Carole Lombard

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Carole Lombard
Ilustracja
Imię i nazwisko Jane Alice Peters
Data i miejsce urodzenia 6 października 1908
Fort Wayne
Data i miejsce śmierci 16 stycznia 1942
Potosi Mountain
Zawód aktorka
Współmałżonek William Powell (1931−1933; rozwód)
Clark Gable (1939−1942; jej śmierć)
Lata aktywności 1921–1942
Odznaczenia
Prezydencki Medal Wolności (Stany Zjednoczone)

Carole Lombard (wym. ˈkærəl ˈlɑmbɑrd, właśc. Jane Alice Peters; ur. 6 października 1908 w Fort Wayne, zm. 16 stycznia 1942 pod Potosi Mountain) − amerykańska aktorka filmowa, ikona kina lat 30. XX wieku. Szczególnie ceniona za energiczne, często niecodzienne role w produkcjach z gatunku screwball comedy. W drugiej połowie lat 30. była najlepiej zarabiającą gwiazdą filmową w Hollywood. W latach 1939−1942 trzecia żona Clarka Gable’a. W 1999 została sklasyfikowana przez American Film Institute na 23. miejscu w rankingu „największych aktorek wszech czasów” (The 50 Greatest American Screen Legends)[a][1].

W wieku 12 lat, za sprawą reżysera Allana Dwana, Lombard zadebiutowała w filmie A Perfect Crime (1921). Z chęci zostania profesjonalną aktorką, w październiku 1924 podpisała kontrakt z Fox Film Corporation, występując w rolach epizodycznych. W latach 1927−1929 współpracowała z producentem Mackiem Sennettem, grając w wielu produkcjach krótkometrażowych. Następnie zaczęła regularnie występować w filmach pełnometrażowych, takich jak High Voltage (1929) i The Racketeer (1929). Po udanym występie w westernie The Arizona Kid (1930), podpisała kontrakt z wytwórnią Paramount Pictures, która zaczęła obsadzać ją w rolach pierwszoplanowych. Punktem zwrotnym w jej karierze był udział w screwball comedy Napoleon na Broadwayu (1934). Lombard stała się jedną z głównych aktorek gatunku, pojawiając się między innymi w Hands Across the Table (1935) i Mój pan mąż (1936). Za udział w drugim z tych filmów otrzymała nominację do Oscara w kategorii dla najlepszej aktorki pierwszoplanowej. Do jej późniejszych ważnych produkcji zalicza się: True Confession (1937), Pan i Pani Smith (1941) oraz Być albo nie być (1942).

Po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do udziału w II wojnie światowej pod koniec 1941, aktywnie włączyła się w sprzedaż bonów wojennych. Pośmiertnie została odznaczona przez prezydenta Franklina Delano Roosevelta Medalem Wolności jako pierwsza kobieta, która zginęła na służbie podczas wojny.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i rodzina[edytuj | edytuj kod]

Lombard z matką i braćmi

Jane Alice Peters urodziła się 6 października 1908 w Fort Wayne w dwupiętrowym domu przy 704 Rockhill Street w stanie Indiana[2]. Była trzecim dzieckiem i jedyną córką Fredericka Christiana Petersa (1875–1935) i Elizabeth Jayne „Bessie” Peters (z domu Knight; 1876–1942). Jej dziadek John Claus Peters (1848−1922) przybył do Fort Wayne tuż po zakończeniu wojny secesyjnej i wraz z Henrym C. Paulem utworzył koncern Horton Manufacturing Company w 1871[3]. Firma ta opracowała i wyprodukowała pierwszą pralkę[2].

Peters miała dwóch starszych braci − Fredericka Charlesa (1902–1979) i Johna Stuarta (1906–1956) − z którymi łączyła ją silna więź[3]. Rodzice przyszłej aktorki wywodzili się z zamożnych sfer, a ona sama do piątego roku życia wychowywała się w komfortowych warunkach. Biograf Robert D. Matzen opisał lata młodości Peters jako „okres dobrobytu”[2][3], mimo że stosunki pomiędzy jej rodzicami były napięte[4]. W październiku 1914 matka zabrała trójkę dzieci i przeniosła się do Los Angeles w stanie Kalifornia[5], gdzie zamieszkali przy Venice Boulevard[b][7]. Ich przeprowadzka zbiegła się z czasem, w którym lokalny przemysł filmowy coraz aktywniej zaczął rozwijać się w południowej Kalifornii, po przenosinach z Nowego Jorku[8]. Rodzice Peters nie zdecydowali się na rozwód, pozostając w separacji. Mimo to Frederick Christian Peters wspomagał finansowo żonę i dzieci, dzięki czemu mogli wieść spokojne życie, choć nie tak dostatnie jak w rodzinnym Fort Wayne[7].

Opisana przez biografa Wesa D. Gehringa jako „beztroska chłopczyca”, przyszła aktorka w latach młodości z zaangażowaniem uprawiała sport i lubiła oglądać filmy[9]. W okresie nauki w Virgil Junior High School, aktywnie grała w tenisa, siatkówkę, pływała oraz zdobywała trofea w lekkiej atletyce[5]. W wieku 12 lat, grając z przyjaciółmi w baseball, zwróciła na siebie uwagę reżysera filmowego Allana Dwana, który w późniejszych latach wspominał, że ujrzał „uroczo wyglądającego chłopczyka… który znokautował inne dzieci, grając w lepszego baseballa niż oni. Potrzebowałem kogoś w jej typie do tych zdjęć”[10]. Zachęcona przez matkę, z entuzjazmem przyjęła niewielką rolę w niemym melodramacie A Perfect Crime (1921, reż. Allan Dwan), wcielając się w siostrę bohatera kreowanego przez Monte Blue’a[11]. Spędziła na planie dwa dni[10]. Dwan w późniejszym czasie wyrażał pochlebną opinię na temat jej debiutu na dużym ekranie[12].

Lata 20.[edytuj | edytuj kod]

Aspirująca aktorka (1921–1926)[edytuj | edytuj kod]

12-letnia Lombard i Monte Blue w filmie A Perfect Crime (1921)

A Perfect Crime nie był szeroko dystrybuowany, ale krótkie doświadczenie na planie zachęciło Peters i jej matkę do poszukiwania większej ilości pracy przy produkcjach filmowych. Jako nastolatka uczestniczyła w kilku castingach, ale żaden z nich nie zakończył się angażem[13]. W wieku 15 lat wystąpiła jako królowa podczas majowego karnawału w Fairfax High School. Jej kreacja została dostrzeżona przez jednego ze współpracowników Charliego Chaplina, który zaproponował dziewczynie udział w zdjęciach próbnych do komedii Gorączka złota (1925, reż. Charlie Chaplin). Choć nie otrzymała roli Georgii (dostała ją Georgia Hale)[12], to jej kandydatura podniosła w znacznym stopniu świadomość wśród ówczesnych aspirujących aktorek[14]. Testy próbne Peters obejrzeli przedstawiciele firmy Vitagraph Film Company, którzy wyrazili zainteresowanie podpisaniem umowy z początkującą aktorką. Do jej finalizacji ostatecznie nie doszło, lecz Peters zdecydowała się na zmianę imienia (Jane uznano za zbyt nudne). Wybrała imię Carol, po dziewczynie z którą grała w tenisa w gimnazjum[15].

 Osobny artykuł: Filmografia Carole Lombard.

W październiku 1924, po kilku rozczarowaniach, 16-letnia Peters podpisała kontrakt z wytwórnią Fox Film Corporation[c][16]. Według biografa Larry’ego Swindella, aktorka przekonała ówczesnego szefa studia Winfielda Sheehana do podpisania z nią kontraktu opiewającego na zarobki rzędu 75 dolarów tygodniowo[17]. Zdecydowała się porzucić naukę, aby móc rozwijać karierę aktorską[15]. Fox Film Corporation chętnie używał jej nowego imienia Carol, ale w przeciwieństwie do Vitagraph nie był zadowolony z nazwiska. Aktorka postanowiła zmienić je na Lombard, które pochodziło od przyjaciela rodziny[18].

Większość występów Lombard dla Fox Film Corporation stanowiły role epizodyczne[15], głównie w westernach i produkcjach przygodowych. W późniejszych latach wyrażała niezadowolenie z początkowych ról, mówiąc: „Wszystko co musiałam zrobić, to po prostu mizdrzyć się pięknie do bohatera i krzyczeć z przerażenia, gdy walczył z czarnym charakterem[18]. W pełni czerpała przyjemność z innych aspektów pracy nad filmem, takich jak sesje zdjęciowe, przymierzanie kostiumów i spotkania towarzyskie z aktorami na planie studia. Lombard przyjęła styl chłopczycy i stała się regularnym gościem w nocnym klubie Coconut Grove, gdzie wygrała kilka konkursów tańca towarzyskiego charleston[15][19].

W marcu 1925 wytwórnia obsadziła ją w pierwszoplanowej roli Celii Hathaway w komedii Marriage in Transit (reż. Roy William Neill). Na ekranie partnerował jej Edmund Lowe[20]. Występ Lombard został dobrze przyjęty przez środowisko krytyków; jedna z recenzentek, pisząca dla tygodnika branżowego „Motion Picture News”, podkreślała jej „dobrą równowagę i znaczny urok”[21]. Pomimo przychylnych ocen, szefowie Fox Film Corporation nie byli przekonani do jej zdolności w odgrywaniu roli pierwszoplanowej, wskutek czego nie przedłużyli z aktorką rocznej umowy[15][22]. Zdaniem Gehringa, główną przyczyną takiej decyzji była widoczna blizna na twarzy, jaką aktorka miała od czasu wypadku samochodowego[d]. Obawiając się, że wspomniana blizna − która przebiegała przez cały policzek − wpłynie na zahamowanie jej kariery, Lombard w wieku siedemnastu lat przeszła operację plastyczną, dzięki której blizna była mniej widoczna[e]. Przez resztę swojej kariery, aktorka nauczyła się umiejętnie ją markować, używając makijażu i delikatnego oświetlenia[24].

Przełom filmowy (1927–1929)[edytuj | edytuj kod]

William Boyd, Lombard i Owen Moore w filmie High Voltage (1929)

Po roku bez angażu, wiosną 1927 Lombard otrzymała możliwość udziału w zdjęciach próbnych reżyserowanych przez producenta Macka Sennetta, nazywanego ówcześnie „królem komedii”. Aktorce zaproponowano kontrakt, choć początkowo była ona sceptycznie nastawiona do występów w slapstickowych komediach. Lombard dołączyła wkrótce do grupy młodych statystek nazywanych potocznie Bathing Beauties[25], których zadaniem było występować w kostiumach kąpielowych, by w ten sposób uczynić film atrakcyjniejszym dla męskiej części widowni[26]. Od września 1927 do marca 1929 Lombard zagrała w piętnastu krótkometrażowych produkcjach[27], między innymi w Gold Digger of Weepah[28], Run, Girl, Run[28] i The Campus Vamp[29]. Zdaniem biografów, spędziła w studiu dużo miłego czasu[30][31]. Intensywna praca pozwoliła aktorce na nabycie pierwszego doświadczenia w gatunku komediowym i w znacznym stopniu przyczyniła się do rozwoju umiejętności, wykorzystywanych w późniejszym etapie kariery[30][32]. W 1940, opisując swoje lata spędzone na współpracy z Sennettem, przyznała, że były one „punktem zwrotnym w [mojej] karierze aktorskiej”[33].

Carole Lombard i Robert Armstrong w filmie The Racketeer (1929)

Filmy Sennetta dystrybuowane były przez niezależną nowojorską firmę Pathé Exchange, która wkrótce zaczęła obsadzać Lombard w filmach fabularnych. Aktorka odegrała znaczące role w komediodramacie Show Folks (1928, reż. Paul L. Stein) i dramacie Ned McCobb’s Daughter (1928, reż. William J. Cowen)[34], gdzie krytycy zwracali uwagę na „dobre wrażenie” i twierdzili, że była „warta obejrzenia”[35]. Pozytywnie odebrany przez recenzentów udział w kryminale gangsterskim Me, Gangster (1928, reż. Raoul Walsh)[29], pozwolił ostatecznie na pozbycie się presji z członków rodziny aktorki, którzy mocno wspierali ją w okresie początkującej kariery[36]. Zdaniem Gehringa, krytycy poświęcali Lombard od tej pory znacznie więcej miejsca w swoich recenzjach[37].

High Voltage, The Racketeer[edytuj | edytuj kod]

W 1929 wytwórnia Pathé Exchange angażowała ją do odgrywania ról pierwszoplanowych[37]. W dramacie High Voltage (1929, reż. Howard Higgin)[38], będącym pierwszym dźwiękowym obrazem w dorobku Lombard, wcieliła się w rolę Billie Davis, kryminalistki znajdującej się pod dozorem zastępcy szeryfa (Owen Moore), która wraz z mężczyzną i czterema innymi pasażerami, z uwagi na obfite opady śniegu, zostaje uwięziona w autobusie[39]. Jej kolejny film, komedia Wielkie nowości (1929, reż. Gregory La Cava)[40], okazał się sukcesem komercyjnym i uzyskał entuzjastyczne recenzje prasowe[37][39]. Podobne opinie otrzymał dramat kryminalny The Racketeer (1929, reż. Howard Higgin)[41], gdzie jeden z recenzentów magazynu „The Film Daily” napisał: „Carol Lombard okazuje się prawdziwą niespodzianką i jak dotąd najlepiej wykonuje swoją pracę. W rzeczywistości jest to pierwsza okazja, przy której musiała udowodnić, że ma wszystko, na co ją stać”[42].

Lata 30.[edytuj | edytuj kod]

Paramount Pictures (1930–1937)[edytuj | edytuj kod]

Carole Lombard i Josephine Dunn w filmie Safety in Numbers (1930)
Carole Lombard i Warner Baxter w westernie The Arizona Kid (1930)

W 1930 aktorka powróciła do Fox Film Corporation, by wziąć udział w westernie The Arizona Kid (reż. Alfred Santell), będącym sequelem W starej Arizonie z 1928 w reżyserii Raoula Walsha i Irvinga Cummingsa[41]. Film był dużym przedsięwzięciem dla studia, z udziałem laureata Oscara Warnera Baxtera. Lombard, z uwagi na rolę drugoplanową, otrzymała trzecie rozliczenie[43]. Po sukcesie filmu wytwórnia Paramount Pictures namówiła aktorkę do współpracy i podpisała z nią umowę, na mocy której zarabiała 350 dolarów tygodniowo (stopniowo zwiększając jej wynagrodzenie do 3,5 tys. dolarów tygodniowo w 1936)[44]. Otrzymała angaż do komedii Safety in Numbers (1930, reż. Victor Schertzinger) u boku Charlesa Rogersa[45]. Jeden z krytyków wyraził pozytywną opinię, pisząc: „Lombard udowodniła, że jest asem komedii”[46]. Drugą produkcją dla Paramountu była komedia romantyczna Fast and Loose (1930, reż. Fred C. Newmeyer)[45]. Wytwórnia popełniła błąd w czołówce i na plakatach promujących, podpisując aktorkę jako Carole Lombard (zamiast Carol)[47]. Błędna pisownia spodobała się aktorce, która od tej pory przedstawiała się jako Carole[f][52].

W 1931 Lombard wystąpiła w pięciu produkcjach, począwszy od komedii It Pays to Advertise (reż. Frank Tuttle)[53]. W dwóch kolejnych obrazach − melodramacie Man of the World (1931, reż. Richard Wallace) i dramacie Ladies’ Man (1931, reż. Lothar Mendes)[54] − zagrała wspólnie z Williamem Powellem, największą gwiazdą wytwórni[55]. Aktorka nie ukrywała faktu, że była fanką Powella[56], z którym wkrótce stworzyła związek[55]. Małżeństwo zwiększyło rozpoznawalność Lombard[57], a jej role w komedii Up Pops the Devil (1931, reż. A. Edward Sutherland)[58] i romantycznym I Take This Woman (1931, reż. Marion Gering) u boku Gary’ego Coopera[58], zyskały przychylne recenzje prasowe[59]. Wielu krytyków uważało, że po występie w drugim z filmów, aktorka zostanie gwiazdą[60]. „Variety” przyznał, że „jeszcze kilka takich kreacji Carole Lombard i Paramount będzie mieć nową wiodącą aktorkę na swojej liście”[61].

W 1932 ponownie zagrała w pięciu obrazach, z czego dramat No One Man (reż. Lloyd Corrigan) z Ricardo Cortezem[62] i komedia romantyczna Sinners in the Sun (reż. Alexander Hall)[63] okazały się klapami finansowymi[64]. Dramat Virtue (reż. Edward Buzzell), gdzie na planie partnerował jej Pat O’Brien[63], został entuzjastycznie przyjęty ze strony krytyków i widowni w kinach[65].

Dama kier[edytuj | edytuj kod]

Carole Lombard i Clark Gable w filmie Dama kier (1932)

Po występie w dramacie No More Orchids (reż. Walter Lang)[66], aktorka została obsadzona w roli żony oszusta w melodramacie Dama kier (reż. Wesley Ruggles) u boku Clarka Gable’a[66], który należał do wschodzących gwiazd Hollywood[67][68]. Ostatniego dnia zdjęciowego, Gable wręczył Lombard parę balerin z dołączoną notatką: „Dla prawdziwej primadonny”. Aktorka w drodze rewanżu podarowała mu paczkę, w której znajdowała się szynka z jego fotografią[68]. Obraz otrzymał pozytywne recenzje. „New York Herald Tribune” przyznał w swojej ocenie, że „widzowie będą zaskoczeni uderzeniem filmu, jego realizmem, zarówno w grze aktorskiej jak i pracy reżyserskiej”. Z kolei jeden z krytyków „The New York Timesa” chwalił „zabawny” duet Gable-Lombard[68].

Rok później Lombard została zaangażowana do pięciu produkcji, poczynając od dramatu From Hell to Heaven (reż. Erle C. Kenton)[69], poprzez jedyny w jej dorobku horror Supernatural (reż. Victor Hugo Halperin)[70]. Po małej roli w wojennej produkcji Skrzydlate fatum (reż. Stuart Walker) z głównymi kreacjami Cary’ego Granta i Fredrica Marcha[70], wystąpiła w dwóch melodramatach: entuzjastycznie przyjętym Brief Moment (reż. David Burton)[71] i White Woman (reż. Stuart Walker) z Charlesem Laughtonem[72].

Gwiazda filmowa[edytuj | edytuj kod]

Początki screwball comedy (1934–1935)[edytuj | edytuj kod]

Carole Lombard w 1935

Rok 1934 był punktem zwrotnym w karierze Lombard[73]. W musicalu Bolero (reż. Wesley Ruggles), wraz z partnerem filmowym Georgem Raftem zaprezentowała umiejętności taneczne w ekstrawaganckiej inscenizacji utworu „Boléro” autorstwa Maurice’a Ravela[74]. W związku z napiętym harmonogramem, aktorka zmuszona była odrzucić oferowaną rolę w screwball comedy Ich noce w reżyserii Franka Capry[g][76]. Bolero uzyskał entuzjastyczne recenzje prasowe, a następna produkcja z udziałem Lombard − komedia muzyczna We’re Not Dressing (reż. Norman Taurog), w której wystąpiła z Bingiem Crosbym − okazała się sukcesem w box office[73].

Napoleon na Broadwayu[edytuj | edytuj kod]

John Barrymore i Carole Lombard w filmie Napoleon na Broadwayu (1934)

Reżyser Howard Hawks, będący drugim kuzynem aktorki[77], zaangażował ją do głównej roli w opartej na sztuce teatralnej screwball comedy Napoleon na Broadwayu[74][78], która okazała się przełomem w jej karierze i uczyniła z Lombard wiodącą gwiazdę[79][80]. Na ekranie partnerował jej John Barrymore[81]. Hawks zdecydował się na powierzenie roli aktorce po tym, gdy zobaczył ją w stanie upojenia alkoholowego na jednej z imprez w Hollywood. Jak przyznawał, była „zabawna i nieskrępowana”[82]. Wcześniej do odtwórczyni głównej roli kobiecej brane pod uwagę były między innymi Gloria Swanson i Joan Crawford[6]. Studio Columbia zdecydowało się na angaż Lombard, ponieważ była tańsza od innych aktorek o znanych nazwiskach[6]. Fabuła obrazu przedstawiała losy utalentowanej aktorki teatralnej (Lombard), która postanawia spróbować swoich sił w Hollywood. Do powrotu na Broadway stara się ją nakłonić były mentor, ekstrawagancki impresario w stylu Svengaliego Oscar „O.J.” Jaffe (Barrymore). Kluczowym wątkiem jest antagonistyczna relacja łącząca obydwoje bohaterów[6]. W trakcie prób, zarówno Hawks jak i Barrymore nie byli zachwyceni pracą Lombard na planie. Uważali bowiem, że aktorka „gra” za ciężko i daje zbyt sztywny występ. Reżyser zachęcał ją do większego relaksu, bycia sobą i działania w oparciu o instynkty[h][83]. Jeden z krytyków „Los Angeles Timesa” przyznał, że [Lombard] jest „całkowicie odmienna” od swojej wcześniejszej, chłodnej i „wyrafinowanej” persony, dodając: „wibruje życiem i pasją, porzuceniem i magią”[84]. Zdaniem Anne Helen Petersen, aktorka balansowała na granicy zupełnego braku pewności siebie i totalnej arogancji, dzięki czemu stanowiła idealne komiczne tło dla efekciarskich i drwiących występów Barrymore’a[6].

Kolejnymi produkcjami z jej udziałem były dramat Teraz i zawsze (1934, reż. Henry Hathaway) u boku Gary’ego Coopera i nowej gwiazdy dziecięcej Shirley Temple[85] oraz komediodramat Lady by Choice (1934, reż. David Burton) z May Robson[86]. Drugi z filmów okazał się sukcesem komercyjnym i zebrał pochlebne oceny[87]. Komedia kryminalna The Gay Bride (1934, reż. Jack Conway), w której zagrała u boku Chestera Morrisa, uzyskała negatywne recenzje[87]. Przy okazji realizacji filmu Rumba (1935, reż. Marion Gering), ponownie wystąpiła z Georgem Raftem[88]. Obraz okazał się przebojem i powtórzył sukces Napoleona na Broadwayu[79].

Hands Across the Table[edytuj | edytuj kod]

MacMurray i Lombard w filmie Hands Across the Table (1935)
Cesar Romero i Carole Lombard w filmie Love Before Breakfast (1936)

W screwball comedy Hands Across the Table (1935, reż. Mitchell Leisen) Lombard wcieliła się w manikiurzystkę Regi Allen poszukującą bogatego męża. W roli Theodore’a „Teda” Drewa III partnerował jej Fred MacMurray[88]. Według Matzena, scenarzysta Norman Krasna ufał swojemu instynktowi i opracował scenariusz specjalnie z myślą o aktorce[89]. Krytycy odnieśli się do filmu entuzjastycznie, a jeden z recenzentów magazynu „Photoplay” zaznaczył, że Lombard potwierdziła swój talent w gatunku komediowym[90][91]. Obraz Leisena okazał się przebojem w box office[91]. Występ w Hands Across the Table uznawany jest za jeden z najlepszych i najbardziej pamiętnych w dorobku aktorki[79]. Udana współpraca z MacMurray’em spowodowała, że aktorzy wystąpili wspólnie jako duet jeszcze w trzech obrazach[91].

Pierwszą produkcją Lombard z 1936 była komedia romantyczna Love Before Breakfast w reżyserii Waltera Langa, wyprodukowana dla Universal Studios[92]. W obrazie wystąpił pies aktorki imieniem Pushface[93]. Gehring opisał film jako „Poskromienie złośnicy gatunku screwball comedy”[94]. W komedii kryminalnej The Princess Comes Across (reż. William K. Howard), gdzie po raz drugi na planie spotkała się z MacMurray’em[95], wcieliła się w początkującą aktorkę Wandę Nash, która wygrywa kontrakt filmowy, udając szwedzką księżniczkę. Obraz uważany był za satyrę Grety Garbo i uzyskał przychylne recenzje prasowe[96]. Regina Crewe napisała na łamach „New York Journal-American”, że The Princess Comes Across to „wspaniała oferta filmowa z humorem i dreszczami”[97].

Mój pan mąż[edytuj | edytuj kod]

Powell, Lombard i Jean Dixon w filmie Mój pan mąż (1936)

Sukces Love Before Breakfast spowodował, że Lombard otrzymała propozycję kontynuacji współpracy z Universal Studios przy screwball comedy Mój pan mąż (reż. Gregory La Cava)[i]. Odtwórca głównej roli męskiej William Powell nalegał, by aktorka została obsadzona w roli Irene Bullock; pomimo rozwodu para utrzymywała ze sobą przyjazne stosunki, a Powell uważał, że będzie ona idealną osobą do odegrania ekscentrycznej Irene[99]. La Cava, który prywatnie znał aktorkę, zachęcał ją do wykorzystania swojej ekscentrycznej natury na potrzeby roli[100]. Lombard ciężko pracowała na planie. Szczególnie dużo czasu poświęcała na znalezienie odpowiedniego wyrazu twarzy dla swojej bohaterki[101]. Film przedstawiał historię Irene Bullock, pretensjonalnej, dobrodusznej i nieco naiwnej młodej damy, która zatrudnia bezdomnego mężczyznę jako rodzinnego kamerdynera[6]. Mój pan mąż okazał się sukcesem w box offisie oraz otrzymał dziewięć nominacji do Oscara, w tym dla Lombard jako najlepszej aktorki pierwszoplanowej[j][102]. Biografowie zgodnie uznają, że kreacja Irene Bullock była najlepszą rolą w dorobku Lombard, a Frederick Ott napisał, że „wyraźnie ustanowiła [ją] jako aktorkę komediową najwyższej rangi”[103].

W 1937 Lombard była jedną z czołowych gwiazd w Hollywood[104], a także najlepiej zarabiającą aktorką, dzięki wynegocjowaniu przez Myrona Selznicka niewyłącznej umowy z Paramountem i Selznick International Pictures, na mocy której otrzymywała 450 tys. dolarów[105]. Ponad pięć razy więcej niż pensja ówczesnego prezydenta Stanów Zjednoczonych[106]. Uzyskała także nadzór nad wszelkimi aspektami wizerunku; mogła wybierać operatora, reżysera, aktorów drugoplanowych, projektanta mody i fotosistę oraz kontrolować liczbę i treści artykułów publikowanych na jej temat[6]. Ponieważ zarobki aktorki były szeroko komentowane w prasie, Lombard twierdziła, że 80% jej dochodów pochłaniały podatki, ale wyrażała zadowolenie, że dzięki temu może wesprzeć swój kraj[107]. Wypowiedzi, w których podkreślała przywiązanie do ojczyzny, przyniosły jej wiele pozytywnego rozgłosu, a ówczesny prezydent Franklin Delano Roosevelt przesłał aktorce osobisty list z podziękowaniami[108].

Pierwszym obrazem w którym Lombard wystąpiła w 1937 była komedia romantyczna Gra życia (reż. Mitchell Leisen), gdzie po raz trzeci na planie partnerował jej Fred MacMurray[109]. Opowiadający o romansie dwójki artystów kabaretowych film okazał się sukcesem komercyjnym, uzyskując entuzjastyczne recenzje w prasie[110]. Obraz nie był typową komedią; zawierał więcej dramatycznych cech[111]. 9 czerwca 1937 aktorka wraz z Clarkiem Gable’em uczestniczyła w uroczystościach pogrzebowych Jean Harlow. Według Matzena, przedwczesna śmierć gwiazdy Hollywood była „bardzo osobistą tragedią” dla Lombard, która utrzymywała bliskie kontakty towarzyskie z Harlow[112].

Szczęśliwie się skończyło[edytuj | edytuj kod]

Następnym projektem był wyprodukowany dla United Artists film Szczęśliwie się skończyło (reż. William A. Wellman), w którym aktorka powróciła do gatunku screwball comedy[113]. Producent David O. Selznick, będący pod wrażeniem występu Lombard w Moim panie mężu, wyraził chęć realizacji komedii z udziałem aktorki. Zatrudnił Bena Hechta do napisania scenariusza z myślą o niej[114]. Fabuła obrazu przedstawiała losy pochodzącej z małego miasteczka Hazel Flagg (Lombard), która omyłkowo myśli, że umiera na skutek zatrucia. Jej historię postanawia wykorzystać nowojorski dziennikarz Wally Cook (Fredric March), aby zwiększyć zainteresowanie swoją gazetą i tym samym podnieść jej sprzedaż[115]. Zrealizowany w Technicolorze film otrzymał przychylne recenzje i był jednym z ulubionych obrazów Lombard[116]. Crewe napisała, że jest to „szybka i swawolna farsa”[117].

MacMurray, Lombard i Barrymore w filmie True Confession (1937)

Ostatnim wspólnym projektem Lombard i MacMurraya była screwball comedy True Confession (reż. Wesley Ruggles)[118], którą Swindell określił mianem „zwariowanej”[119]. Na planie aktorom partnerował John Barrymore[118]. Film przedstawiał historię patologicznej kłamczuchy Helen Bartlett (Lombard), która za namową męża Kennetha (MacMurray) przyznaje się do niepopełnionego morderstwa. Aktorka wyrażała duże podekscytowanie scenariuszem i całym projektem. Obraz Rugglesa okazał się przebojem kasowym, zbierając pochlebne recenzje[120].

Aktorka niezależna[edytuj | edytuj kod]

Carole Lombard w filmie Fools for Scandal (1938)

True Confession był ostatnią produkcją aktorki dla Paramountu. Przez resztę swojej kariery Lombard pracowała jako aktorka niezależna[121]. Kolejny film z jej udziałem powstał dla wytwórni Warner Bros. Wyreżyserowany przez Mervyna LeRoya Fools for Scandal, w którym Lombard wcieliła się w znaną aktorkę Kay Winters[122], okazał się porażką pod względem finansowym i w oczach krytyków. Swindell określił go mianem „jednego z najstraszliwszych fiask lat trzydziestych”[123]. Był to jedyny film z udziałem Lombard w 1938, która większość wolnego czasu poświęcała związkowi z Gable’em[124][125]. Jej kandydatura rozpatrywana była do roli Scarlett O’Hary w melodramacie Przeminęło z wiatrem (1939, reż. Victor Fleming)[126][127]. W celach reklamowych, 9 lipca 1938 Lombard przez jeden dzień pełniła urząd honorowego burmistrza miasta Culver City. Jej jedynym zarządzeniem było rozporządzenie o dniu wolnym od pracy dla pracowników studia Selznick International Pictures[128].

Kontynuując karierę, aktorka postanowiła odejść od konwencji komediowej i skupić się w większym stopniu na rolach dramatycznych[129]. Wystąpiła u boku Jamesa Stewarta w wyprodukowanym przez Davida O. Selznicka filmie Stworzeni dla siebie (1939, reż. John Cromwell)[130]. Fabuła obrazu skupiała się na świeżo poślubionej parze, borykającej się z problemami domowymi[130]. Mimo finansowej klapy, recenzje dla filmu były pozytywne; krytycy chwalili w nich dramatyczny zmysł Lombard[131]. Po zapoznaniu się ze scenariuszem i zaangażowaniu Cary’ego Granta do głównej roli męskiej, osobiście negocjowała z RKO Pictures swój udział w dramacie romantycznym In Name Only (reż. John Cromwell)[132]. Kreacja Julie Eden odzwierciedlała osobiste doświadczenia aktorki, ponieważ grała kobietę zakochaną w żonatym mężczyźnie (Grant), którego żona (Kay Francis) nie chce się zgodzić na rozwód. Za występ otrzymała gażę w wysokości 150 tys. dolarów, kontynuując status jednej z najlepiej opłacanych aktorek w Hollywood[133].

Lata 40.[edytuj | edytuj kod]

Chcąc zdobyć Oscara, Lombard spośród kilku otrzymanych scenariuszy wybrała napisany na potrzeby dramatu Vigil in the Night (reż. George Stevens)[134], mając nadzieję na zdobycie statuetki[135]. Aktorka wcieliła się w postać Anne Lee, pielęgniarki która napotyka na szereg osobistych trudności. Pomimo przychylnych recenzji, Lombard nie otrzymała nominacji, ponieważ ponury nastrój obrazu zniechęcił publiczność, co spowodowało duże straty w box office[136]. Aktorka przyjęła rolę w dramacie They Knew What They Wanted (reż. Garson Kanin) u boku Charlesa Laughtona[134], mimo świadomości, że najlepiej pasuje do konwencji komediowej[137]. Obraz w reżyserii Kanina odniósł umiarkowany sukces[k][139].

Pan i Pani Smith, Być albo nie być[edytuj | edytuj kod]

Montgomery i Lombard w scenie z filmu Pan i Pani Smith (1941)
Maude Eburne i Carole Lombard w scenie z filmu Być albo nie być (1942)

Rozczarowana przyjęciem ostatnich filmów ze swoim udziałem przyznała, że „moje nazwisko nie sprzedaje biletów na poważne obrazy”[140]. Po raz pierwszy od trzech lat zdecydowała się na powrót do gatunku komediowego, przyjmując rolę w filmie Pan i Pani Smith u Alfreda Hitchcocka[l][142]. Brytyjski reżyser był entuzjastycznie nastawiony do realizacji komedii, jak to określał, z „typowymi Amerykanami”[143]. Mając dobre stosunki z Lombard, zgodził się wyreżyserować film dla RKO Pictures[143]. Aktorka słysząc uwagę Hitchcocka, że „aktorzy to bydło”, wygłoszoną pod adresem Michaela Radgrave’a w 1938, pierwszego dnia ustawiła na planie trzy boksy. W każdym z nich znajdowało się jedno cielę, a na szyjach miały metki: Carole Lombard, Robert Montgomery i Gene Raymond − odtwórcy głównych ról[143]. Biografowie podkreślają, że Pan i Pani Smith jest jednym z najbardziej nietypowych filmów w dorobku reżysera, znanego ze suspensowego stylu[144]. W momencie premiery okazał się sukcesem komercyjnym[145]. Według biografa Petera Ackroyda, film był „lekki i zabawny − ale szybko ulatujący z pamięci”[146].

Skupiając się na życiu rodzinnym i małżeństwie, Lombard kolejną rolę przyjęła niespełna rok po występie w Pan i Pani Smith[m][148]. Wyszła z założenia, że jej kolejny projekt będzie „zdecydowanym hitem”. Ostrożnie podchodziła do wyboru nowego filmu. Za sprawą swojego agenta usłyszała o nadchodzącym projekcie Ernsta Lubitscha Być albo nie być, czarnej komedii przedstawiającej w formie satyrycznej niemiecką okupację ziem polskich[149]. Aktorka od dawna chciała współpracować z Lubitschem, jej ulubionym reżyserem komediowym, i uważała, że materiał − choć kontrowersyjny − był wartym uwagi tematem[150]. Lombard przyjęła ofertę wcielenia się w aktorkę Marię Turę, mimo że była to rola o znacznie mniejszej wadze w stosunku do jej wcześniejszych produkcji. Okres zdjęciowy trwał jesienią 1941 i według biografów, był jednym z najprzyjemniejszych doświadczeń w karierze aktorki[n][149].

Katastrofa lotnicza i śmierć[edytuj | edytuj kod]

Fot. 1 Lombard daje autograf Fot. 2 Lombard, Will H. Hays i Henry F Schricker, podczas objazdowej sprzedaży bonów wojennych, 15 stycznia 1942

Kiedy Stany Zjednoczone przystąpiły do udziału w II wojnie światowej pod koniec 1941, Gable, będący ówcześnie pierwszym przewodniczącym Hollywood Victory Committee, namawiany był przez przedstawicieli Białego Domu do pojawienia się rodzinnym Ohio i sprzedaży bonów wojennych[152]. Zdaniem Matzena, aktor nie lubił skupiać na sobie uwagi, pomimo statusu „króla Hollywood” i życia w blasku fleszy[152]. W tym czasie został on zaangażowany przez studio Metro-Goldwyn-Mayer do pracy na planie melodramatu Odnajdę cię wszędzie (1942, reż. Wesley Ruggles)[152]. 12 stycznia 1942 Lombard wraz ze swoją matką Elizabeth Jayne „Bessie” Peters i agentem prasowym Gable’a, Otto Winklerem, wsiadła w pociąg i udała się do Indianapolis, by wziąć udział w zbiórce pieniędzy poprzez sprzedawanie bonów wojennych[152]. Po drodze zatrzymali się w Salt Lake City i Ogden w stanie Utah, po czym 14 stycznia przybyli do Chicago. Dzień później dotarli do Indianapolis, gdzie według Matzena było zimno i wietrznie[152]. Prócz zwiedzania miasta, o godzinie 14 Lombard uczestniczyła w ceremonii podniesienia flagi w obecności gubernatora stanu Indiana Henry’ego F. Schrickera[153]. W trakcie wiecu powiedziała: „Głowy do góry, ręce do góry Ameryko! Dajmy radość, która będzie słyszana zarówno w Tokio jak i Berlinie!”[154]. Następnie przez osiem godzin sprzedawała bony wojenne. Pod koniec dnia udało się jej uzbierać sumę 2 milionów dolarów w obligacjach wojennych (2 mln. 017 tys. 513 dolarów)[155]. Do każdego z bonów aktorka dołączała swój autograf i zachęcała miejscowych do aktywnego wspierania żołnierzy biorących udział w wojnie[152][156]. W drodze powrotnej do Los Angeles, zatrzymała się wraz z matką i Winklerem w Albuquerque i Kansas City[155].

Nagrobek Carole Lombard na terenie Forest Lawn Memorial Park

Według źródeł, aktorka chcąc szybciej wrócić do domu, zdecydowała się kontynuować podróż samolotem. Zdaniem Warrena G. Harrisa, Lombard miała powiedzieć matce, że jest zbyt zmęczona dalszą trasą[155]. Biografowie podkreślali, że jednym z głównych powodów, dla których zdecydowała się lecieć samolotem był fakt, że Gable na planie Odnajdę cię wszędzie ponownie pracował z Laną Turner, co miało wzbudzić dużą zazdrość u aktorki[157]. Pojawiały się także informacje, jakoby mąż Lombard miał mieć romans z Turner[152]. Jej matka i Winkler próbowali wpłynąć na zmianę decyzji Lombard. Aktorka zdecydowała rozstrzygnąć sprawę dalszego transportu poprzez rzut monetą[155][158]. Matka nalegała aby córka zrezygnowała z pomysłu lotem samolotem, lecz aktorka miała przyznać, że weźmie tabletkę i prześpi całą podróż[158]. Rankiem 16 stycznia cała trójka weszła na pokład Douglasa DC-3 linii Transcontinental and Western Air, by powrócić do Kalifornii. Po zatankowaniu w Las Vegas, TWA Flight 3 wystartował o 19:07 i piętnaście minut później rozbił się na wysokości 2530 metrów o strome zbocze góry Potosi Mountain w południowej Nevadzie, oddalonej 51 km na południowy zachód od lotniska w Las Vegas[159][160]. Wszystkich 22 pasażerów na pokładzie, wśród których byli Lombard, jej matka, Winkler, szesnastu żołnierzy armii amerykańskiej oraz trzyosobowa załoga TWA, poniosło śmierć na miejscu[o][160][163][164]. Za przyczynę katastrofy uznano błąd pilotów[163]. O śmierci żony Gable dowiedział się z telegramu od producenta Eddiego Mannixa[165]. Według relacji indiańskiego przewodnika, w miejscu katastrofy unosiła się woń spalonych ludzkich ciał[164]. Przeszukując teren, Mannix odnalazł między innymi kosmyk blond włosów oraz fragment diamentowo-rubinowej biżuterii, którą Gable podarował Lombard podczas świąt Bożego Narodzenia w 1941[164].

Pogrzeb[edytuj | edytuj kod]

Z racji pełnienia przez Lombard misji patriotycznej, Departament Wojny Stanów Zjednoczonych chciał zorganizować aktorce pogrzeb z ceremoniałem wojskowym, przy użyciu orkiestry marszowej, żołnierzy i salwy honorowej. Gable odrzucił jednak ofertę Departamentu, kiedy odkrył, że wolą jego żony, wyrażoną w testamencie, była skromna ceremonia z udziałem rodziny i najbliższych przyjaciół. Aktorka zostawiła w testamencie instrukcje dotyczące przemowy pogrzebowej oraz oprawy muzycznej. Jednym z jej życzeń było to, aby została pochowana w białej sukni zaprojektowanej przez Irene Lentz[166].

„Przyniosła wielką radość wszystkim, którzy ją znali i milionom ludzi, którym znana była jedynie jako wielka artystka. Swoim czasem i talentem bezinteresownie służyła swemu rządowi w pokoju i wojnie. Kochała swój kraj. Jest i zawsze będzie gwiazdą, o której nigdy nie zapomnimy, ani nie przestaniemy być jej wdzięczni.”
Franklin Delano Roosevelt[158][167]

Podwójne uroczystości pogrzebowe (Lombard i jej matki) odbyły się 21 stycznia o godzinie 16 w Church of the Recessional na terenie Forest Lawn Memorial Park w Los Angeles-Long Beach[166][167]. Zgodnie z wolą aktorki, fotografowie, publiczność i reporterzy nie zostali wpuszczeni na ceremonię, lecz kilku zaprzyjaźnionych dziennikarzy, wśród nich Adela Rogers St. Johns, Lloyd Pantages i Louella Parsons, brało udział w pogrzebie. Pośród innych osób obecni byli: William Powell, pierwszy mąż Lombard, Dorothy Lamour, Fred MacMurray, Jack Benny, Myrna Loy, Spencer Tracy, William Henry Gable (ojciec Gable’a) z żoną Jennie (macochą aktora), dwaj bracia Lombard, Frederick Charles Peters i John Stuart Peters wraz ze swoimi małżonkami oraz trzy siostry Elizabeth Jayne „Bessie” Peters, matki aktorki[166]. Zdaniem Harrisa, w kaplicy mogącej pomieścić 150 osób, w trakcie pogrzebu było 46 osób[166].

Przedwczesna śmierć Lombard wywołała duże poruszenie w środowisku aktorskim. Errol Flynn przyznał, że „tragiczna śmierć Carole Lombard oznacza, że coś wesołego i pięknego zostało odebrane światu w czasie, gdy są one najbardziej potrzebne”[167][168]. James Cagney podkreślił jej bohaterstwo oraz stwierdził, że „Carole Lombard zginęła, wykonując pracę dla swojego kraju, każdy z nas jest z niej dumny”[168].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Osobowość[edytuj | edytuj kod]

Carole Lombard w 1939

Carole Lombard znana była z kapryśnego[146], a według biografów także i „bezczelnego” charakteru[55][61] oraz dużego poczucia humoru[6]. Podczas pracy nad filmem Pan i Pani Smith z 1941, omawiając z Hitchcockiem plan zdjęciowy, odparła do reżysera: „Gówno mnie to obchodzi. Powiedz lepiej jak wyglądają moje nowe cycki”[143]. Krytyk filmowy David Thomson przyznał, że, „[Lombard] z niczym się nie pieprzyła i słynęła z tego, że głośno o tym mówiła”[6]. Z racji organizowanych przez siebie przyjęć, znana była jako „gospodyni Hollywood”. Podczas jednej z imprez, ukryła w całym domu urządzenia ze sprężonym powietrzem, które bez ostrzeżenia podwiewały kobietom spódniczki i sukienki, co powodowało zadowolenie męskiej części gości[6]. Doradzała także publicznie swoim fanom, aby „szli z duchem czasu, w przeciwnym razie będą podpierać ściany”. Do 1934 zyskała opinię naczelnej figlarki Hollywood. Zdaniem Anne Helen Petersen, autorki książki Skandale Złotej ery Hollywood, jej dom nigdy nie zasypiał[6]. Michelle Morgan, autorka biografii Carole Lombard: Twentieth-Century Star z 2016, przyznała, że pomimo imprezowego stylu, „jej życie dotknięte było tragedią. Pod śmiejącą się fasadą był smutek”. Jak zaznaczyła, aktorka przeszła serię załamań nerwowych, spowodowanych głównie nieudanym pierwszym małżeństwem[169].

Po związaniu się z Gable’em, Lombard zmieniła swój wizerunek i styl życia, rezygnując z organizowania imprez. Zamiast tego, wolny czas spędzała polując, łowiąc ryby, podróżując starym jeepem i grywając w brydża w otoczeniu najbliższych przyjaciół. Według biografów, Gable był pod wrażeniem jej poczucia humoru[6]. Przed wyjazdem na trasę objazdową w styczniu 1942, Lombard w formie żartu zostawiła w łóżku męża nagi manekin przedstawiający blond kobietę z dołączoną notatką: „Więc nie będziesz samotny”[154].

Małżeństwa i związki Lombard[edytuj | edytuj kod]

Carole Lombard i William Powell byli małżeństwem od 1931 do 1933

Pierwszego męża, aktora Williama Powella, Lombard poznała na planie filmów Man of the World i Ladies’ Man w 1931[55]. Biografowie zwracali uwagę na liczne różnice dzielące parę; Lombard miała 22 lata i znana była z beztroskiego charakteru, podczas gdy Powell miał 38 lat i był wyrafinowanym intelektualistą[55][61]. Pomimo odmiennych osobowości, 6 czerwca 1931 aktorka poślubiła Powella w swoim domu w Beverly Hills[57]. W wywiadach Lombard przekonywała o korzyściach płynących z „miłości pomiędzy dwojgiem ludzi, którzy są diametralnie różni”, twierdząc, że ich związek pozwalał na „idealną huśtawkę miłosną”[56]. Para rzadko pokazywała się publicznie, przez co poddawana była różnego rodzaju plotkom[6]. Powell w wywiadzie dla „Movie Classic” z 1932, absencję na salonach tłumaczył chorobą żony[6]. Okazało się, że Lombard w trakcie miesiąca miodowego na Hawajach zachorowała na grypę. Dodatkowo uskarżała się na wyjątkowo dokuczliwe bóle menstruacyjne[p][171]. Sama aktorka w rozmowach z dziennikarzami chętnie odnosiła się do życia prywatnego, mówiąc o „siedmiu rodzajach miłości”, z których najważniejszym była „zdrowa miłość”, która łączyła ją z Powellem[6]. Kiedy ogłosiła separację, dziennikarze zaczęli doszukiwać się filozoficznych aspektów „siedmiu rodzajów miłości”. Jeden z wniosków brzmiał, że zdrowa miłość przestaje mieć znaczenie, gdy jedna osoba przerasta drugą[6]. W sierpniu 1933, po dwudziestu sześciu miesiącach bycia razem, Lombard i Powell rozwiedli się, utrzymując przyjacielskie stosunki do końca życia aktorki. W trakcie sprawy rozwodowej zeznała przed sądem, że jej mąż był „bardzo emocjonalnym mężczyzną, okrutnym i przekraczającym maniery językowe, w których wielokrotnie przejawiał swój temperament, niemal od dnia ślubu”[172]. Oskarżała także Powella o swoją karierę, lecz w 1936 przyznała, że to „niewiele miało wspólnego z rozwodem. Byliśmy tylko dwójką kompletnie niekompatybilnych ludzi”[59]. Także w 1936 wystąpili wspólnie w filmie Mój pan mąż, gdzie Powell zabiegał o angaż dla Lombard do roli Irene Bullock[99].

Realizując obraz White Woman z 1933, Lombard nawiązała współpracę z piosenkarzem Russem Columbo, który trenował ją i pomagał w przygotowaniach do wykonania dwóch utworów na potrzeby filmu[173]. Zdaniem biografa Lewisa Yablonsky’ego, romans pomiędzy parą miał miejsce jeszcze wcześniej[173]. W 1934 Lombard i Columbo planowali ślub, lecz przygotowania przerwał nieszczęśliwy wypadek, który zakończył się śmiercią piosenkarza. 2 września Columbo przebywał u swojego przyjaciela, fotografa Lansinga Browna Jr., który posiadał kolekcję zabytkowych broni. Gdy Brown Jr. trzymał w dłoni jeden z pistoletów, ten niespodziewanie wystrzelił. Kula odbiła się rykoszetem od kredensu i trafiła Columbo w okolicach lewego oka. Piosenkarz, mimo interwencji chirurgów z Good Samaritan Hospital, zmarł niecałe sześć godzin po zdarzeniu[174][175]. Lombard w rozmowie z reporterką Sonią Lee przyznała: „Ross i ja czuliśmy, że coś katastrofalnego wisi nad nami”[174][175].

Elizabeth Jayne „Bessie” Peters, Clark Gable i Carole Lombard (1939)

Ze swoim przyszłym mężem Clarkiem Gable’em po raz pierwszy spotkała się pod koniec 1924 na planie filmu Ben-Hur (1925, reż. Fred Niblo), gdzie obydwoje pełnili role statystów[176]. Także w 1925 spotkali się podczas prac nad obrazem Czas szkoły (reż. Wesley Ruggles). Rok później pełnili funkcje statystów w dramacie The Johnstown Flood[177]. Jedynym filmem pełnometrażowym, w którym wystąpili wspólnie był melodramat Dama kier z 1932[66]. W rozmowie z Garsonem Kaninem Lombard przyznała, że podczas pracy nad filmem nie było między nimi żadnego zauroczenia, pomimo realizacji wielu miłosnych scen[q][178]. 7 lutego 1936 ponownie spotkali się ze sobą podczas jednego z przyjęć w Hollywood, wystawionych przez Jacka Whitneya[180]. Tydzień później aktorka sprowadziła zardzewiały i zabytkowy model Forda T, który pomalowała w serca i dostarczyła pod dom Gable’a[180]. Ich romans rozpoczął się w 1936[181], lecz Metro-Goldwyn-Mayer początkowo utrzymywało relacje aktorów w tajemnicy przed opinią publiczną[6]. W 1938, gdy Lombard była aktorką niezależną, wystąpiła w jednym filmie, poświęcając swój czas na związek z Gable’em[124][125]. Ich relacja budziła duże zainteresowanie mediów, które spekulowały i zastanawiały się, czy para pobierze się ze sobą[102][182]. Aktor pozostawał w separacji ze swoją żoną Rheą Langham, która początkowo nie chciała wyrazić zgody na rozwód[183]. Gdy związek Gable’a i Lombard stał się oficjalny, Langham zgodziła się na rozwód, żądając od aktora kwoty pół miliona dolarów[r]. Rozwód został sfinalizowany w marcu 1939. Ceremonia ślubna Gable’a i Lombard miała miejsce wczesnym rankiem 29 marca 1939 w Kingman w stanie Arizona[186]. Ich wesele oraz jego znaczenie dla Hollywood porównywano do zaślubin Mary Pickford i Douglasa Fairbanksa[6]. Gable zakupił od Raoula Walsha (po kilkuletnich namowach) 20-hektarowe ranczo w Encino w San Fernando Valley w Kalifornii, gdzie wraz z żoną trzymał dzikie zwierzęta i organizował wycieczki myśliwskie[187]. Po zawarciu związku małżeńskiego Lombard pragnęła mieć dzieci, lecz jej próby nie powiodły się; po dwóch poronieniach i licznych wizytach u specjalistów od płodności, okazało się, że aktorka nie może mieć dzieci[s][189]. Na początku 1938 Lombard przeszła na bahaizm, wiarę, którą jej matka wyznawała od 1922[190]. Mając doświadczenie w tańcu, pomagała mężowi w próbach do scen tańca w musicalu Idiot’s Delight (1939, reż. Clarence Brown)[191]. Gable i Lombard mieli w zwyczaju zwracać się do siebie „Ma” (mama) i „Pa” (tatuś)[192]. Po śmierci żony w 1942, Gable kontynuował karierę aktorską, lecz według słów Warrena, „został zdewastowany przez śmierć Carole”[193].

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Filmografia Carole Lombard.

W trwającej blisko 20 lat karierze, Lombard wystąpiła w ponad 50 produkcjach na ekranie[194] i ośmiu audycjach radiowych[142][195].

Cztery obrazy, w których Lombard wzięła udział, nominowane były przynajmniej do jednego Oscara w każdej kategorii, lecz żaden z nich nie zdobył statuetki. Dziewięć produkcji z udziałem aktorki, po uwzględnieniu inflacji, przekroczyło sumę stu milionów dolarów dochodu z biletów na rynku krajowym[176].

Trzy filmy z jej udziałem: Napoleon na Broadwayu (1934), Mój pan mąż (1936) i Być albo nie być (1942) wpisano do National Film Registry[196].

Spuścizna[edytuj | edytuj kod]

Gable, Madalynne Field, Irene Dunne i Louis B. Mayer podczas uroczystości wodowania SS Carole Lombard, 16 stycznia 1944
Gwiazda Carole Lombard na Hollywoodzkiej Alei Gwiazd
Wejście do pokoju dla nowożeńców, gdzie Lombard i Gable spędzili noc poślubną, Oatman w Arizonie (2012)

W grudniu 1943 United States Maritime Commission poinformowała, że zostanie uruchomiony statek typu Liberty, nazwany imieniem i nazwiskiem aktorki. Jego uroczysta prezentacja miała miejsce 16 stycznia 1944 w Long Beach przy udziale 15 tys. osób[197]. Departament Skarbu Stanów Zjednoczonych, który był sponsorem trasy objazdowej aktorki w styczniu 1942, ogłosił nazwę SS Carole Lombard. Gable był gościem honorowym na uroczystości wodowania[172]. Wśród zaproszonych osobistości byli także między innymi: Irene Dunne, Louis B. Mayer, Robert Montgomery i Walter Lang[197].

Carole Lombard została pośmiertnie odznaczona przez prezydenta Franklina Delano Roosevelta Medalem Wolności jako pierwsza kobieta, która zginęła na służbie podczas II wojny światowej[198]. Jej spuścizna jako aktorki i osobowości przetrwała długo po przedwczesnej śmierci. 8 lutego 1960, za wkład w przemysł filmowy i jego rozwój, Lombard otrzymała gwiazdę na Hollywoodzkiej Alei Gwiazd, która mieści się przy 6930 Hollywood Boulevard[199]. W czerwcu 1999 American Film Institute sklasyfikował ją na 23. pozycji w zestawieniu „największych aktorek wszech czasów”[1]. W 2006 magazyn „Premiere” umieścił jej kreację z filmu Być albo nie być na 38. lokacie w rankingu „100 najlepszych ról filmowych wszech czasów”[200].

Wizerunek Lombard związany był z kampaniami reklamowymi i produktami takich marek jak Lorillard Tobacco Company (1934) i Lucky Strike (1937)[201]. W 1976 studio Universal Pictures zrealizowało film biograficzny Gable and Lombard (reż. Sidney J. Furie), gdzie w rolę Carole Lombard wcieliła się Jill Clayburgh[202]. W 1980 wyprodukowano dla stacji NBC film telewizyjny The Scarlett O’Hara War (reż. John Erman), gdzie Sharon Gless wykreowała postać Lombard[126]. Kolejną aktorką, która wcieliła się w Carole Lombard, była Denise Crosby w biograficzno-telewizyjnym obrazie Malice in Wonderland (1985, reż. Gus Trikonis)[203]. W 1999 zrealizowano biograficzny dramat Obywatel Welles (reż. Benjamin Ross), gdzie postać Lombard odegrała Anastasia Hille[204]. Cztery lata później w telewizyjnym obrazie Lucy (2003, reż. Glenn Jordan), w aktorkę wcieliła się Vanessa Gray[205].

Carole Lombard określana jest przez współczesnych krytyków jako „królowa gatunku screwball comedy”[206]. Jej komediowy talent podziwiany był między innymi przez piosenkarkę Madonnę[207]. Biograf Robert D. Matzen opisał ją jako „jedną z najbardziej popularnych i podziwianych osobowości filmowych w Hollywood w latach 30.”[208] Zdaniem June Sochen, „Lombard wykazała się wielką znajomością mechaniki tworzenia filmów”[209]. George Raft, jej ekranowy partner, między innymi z obrazu Bolero, przyznał: „Naprawdę kochałem Carole Lombard. Była najlepszą dziewczyną, jaka kiedykolwiek żyła, a my byliśmy najlepszymi kumplami. Zupełnie szczera i otwarta, była lubiana przez wszystkich”[210].

Rodzinny dom aktorki w Fort Wayne uznano za historyczny zabytek. Jeden z mostów na rzece St. Marys nazwano jej imieniem[211]. W czerwcu 2009 w Seattle Art Museum odbyła się retrospekcja sześciu filmów Carole Lombard z okresu 1934−1937 w ramach Goddess of Laughter: The Comedies of Carole Lombard[212].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Największym aktorem, w tym samym plebiscycie, ogłoszono Humphreya Bogarta (osobno aktorki i aktorzy)[1].
  2. Według źródeł, Elizabeth Jayne „Bessie” Peters zdecydowała się na przeprowadzkę wraz z dziećmi, ponieważ Frederick Charles cierpiał na napady furii, które były następstwem wypadku jakiego doznał w pracy[6].
  3. Nie jest do końca jasne w jakich okolicznościach doszło do podpisania umowy pomiędzy Lombard a Fox Film Corporation. Za życia aktorki twierdzono, że została ona zauważona na jednym z przyjęć przez przedstawiciela studia. Najnowsze dowody wskazują jednak na to, że matka Lombard, Elizabeth Jayne Peters skontaktowała się z Louellą Parsons, dziennikarką i scenarzystką, która następnie zorganizowała dla początkującej aktorki zdjęcia próbne[16].
  4. Wypadek samochodowy miał miejsce w 1925. Lombard była w samochodzie wraz ze swoim przyjacielem, Gdy zatrzymali się na czerwonym świetle, pojazd znajdujący się przed nimi niespodziewanie stoczył się do tyłu, uderzając w przód auta z aktorką w środku, powodując rozbicie przedniej szyby. Jej odłamki raniły twarz Lombard[23].
  5. Aktorka przeszła zabieg w Hollywood Emergency Hospital bez znieczulenia. Narkozę w ówczesnych czasach przyznawano jedynie poszkodowanym przez wojnę[23].
  6. Część źródeł informowała, że Lombard zdecydowała się na dodanie końcówki do imienia za namową numerologa[48], jednak sama aktorka stanowczo temu zaprzeczała[49]. Niektóre krótkometrażowe produkcje Sennetta wymieniały Lombard jako Carole, ale uważa się, że był to przypadek[48]. Oficjalnie do 1930 nie stosowano pisowni imienia aktorki jako Carole[50]. W 1936 urzędowo zmieniła imię i nazwisko na Carole Lombard[51].
  7. Ich noce okazały się przebojem, zdobywając między innymi pięć nagród Akademii Filmowej, w tym dla najlepszego filmu i Claudette Colbert jako najlepszej aktorki[75].
  8. Według Hawksa, Lombard „zachowywała się jak uczennica… i była sztywna, próbowała wyobrazić sobie postać, a następnie działała zgodnie z jej wyobrażeniami, zamiast być po prostu sobą”. Kiedy aktorka zaczęła stosować się do uwag reżysera, ten w rozmowie z Barrymore’em powiedział: „Właśnie widziałeś dziewczynę, która prawdopodobnie będzie wielką gwiazdą, i jeśli uda nam się powstrzymać ją od odgrywania sceny, będziemy mieli piekielny pokaz”[83].
  9. By móc wystąpić w Moim panie mężu, Lombard na trzy dni przed rozpoczęciem zdjęć do komedii Pan z milionami zrezygnowała z roli, będąc zastąpioną przez Jean Arthur[98].
  10. W głosowaniu Lombard zajęła drugie miejsce. Laureatką Oscara została Luise Rainer za udział w musicalu Wielki Ziegfeld (reż. Robert Z. Leonard)[102].
  11. Na początku lat 40. aktorka otrzymała od reżysera Orsona Wellesa ofertę udziału w filmie Smiler with a Knife, będącego adaptacją powieści Cecila Day-Lewisa. Projekt porzucono, z uwagi na problemy finansowe[138].
  12. Lombard znała Hitchcocka, ponieważ w 1940, niedługo po przeprowadzce brytyjskiego reżysera do Ameryki, wynajęła mu dom mieszczący się przy St Cloud Road w Bel Air[141].
  13. Media donosiły o problemach małżeńskich Lombard; w 1941 para wystawiła swoje domy na sprzedaż, lecz wkrótce wycofała oferty, co miało świadczyć o pojednaniu. Aktorka w tym czasie zmagała się także z problemami wynikającymi z chęcią zajścia w ciążę[147].
  14. W chwili śmierci aktorki, obraz Być albo nie być znajdował się w postprodukcji. Z szacunku dla okoliczności związanych z jej śmiercią, twórcy zdecydowali się na wycięcie kwestii, w której bohaterka grana przez Lombard pyta: „Co może zdarzyć się w samolocie?”[151].
  15. W związku ze śmiercią Lombard, jej rolę w filmie They All Kissed the Bride (1942, reż. Alexander Hall) przejęła Joan Crawford, która całe wynagrodzenie w wysokości 128 tys. dolarów przekazała na rzecz Czerwonego Krzyża. Organizacja w dużym stopniu przyczyniła się do odnalezienia szczątek ciał z katastrofy lotniczej[161]. Krótko po śmierci żony, Gable, będąc pogrążonym w żałobie, dołączył do United States Army Air Forces, o co wielokrotnie namawiała go aktorka. Po przejściu szkolenia oficerskiego, dowodził on sześcioosobową ekipą filmową, będącą częścią grupy bombowej Boeinga B-17 w Anglii, nagrywając strzelców w walkach powietrznych. Prócz filmowania, samodzielnie wykonał pięć misji[162].
  16. Powikłaniami po przebytym przeziębieniu i grypie było zapalenie opłucnej, wskutek czego aktorka zmuszona była przerwać prace na planie filmu No One Man[170].
  17. W tym czasie Lombard była żoną Powella[178], a Gable był w związku małżeńskim z Rheą Langham i miał romans z Joan Crawford[179].
  18. Gable zobowiązany był do wypłacenia Langham 350 tys. dolarów i przekazania dodatkowej nieruchomości, co w konsekwencji dało sumę ponad pół miliona dolarów[184]. Koszty sprawy rozwodowej miały istotny wpływ na aktora przy wyrażeniu zgody na zagranie Rhetta Butlera w melodramacie Przeminęło z wiatrem[185].
  19. W sierpniu 1939 Lombard trafiła do szpitala. Do opinii publicznej podano, że jej hospitalizacja była spowodowana zapaleniem wyrostka robaczkowego. W rzeczywistości aktorka poroniła[188].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c American Film Institute: Afi’s 50 Greatest American Screen Legends (ang.). American Film Institute. [dostęp 2018-10-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-26)].
  2. a b c Matzen 1988 ↓, s. 1.
  3. a b c Gehring 2003 ↓, s. 19.
  4. Gehring 2003 ↓, s. 23.
  5. a b Ott 1972 ↓, s. 16.
  6. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Anne Helen Petersen: Skandale złotej ery Hollywood. Monika Skowron (tłum.). Znak, 2015. ISBN 978-83-240-3055-2. (pol.)
  7. a b Gehring 2003 ↓, s. 25.
  8. Gehring 2003 ↓, s. 34.
  9. Gehring 2003 ↓, s. 20.
  10. a b Gehring 2003 ↓, s. 27–28.
  11. Ott 1972 ↓, s. 17; Gehring 2003 ↓, s. 28.
  12. a b Matzen 1988 ↓, s. 5.
  13. Gehring 2003 ↓, s. 29.
  14. Gehring 2003 ↓, s. 39–41.
  15. a b c d e Matzen 1988 ↓, s. 6.
  16. a b Gehring 2003 ↓, s. 44–45.
  17. Swindell 1975 ↓, s. 40.
  18. a b Gehring 2003 ↓, s. 46.
  19. Gehring 2003 ↓, s. 47.
  20. Matzen 1988 ↓, s. 43.
  21. Ott 1972 ↓, s. 18, 49.
  22. Ott 1972 ↓, s. 19.
  23. a b Gehring 2003 ↓, s. 49.
  24. Gehring 2003 ↓, s. 48–50.
  25. Matzen 1988 ↓, s. 8; Gehring 2003 ↓, s. 53–54.
  26. Catherine Gourley: Flappers and the New American Woman. Twenty-First Century Books, 2008, s. 78. ISBN 978-0-8225-6060-9. (ang.)
  27. Ott 1972 ↓, s. 55–60.
  28. a b Matzen 1988 ↓, s. 45.
  29. a b Matzen 1988 ↓, s. 49.
  30. a b Ott 1972 ↓, s. 20.
  31. Gehring 2003 ↓, s. 53.
  32. Gehring 2003 ↓, s. 57–58.
  33. Gehring 2003 ↓, s. 59.
  34. Gehring 2003 ↓, s. 61.
  35. Ott 1972 ↓, s. 65–66.
  36. Dave Keene. Carole Gets Her Own Way. „Silver Screen”, s. 20, maj/październik 1934. ISSN 0037-5365. OCLC 9495826. 
  37. a b c Gehring 2003 ↓, s. 65.
  38. Gehring 2003 ↓, s. 231.
  39. a b Ott 1972 ↓, s. 22.
  40. Matzen 1988 ↓, s. 53.
  41. a b Matzen 1988 ↓, s. 54.
  42. Ott 1972 ↓, s. 72.
  43. Gehring 2003 ↓, s. 68–69.
  44. Ott 1972 ↓, s. 23.
  45. a b Matzen 1988 ↓, s. 55.
  46. Gehring 2003 ↓, s. 77.
  47. Matzen 1988 ↓, s. 10.
  48. a b Gehring 2003 ↓, s. 79.
  49. Kanin 1974 ↓, s. 59.
  50. Ott 1972 ↓, s. 46.
  51. Swindell 1975 ↓, s. 205.
  52. Gehring 2003 ↓, s. 78–79.
  53. Matzen 1988 ↓, s. 56.
  54. Matzen 1988 ↓, s. 56−57.
  55. a b c d e Gehring 2003 ↓, s. 83.
  56. a b Gehring 2003 ↓, s. 85.
  57. a b Gehring 2003 ↓, s. 87.
  58. a b Matzen 1988 ↓, s. 57.
  59. a b Ott 1972 ↓, s. 24.
  60. Gehring 2003 ↓, s. 90–91.
  61. a b c Matzen 1988 ↓, s. 11.
  62. Matzen 1988 ↓, s. 58.
  63. a b Matzen 1988 ↓, s. 59.
  64. Gehring 2003 ↓, s. 91.
  65. Ott 1972 ↓, s. 25.
  66. a b c Matzen 1988 ↓, s. 60.
  67. Swindell 1975 ↓, s. 197.
  68. a b c Gehring 2003 ↓, s. 98.
  69. Matzen 1988 ↓, s. 61.
  70. a b Matzen 1988 ↓, s. 62.
  71. Matzen 1988 ↓, s. 63.
  72. Gehring 2003 ↓, s. 102, 105.
  73. a b Gehring 2003 ↓, s. 110.
  74. a b Ott 1972 ↓, s. 26.
  75. Gehring 2003 ↓, s. 103.
  76. Joseph McBride: Frank Capra: The Catastrophe of Success. St. Martin’s Press, 2000, s. 303. ISBN 978-0-312-26324-9. (ang.)
  77. Howard Hawks: Howard Hawks: Interviews. University Press of Mississippi, 2006, s. 147. ISBN 978-1-57806-833-3. (ang.)
  78. Gehring 2003 ↓, s. 111.
  79. a b c Ott 1972 ↓, s. 28.
  80. Gehring 2003 ↓, s. 121, 123.
  81. Gehring 2003 ↓, s. 118.
  82. Peter Bogdanovich: Who the Devil Made It: Conversations with…. Random House Publishing Group, 2012, s. 466. ISBN 978-0-307-81745-7. (ang.)
  83. a b Ott 1972 ↓, s. 27.
  84. Gehring 2003 ↓, s. 117.
  85. Matzen 1988 ↓, s. 66.
  86. Matzen 1988 ↓, s. 67.
  87. a b Gehring 2003 ↓, s. 122–123.
  88. a b Matzen 1988 ↓, s. 68.
  89. Matzen 1988 ↓, s. 17.
  90. Ott 1972 ↓, s. 133.
  91. a b c Gehring 2003 ↓, s. 127.
  92. Matzen 1988 ↓, s. 69.
  93. Matzen 1988 ↓, s. 107.
  94. Gehring 2003 ↓, s. 135.
  95. Matzen 1988 ↓, s. 70.
  96. Gehring 2003 ↓, s. 136−137.
  97. Gehring 2003 ↓, s. 251.
  98. Victor Scherle, William Levy: The Complete Films of Frank Capra. Carol Publishing Group, 1977, s. 137. ISBN 978-0-8065-1296-9. (ang.)
  99. a b Gehring 2003 ↓, s. 93–95, 132.
  100. Gehring 2003 ↓, s. 133, 137, 139.
  101. Gehring 2003 ↓, s. 140.
  102. a b c Gehring 2003 ↓, s. 168.
  103. Ott 1972 ↓, s. 29; Gehring 2003 ↓, s. 140–142.
  104. Swindell 1975 ↓, s. 220.
  105. Swindell 1975 ↓, s. 201.
  106. Ott 1972 ↓, s. 9.
  107. Haver 1980 ↓, s. 214.
  108. Swindell 1975 ↓, s. 232.
  109. Matzen 1988 ↓, s. 71; Gehring 2003 ↓, s. 154.
  110. Gehring 2003 ↓, s. 153.
  111. Gehring 2003 ↓, s. 154–156.
  112. Matzen 1988 ↓, s. 23.
  113. Gehring 2003 ↓, s. 158.
  114. Haver 1980 ↓, s. 214–215.
  115. Ott 1972 ↓, s. 30, 148–149.
  116. Gehring 2003 ↓, s. 154, 161–162.
  117. Gehring 2003 ↓, s. 254.
  118. a b Matzen 1988 ↓, s. 74.
  119. Swindell 1975 ↓, s. 226.
  120. Swindell 1975 ↓, s. 225, 228; Gehring 2003 ↓, s. 163–166.
  121. Ott 1972 ↓, s. 30.
  122. Matzen 1988 ↓, s. 75.
  123. Swindell 1975 ↓, s. 237; Gehring 2003 ↓, s. 174–175.
  124. a b Swindell 1975 ↓, s. 236–237.
  125. a b Gehring 2003 ↓, s. 173.
  126. a b Matzen 1988 ↓, s. 161.
  127. Gehring 2003 ↓, s. 181.
  128. Matzen 1988 ↓, s. 98.
  129. Gehring 2003 ↓, s. 175, 181.
  130. a b Ott 1972 ↓, s. 158–159.
  131. Ott 1972 ↓, s. 160; Swindell 1975 ↓, s. 246; Gehring 2003 ↓, s. 181–183, 189.
  132. Swindell 1975 ↓, s. 252–253.
  133. Gehring 2003 ↓, s. 188–189.
  134. a b Matzen 1988 ↓, s. 78.
  135. Swindell 1975 ↓, s. 258, 260.
  136. Swindell 1975 ↓, s. 261.
  137. Swindell 1975 ↓, s. 261, 271; Gehring 2003 ↓, s. 190, 200.
  138. Matzen 1988 ↓, s. 31.
  139. Swindell 1975 ↓, s. 272.
  140. Swindell 1975 ↓, s. 274.
  141. Ackroyd 2017 ↓, s. 106.
  142. a b Matzen 1988 ↓, s. 83.
  143. a b c d Ackroyd 2017 ↓, s. 115.
  144. Swindell 1975 ↓, s. 279.
  145. Swindell 1975 ↓, s. 280.
  146. a b Ackroyd 2017 ↓, s. 116.
  147. Swindell 1975 ↓, s. 284–287.
  148. Swindell 1975 ↓, s. 283.
  149. a b Swindell 1975 ↓, s. 290–291.
  150. Gehring 2003 ↓, s. 215–216.
  151. Jonathan Brooks, Patricia Brooks: Laid to Rest in California: A Guide to the Cemeteries and Grave Sites of the Rich and Famous. Globe Pequot Press, 2006, s. 104. ISBN 978-0-7627-4101-4. (ang.)
  152. a b c d e f g Matzen 1988 ↓, s. 35.
  153. Gehring 2003 ↓, s. 9.
  154. a b Harris 2010 ↓, s. 245.
  155. a b c d Harris 2010 ↓, s. 246.
  156. Gehring 2003 ↓, s. 11.
  157. Matzen 1988 ↓, s. 34.
  158. a b c Gehring 2003 ↓, s. 16.
  159. Matzen 1988 ↓, s. 37.
  160. a b Harris 2010 ↓, s. 247−248.
  161. David Bret: Joan Crawford: Hollywood Martyr. Robson, 2006, s. 143. ISBN 978-1-86105-931-4. (ang.)
  162. Chrystopher J. Spicer: Clark Gable, in Pictures: Candid Images of the Actor’s Life. McFarland, 2012, s. 66−71. ISBN 978-0-7864-4964-4. (ang.)
  163. a b Matzen 1988 ↓, s. 85.
  164. a b c Harris 2010 ↓, s. 250.
  165. Harris 2010 ↓, s. 249.
  166. a b c d Harris 2010 ↓, s. 252.
  167. a b c Matzen 1988 ↓, s. 38.
  168. a b Gehring 2003 ↓, s. 17.
  169. Peter Sheridan. Carole Lombard’s life was marked by sadness and tragedy, a new book explores her story. „Daily Express”. OCLC 173337077 (ang.). [dostęp 2018-10-23]. [zarchiwizowane z adresu 2018-10-21]. 
  170. Matzen 1988 ↓, s. 12.
  171. Gehring 2003 ↓, s. 88.
  172. a b Warren G. Harris: Gable and Lombard. Simon & Schuster, 1974, s. 45, 168. ISBN 978-0671217440. (ang.)
  173. a b Gehring 2003 ↓, s. 107.
  174. a b Matzen 1988 ↓, s. 88.
  175. a b Gehring 2003 ↓, s. 112.
  176. a b Carole Lombard Movies – Ultimate Movie Rankings (ang.). [dostęp 2018-10-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-10-14)].
  177. David Lemmo: Tarzan, Jungle King of Popular Culture. McFarland, 2017, s. 54. ISBN 978-1-4766-6695-2. (ang.)
  178. a b Kanin 1974 ↓, s. 61.
  179. Gehring 2003 ↓, s. 101.
  180. a b Gehring 2003 ↓, s. 131.
  181. Swindell 1975 ↓, s. 191–194.
  182. Swindell 1975 ↓, s. 200, 205.
  183. Swindell 1975 ↓, s. 199, 213.
  184. Swindell 1975 ↓, s. 238.
  185. Gehring 2003 ↓, s. 180.
  186. Gehring 2003 ↓, s. 184.
  187. Ott 1972 ↓, s. 31–32; Matzen 1988 ↓, s. 27.
  188. Gehring 2003 ↓, s. 199.
  189. E.J. Fleming: The Fixers: Eddie Mannix, Howard Strickling and the MGM Publicity Machine. McFarland, 2005, s. 200. ISBN 978-0-7864-2027-8. (ang.)
  190. The Weaver (ang.). [dostęp 2018-10-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-10-09)].
  191. Gehring 2003 ↓, s. 196.
  192. Otto Friedrich: City of Nets: A Portrait of Hollywood in the 1940s. University of California Press, 1997, s. 107. ISBN 978-0-520-20949-7. (ang.)
  193. Harris 2010 ↓, s. 258.
  194. Gehring 2003 ↓, s. 229−238.
  195. Carole Lombard : Radio Star (ang.). [dostęp 2018-10-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-10-14)].
  196. Complete National Film Registry Listing (ang.). Biblioteka Kongresu. [dostęp 2018-10-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-15)].
  197. a b Claudine Burnett: Fighting Fear: Long Beach, Ca. in the 1940s. AuthorHouse, 2014. ISBN 978-1496914712. (ang.)
  198. Benjamin F. Shearer: Home Front Heroes Three Volumes. Greenwood Publishing Group, 2006, s. 533. ISBN 978-0-313-04705-3. (ang.)
  199. Carole Lombard : Hollywood Walk of Fame (ang.). [dostęp 2018-10-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-02-11)].
  200. Premiere 100 Greatest Movie Performances of All Time (ang.). [dostęp 2018-10-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-09-04)].
  201. Elizabeth Crisp Crawford: Tobacco Goes to College: Cigarette Advertising in Student Media, 1920−1980. McFarland, 2006, s. 89. ISBN 978-0786468195. (ang.)
  202. Matzen 1988 ↓, s. 159.
  203. Matzen 1988 ↓, s. 160.
  204. Diane C. Kachmar: Roy Scheider: A Film Biography. McFarland, 2002, s. 207. ISBN 978-0-7864-1201-3. (ang.)
  205. Phil Gallo. Lucy − Variety. „Variety”. ISSN 0042-2738 (ang.). [dostęp 2018-10-23]. [zarchiwizowane z adresu 2014-04-04]. 
  206. Ed Sikov: Screwball: Hollywood’s madcap romantic comedies. Crown Publishing Group, 1989, s. 66. ISBN 978-0-517-57302-0. (ang.)
  207. Karlene Faith, Frances Wasserlein: Madonna, bawdy and soul. University of Toronto Press, 1997, s. 139. ISBN 978-0-8020-4208-8. (ang.)
  208. Matzen 1988 ↓.
  209. June Sochen: From Mae to Madonna: Women Entertainers in Twentieth-century America. University Press of Kentucky, 1999, s. 95. ISBN 0-8131-2112-4. (ang.)
  210. Lewis Yablonsky: George Raft. iUniverse, 2000, s. 95. ISBN 978-0-595-01003-5. (ang.)
  211. Jim Gordon. Fort Wayne home to ‘Profane Angel’. „Post-Tribune”. ISSN 8750-3492 (ang.). [dostęp 2018-10-23]. [zarchiwizowane z adresu 2014-04-04]. 
  212. Moira Macdonald. Carole Lombard’s slapstick legacy shines at Seattle Art Museum. „The Seattle Times”. ISSN 0745-9696 (ang.). [dostęp 2018-10-23]. [zarchiwizowane z adresu 2018-10-19]. 

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]