częścią Śląska przejęli Hohenzollernowie.

Podczas plebiscytu w 1921 r. 1050 mieszkańców głosowało za Polską, a 852 za Niemcami[6]. W wyniku ustaleń Rady Ambasadorów od 1922 Orzesze znalazło się w granicach Polski.

Po zajęciu Orzesza przez Wehrmacht, w pierwszych dniach II wojny światowej, Niemcy przystąpili do likwidacji „niebezpiecznych” Orzeszan. Byli to głównie dawni powstańcy śląscy. 3 września 1939 r. silne oddziały Freikorps i SS otoczyły miejscowość. Następnego dnia w niewielkim lasku zwanym „Pasterniokiem”, Niemcy zamordowali 29[7] mieszkańców Orzesza. W miejscowości od 1942 roku funkcjonował jeden z sieci obozów koncentracyjnych przeznaczonych dla Polaków na Śląsku – Polenlager 28 znajdujący się w Kolonii Marii, w budynkach szpitalnych[8].

W latach 1945-1954 siedziba gminy Orzesze.

Od 1 stycznia 1956 r. miejscowość zaliczano do osiedli. 2 lipca 1962 roku Orzesze otrzymało prawa miejskie, jednocześnie uzyskało również prawo do posługiwania się herbem, który jest wybierany przez Radę Miejską. Obecny herb został zatwierdzony Uchwałą Rady Miejskiej 24 stycznia 1992 r., jest to krzew orzecha laskowego z kwiatostanami męskimi. Krzew składa się z trzech konarów i dziesięciu gałęzi. Tarcza herbu jest w kolorze błękitnym, krzew w kolorze złotym (żółtym). Nazwa Orzesze zdaniem językoznawców nawiązuje do miejsca, gdzie rosną orzechy.

Information icon.svg Osobny artykuł: Herb Orzesza.

W ostatnim spisie powszechnym prawie 14% mieszkańców zadeklarowało się jako Ślązacy[9].

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Marienhütte, litografia z ok. 1860 r.

Pierwszą hutę na terenie gminy zbudowano w 1719 r. W rejestrach z końca XIX wieku wymienia się w Orzeszu łącznie 4 huty. W 1838 r. Franciszek Winkler wybudował hutę żelaza, którą przerobiono na fabrykę szkła. W XIX w. było w Orzeszu, Jaśkowicach i Zawadzie równocześnie kilkanaście kopalń, które później połączono tworząc kopalnię „Fryderyk-Orzesze”. Do dziś zachowały się niektóre zabudowania oraz hałdy i zapadliska. W Orzeszu działało także kilka kamieniołomów. Od 1856 r. funkcjonuje linia kolejowa Katowice-Racibórz, także w 1856 r. oddano do użytku nowy dworzec kolejowy. Współcześnie w Orzeszu działa tylko huta szkła, złoża kopalniane wyczerpały się w latach międzywojennych. Obecnie na terenie miasta działa duża liczba przedsiębiorstw, wśród nich takie jak: Pol-Am-Pack S.A. oddział Huta Szkła „ORZESZE”, Fabryka Materacy Janpol, Igloland, FVZ.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Widok na osiedle mieszkaniowe przy ulicy Kwiatowej w Orzeszu

W 1820 r. w Orzeszu powstała pierwsza szkoła w odnowionym pomieszczeniu miejscowego folwarku. Jej pierwszym nauczycielem został Antoni Miarka, ojciec Karola Miarki. W 1838 r. z powodu rozwoju przemysłu liczba mieszkańców zaczęła gwałtownie wzrastać. Wybudowano murowany budynek, z dwoma pomieszczeniami, w których uczyło się 389 dzieci. W 1868 r. powstała nowy budynek szkoły, w którym dziś znajduję się poczta, przy ulicy Rybnickiej. W tym samym roku dzieci wyznania ewangelickiego rozpoczęły naukę we własnej szkole. W 1903 r. wybudowano, odpowiadającą ówczesnym potrzebom placówkę, której fragmenty przetrwały do dziś. Zajęcia w szkole odbywały się do roku 1939. Placówka wznowiła działalność w 1945 r., jako Szkoła Podstawowa nr 1 w Orzeszu. Pierwszym dyrektorem został Jan Tlatlik. W 1962 r. podjęto, zgodnie z hasłem „tysiąc szkół na Tysiąclecie”, decyzje o budowie kolejnej placówki, Szkoły Podstawowej nr 2. W wyniku reformy oświaty, SP nr 1 została przemianowana na Gimnazjum nr 1. W 2002 r. w budynku Gimnazjum nr 1 rozpoczęła działalność pierwsza szkoła średnia w Orzeszu: Zespół Szkół im. Poległych na Pasternioku.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

W Orzeszu koordynacją życia kulturalnego miasta i organizowaniem imprez kulturalnych zajmuje się Miejski Ośrodek Kultury. Ośrodek ten organizuje koncerty muzyki poważnej, koncerty kolęd, wieczory okolicznościowe, zjazdy chórów i orkiestr, ponadto konkursy, wystawy teatralne, kiermasze, biesiady, spotkania autorskie, występy grup teatralnych. Na arenie regionalnej i międzynarodowej reprezentuje miasto Chór „Dzwon” oraz zespoły śpiewacze: „Szarotki” i „Jaśkowiczanie”. Ważną rolę spełnia również Miejska Biblioteka Publiczna i jej filie udostępniające mieszkańcom cenne zbiory. W Orzeszu działa również od 1998 r. Integracyjna Grupa Teatralna POMOST.

Grupa założona i prowadzona jest przez Iwonę Woźniak, składa się z osób niepełnosprawnych oraz młodzieży powiatu mikołowskiego. Grupa regularnie wystawia przedstawienia, ponadto co roku organizuje letnie warsztaty teatralne, pozwalające doskonalić warsztat pracy wszystkich jej członków.

Imprezy kulturalne, sportowe i turystyczne
  • Festyn Integracyjny organizowany przez Dom Pomocy Społecznej – maj
  • Rodzinny Rajd Rowerowy – maj
  • Turniej Skata – maj
  • Koncerty majowe i listopadowe
  • Festyn „Powitanie lata” – czerwiec
  • Zjazd Chórów i Orkiestr – czerwiec
  • Dni Orzesza – wrzesień
  • Dożynki Orzeskie – wrzesień
  • Spotkania Artystów Nieprofesjonalnych – październik
  • Śląskie Biesiady – wrzesień i listopad
  • Wieczory kolęd
  • Turniej Piłki Siatkowej o Puchar Burmistrza – grudzień
  • Turniej Tenisa Stołowego – grudzień
  • Orzeska ALPN – Amatorska liga piłki nożnej

Sport[edytuj | edytuj kod]

Działalnością sportową w Orzeszu zajmują się trzy kluby: MKS „Sokół” Orzesze, LKS Woszczyce oraz LZS Gardawice. Orzeski Sokół tradycjami sięga dwudziestolecia międzywojennego. Wychowanką „Sokoła” była Otylia Tabacka-Kałużowa uczestniczka IX Letnich Igrzysk Olimpijskich w Amsterdamie. W orzeskim „Sokole” ćwiczył Eberhard Barniczek, który zakwalifikował się do olimpijskiej reprezentacji gimnastycznej Polski na Igrzyska Olimpijskie w Amsterdamie. W większości dzielnic funkcjonują również amatorskie drużyny piłki nożnej. Na terenie miasta działa również „Orzeska Amatorska Liga Siatkówki”, w jej skład wchodzi 10 drużyn.Ponadto w Orzeszu działa klub „Oyama Karate” przy szkole podstawowej nr 2, zrzeszający około 60 osób, zarówno dzieci, jak i dorosłych. Klub istnieje od około 14 lat i ma na swoim koncie wysokie sukcesy[potrzebne źródło].

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Zachód słońca nad jednym z orzeskich stawów

Przez teren Orzesza przechodzą dwa szlaki turystyczne:
szlak turystyczny żółty Szlak Historii Górnictwa Górnośląskiego

  • Trasa: Katowice – Dolina Trzech Stawów – Murcki – Kostuchna – PodlesieMikołów – Łaziska Górne – Brada – Góra Św. Wawrzyńca – Orzesze Jaśkowice – Góra Ramża – BełkStanowice – Leszczyny – Kamień – Wielopole – Rybnik

szlak turystyczny niebieski Szlak Obrońców Polskiej Granicy niebieski

  • Trasa: Makoszowy – Nowy Świat – Halemba – Wirek – Lasy Kochłowickie – Śmiłowice – Paniowy – Bujaków – Góra Św. Wawrzyńca – Stara Szklarnia – Zawiść – Łaziska Średnie – WyryGostyńPaprocany

Na terenie dzielnic miasta znajdują się również liczne stawy, zajmujące ok. 10% powierzchni gminy.

Noclegi i wyżywienie
  • Hotel i restauracja Timberland Orzesze
  • Gościniec Pszowski
  • Zajazd Kasztelański – Orzesze

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół pw. św. Wawrzyńca z XVI wieku – jest to obiekt w stylu gotycko-renesansowym,jednonawowy, kryty gontem, z ciekawymi kamiennymi portalami przy drzwiach. W kościele znajduje się herb rodowy fundatora.
  • kościół pw. św. Piotra i Pawła w Woszczycach z lat 1878-1880 w stylu historyzmu, z elementami neoromańskimi i neogotyckim, według projektu królewskiego pruskiego budowniczego Moebiusa; obok znajduje się plebania z 1812.
  • Kościół Ducha Świętego - należący do parafii ewangelickiej augsburskiego wyznania ta z kolei należy do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP. Kościół wybudowany w 1913 r wraz z salką. Wnętrze kościoła jest zachowane w kanonie sztuki protestanckiej. Świątynia nie jest bogato zdobiona więc można się w niej wyciszyć. Uwagę należy zwrócić ku przepięknym witrażom przedstawiającym zesłanie Ducha Świętego, na witrażach można znaleźć przedstawicieli zawodów, które w czasach budowy kościoła były najbardziej popularne na terenie Orzesza
  • Kościół pw. Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny – wybudowany w latach 1926-1930 według projektu Józefa Kuliga, jest to świątynia trójnawowa zbudowana na planie krzyża, utrzymana w stylu neoromańskim.
  • Barokowy pałac – z I poł. XVIII w., położony w Zawiści, na uwagę zasługują kolebkowe sklepienia piwnic oraz obramowania okien i drzwi. W pałacu znajduje się unikatowy okrągły piec kaflowy z XIX wieku Obiekt ten był dwukrotnie przebudowany i rozbudowany – w 1911 r. przez ówczesnych właścicieli Hegenscheitów oraz w 1955 r. – adaptacja na ośrodek leczniczo-wychowawczy dla dzieci, funkcjonujący do dnia dzisiejszego. W sąsiedztwie pałacu znajdują się dawne zabudowania dworskie.
  • XIX-wieczny pałac – zbudowany w stylu neobarokowym, usytuowany w centrum Woszczyc. Jest to budynek parterowy, murowany, z mansardą i elewacjami zdobionymi piękną sztukaterią. Odremontowany i zagospodarowany w latach dziewięćdziesiątych XX wieku.
  • dwór w Gardawicach z 1866, wybudowany przez właściciela Gardawic Ludwika Adlera w stylu historyzmu z elementami neobaroku; obok dworu znajdują się pozostałości po parku.
  • kilka krzyży przydrożnych z XIX wieku.

Upamiętnione miejsca walk z lat wojny 1939-1945:

  • Orzesze, ul. św. Wawrzyńca – pomnik dla uczczenia pamięci Polaków zamordowanych w latach 1939–1945 w niemieckich obozach zagłady.
  • Orzesze-Jaśkowice – pomnik ku czci ofiar terroru. W dniu 3 września 1939 r. żołnierze Wehrmachtu przeprowadzili w Orzeszu „krwawą niedzielę”, rozstrzeliwując 20 Polaków, wśród nich jedną kobietę.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Kościół NMP w Orzeszu
Kościół rzymskokatolicki
Kościoły protestanckie
Inne

Przypisy

  1. Wykaz kodów pocztowych.
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2010 r. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-08-20. ISSN 1505-5507.
  4. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  5. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  6. Wyniki plebiscytu w powiecie pszczyńskim.
  7. Józef Fajkowski, Jan Religa: Zbrodnie hitlerowskie na wsi polskiej 1939-1945. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1981, s. 98.
  8. Polenlager Nr. 28 Orzesze, Bundesarchiv.
  9. ProSilesia-net.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons