Artykuł na medal

Cary Grant

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Cary Grant
Ilustracja
Imię i nazwisko Archibald Alexander Leach
Data i miejsce urodzenia 18 stycznia 1904
Bristol
Data i miejsce śmierci 29 listopada 1986
Davenport
Zawód aktor
Współmałżonek Virginia Cherrill
(1934–1935; rozwód)
Barbara Hutton
(1942–1945; rozwód)
Betsy Drake
(1949–1962; rozwód)
Dyan Cannon
(1965–1968; rozwód)

• Barbara Harris
(1981–1986; jego śmierć)
Lata aktywności 1911–1966
Odznaczenia
King's Medal for Service in the Cause of Freedom (Wielka Brytania)
Strona internetowa

Cary Grant (wym. [ˈkɛri grænt], właśc. Archibald Alexander Leach; ur. 18 stycznia 1904 w Bristolu, zm. 29 listopada 1986 w Davenport) – brytyjsko-amerykański aktor filmowy, teatralny, artysta wodewilowy i przedsiębiorca. Ikona kultury popularnej, gwiazda filmowa. Jedna z największych legend „Złotej Ery Hollywood”. W 1942 został naturalizowanym obywatelem Stanów Zjednoczonych. W 1999 American Film Institute umieścił jego nazwisko na 2. miejscu w rankingu „największych aktorów wszech czasów” (The 50 Greatest American Screen Legends)[a][1].

Grant rozpoczął karierę sceniczną w 1910, gdy dołączył do trupy „The Penders”, z którą początkowo występował w kraju. Na początku lat 20. odbyli tournée po Stanach Zjednoczonych, gdzie Grant postanowił osiąść na stałe. Przez kilka lat z powodzeniem występował jako artysta wodewilowy, a w 1922 zadebiutował na Broadwayu w sztuce Better Times. Dziesięć lat później po raz pierwszy pojawił się na dużym ekranie, grając w komedii To jest ta noc. W latach 30. Grant był jednym z wiodących aktorów gatunku screwball comedy, za sprawą występów w Nagiej prawdzie (1937) i Drapieżnym maleństwie (1938). W późniejszym etapie kariery wybierał filmy o poważniejszym, bardziej nostalgicznym charakterze. Dzięki współpracy z Alfredem Hitchcockiem w latach 40. i 50. wystąpił w takich obrazach jak Podejrzenie (1941), Osławiona (1946), Złodziej w hotelu (1955) i Północ, północny zachód (1959). W 1966 przeszedł na filmową emeryturę, zajmując się działalnością biznesową. W przekroju całej swojej kariery Grant dwukrotnie nominowany był do nagrody Akademii Filmowej w kategorii dla najlepszego aktora pierwszoplanowego. W 1970 został uhonorowany Oscarem za całokształt twórczości.

Grant wystąpił w 72 filmach, spośród których do najważniejszych w jego dorobku należą: Nie jestem aniołem (1933), Naga prawda (1937), Drapieżne maleństwo (1938), Tylko aniołowie mają skrzydła (1939), Dziewczyna Piętaszek (1940), Filadelfijska opowieść (1940), Ich dziecko (1941), Podejrzenie (1941), Osławiona (1946), Byłem wojenną narzeczoną (1949), Małpia kuracja (1952), Złodziej w hotelu (1955), Północ, północny zachód (1959) i Szarada (1963)[2].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i rodzina[edytuj | edytuj kod]

Archibald Alexander Leach urodził się 18 stycznia 1904 przy 15 Hughenden Road, ulicy położonej na północnych przedmieściach Horfield, dzielnicy angielskiego miasta Bristol[b][4]. Był drugim dzieckiem Eliasa Jamesa Leacha (1873–1935) i Elsie Marii Leach (z domu Kingdon; 1877–1973)[5]. Jego ojciec pracował jako prasowacz u krawca w fabryce ubrań, a matka, pochodząca z rodziny cieśli, była szwaczką[6]. Starszy brat John William Elias Leach (1899–1900) zmarł w wyniku gruźlicy układu nerwowego[7]. Grant częściowo uważał się za Żyda[c]. Miał nieszczęśliwe dzieciństwo. Ojciec był alkoholikiem[12], a matka cierpiała na depresję kliniczną[13]. Przy jej pomocy uczył się tańca i pobierał lekcje nauki gry na pianinie mając 4 lata[14]. Okazjonalnie zabierała ona syna do kina, gdzie podziwiał występy takich artystów jak: Broncho Billy Anderson, Charlie Chaplin, Chester Conklin, Ford Sterling, Mack Swain i Roscoe Arbuckle[15]. Gdy miał 4,5 roku został wysłany do Bishop Road Primary School[16].

„Miał takie traumatyczne dzieciństwo, było straszne. Pracuję z wieloma dziećmi na ulicy, i słyszałam dużo opowieści o tym, co dzieje się, gdy rodzina ulega rozpadowi – ale jego los był po prostu straszny.”
Dyan Cannon o dzieciństwie Granta[17]

Biograf aktora Graham McCann wspominał, że Maureen Donaldson, kochanka Granta z lat 70., twierdziła w swojej książce, że jego matka „nie potrafiła okazywać uczuć ani ich przyjmować”[18]. Inny biograf Geoffrey Wansell uważał, że Elsie mocno obwiniała się za śmierć starszego z braci i nigdy nie mogła sobie tego wybaczyć[d][5]. Grant wprost przyznawał, że skomplikowane relacje z matką miały bezpośredni wpływ na jego późniejsze kontakty z kobietami[19]. Elsie w wyniku utraty dziecka wykazywała się dużą nadopiekuńczością w stosunku do młodszego z synów, obawiając się, że jego również może stracić[14].

Gdy Grant miał 9 lat, Elias James Leach umieścił jego matkę w szpitalu na oddziale psychiatrycznym, tłumacząc początkowo synowi, że odeszła ona na „długie wakacje”[20], a później, za namową dwóch kuzynów, że umarła na atak serca[21]. Po tym wydarzeniu przeprowadzili się do domu babki w Bristolu[22]. Rok później ojciec ożenił się ponownie i założył nową rodzinę[17]. Na krótko przed swoją śmiercią w 1935, gdy syn miał 31 lat[23], przyznał się Grantowi do kłamstwa i oświadczył, że Elsie Maria Leach żyje i przebywa w zakładzie psychiatrycznym[17]. Grant, krótko po tym, gdy dowiedział się gdzie przebywała kobieta, w czerwcu 1935 poczynił starania, by zabrać ją ze szpitala[24]. Odwiedził matkę w Anglii w październiku 1938 po zakończeniu zdjęć do Gunga Din[25].

Edukacja i „The Penders”[edytuj | edytuj kod]

Fairfield Grammar School, szkoła do której Grant uczęszczał w latach 1915–1918

Z uwagi na rodzicielską alienację Grant w okresie młodości miewał trudności w nawiązywaniu kontaktów towarzyskich i był nerwowy. Lubił teatr, szczególnie pantomimy wystawiane w okresie Bożego Narodzenia, na które chodził ze swoim ojcem[26]. Latem 1910 zaprzyjaźnił się z trupą tancerzy akrobatycznych o nazwie „The Penders” lub „Bob Pender Stage Troupe”. Został szczudlarzem i dołączył do tournée zespołu[27]. Podczas dwutygodniowych występów w berlińskim teatrze Wintergarten w 1914 zauważył go producent filmowy Jesse Lasky, działający ówcześnie na Broadwayu[28]. W pierwszym roku występów z trupą zagrał w pantomimie Jaś i magiczna fasola w Theatre Royal[29].

W 1915 otrzymał stypendium, dzięki któremu mógł uczęszczać do Fairfield Grammar School w Bristolu[12]. Jego ojciec wydał ostatnie oszczędności na mundurek szkolny[30]. Z uwagi na swój wygląd i akrobatyczny talent stał się osobą cenioną wśród kolegów i koleżanek[31], którzy nazywali go „Gussie”[32]. Aktywnie uczestniczył w sportowych zajęciach uczelni, wyrobił sobie opinię urwisa, często odmawiał odrabiania pracy domowej[33] i nie przepadał za większością przedmiotów[e]. Wieczory spędzał pracując za kulisami bristolskich teatrów, a w 1917, gdy miał 13 lat, odpowiedzialny był za oświetlenie na występach magika Davida Devanta w Bristol Hippodrome[35]. Przy każdej okazji pojawiał się w teatrze[34]. Aby jak najmniej myśleć o swoim nieszczęśliwym młodzieńczym życiu, latem 1917 zgłosił się na ochotnika do pracy w charakterze posłańca i przewodnika w porcie wojskowym w Southampton[36]. Spędzony tam czas utwierdził go w pragnieniu podróżowania; chcąc opuścić Bristol, próbował swoich sił jako chłopiec okrętowy, lecz odmówiono mu z uwagi na zbyt młody wiek[37].

13 marca 1918 Grant został wydalony z Fairfield Grammar School[38]. Podano kilka przyczyn, w tym przebywanie w damskiej toalecie i pomoc w kradzieży dwóm kolegom na terenie pobliskiego miasta Almondsbury[f][40]. Trzy dni po zdarzeniu dołączył do trupy Pendera[g]. Ojciec Granta, dowiedziawszy się o tym, podpisał trzyletni kontrakt pomiędzy jego synem a Penderem, który przewidywał tygodniowe wynagrodzenie z wyżywieniem i pokojem, a także lekcje tańca i inne czynności z zakresu jego zawodu do osiągnięcia pełnoletności. W umowie zawarto klauzulę o możliwości podwyżki w zależności od wyników w pracy[44].

Lata 20. i 30.[edytuj | edytuj kod]

Występy sceniczne[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz więcej w artykule Filmografia Cary’ego Granta, w sekcji Scena.
New York Hippodrome, gdzie Grant występował z trupą „The Penders” na początku lat 20.

Za występy z trupą Pendera Grant otrzymywał 10 szylingów tygodniowo[45]. Grupa rozpoczęła tournée po kraju[46], a on sam wykorzystywał rozwinięte zdolności w pantomimie do poszerzenia umiejętności aktorskich[39]. 21 lipca 1920 trupa udała się statkiem pasażerskim RMS Olympic na występy po Stanach Zjednoczonych[47]. Biograf Richard Schickel twierdził, że Douglas Fairbanks i Mary Pickford byli na pokładzie tego samego statku, powracając z podróży poślubnej. Fairbanks, nazywany ówcześnie „królem Hollywood”, stał się dużą inspiracją dla Granta[48]. Po przybyciu na miejsce grupa występowała przez dziewięć miesięcy, dwanaście razy w tygodniu[39] w największym teatrze na świecie, nowojorskim New York Hippodrome, o pojemności niespełna sześciu tysięcy miejsc[47]. Ich musical Good Times okazał się sukcesem[47].

Na fali dobrego przyjęcia Good Times, Grant rozpoczął tournée jako artysta wodewilowy, występując m.in. w Cleveland, Milwaukee i Saint Louis[49]. Zdecydował się pozostać wraz z kilkoma innymi członkami grupy w Stanach Zjednoczonych, podczas gdy reszta wróciła do Anglii. Podziwiał występy braci Marx, a Zeppo był jego idolem[50]. W lipcu 1922 wystąpił wraz z siedmioma kolegami pod nazwą „Knockabout Comedians” w Palace Theatre na Broadwayu[49]. Latem założył grupę „The Walking Stanleys”, w skład której weszło kilku byłych członków trupy Pendera. Pod koniec roku wystąpili oni w przedstawieniu Better Times prezentowanym w New York Hippodrome[51].

Po spotkaniu na jednym z przyjęć George’a C. Tilyou, właściciela toru wyścigowego w Steeplechase Park na półwyspie Coney Island[49], Grant został wynajęty w charakterze osoby reklamującej tor. Pojawił się na szczudłach w jasnobrązowej marynarce i tablicą ogłoszeniową[50]. Przez następne dwa lata zwiedzał Stany Zjednoczone, występując wraz z „The Walking Stanleys”. W 1924 po raz pierwszy odwiedził Los Angeles, które zrobiło na nim duże wrażenie[49]. Gdy grupa się rozpadła, Grant powrócił do Nowego Jorku, występując w National Vaudeville Artists Club mieszczącym się przy West 46th Street. W trakcie swoich przedstawień wykonywał akrobatykę, żonglerkę, różne sztuczki komiczne oraz przez krótki okres jazdę na monocyklu pod pseudonimem „Rubber Legs”[52]. Praca ta była szczególnie wymagająca, ale dała Grantowi szansę na udoskonalenie komediowych technik i rozwinięcie umiejętności, które przyniosły korzyści w jego przyszłej pracy w Hollywood[53].

Stał się obok Jean Dalrymple czołowym artystą wodewilowym i postanowił utworzyć „Jack Janis Company”, z którym rozpoczął tournée w maju 1926[54]. W owym czasie częstokrotnie błędnie uważany był za Australijczyka, wskutek czego nadawano mu pseudonimy „Boomerang” lub „Kangaroo”[55]. W wyniku zmiany środowiska akcent Granta uległ zmianie, przez co określany był jako „transatlantycki” lub „środkowoatlantycki”[h][56].

Cary Grant pod koniec lat 20.

W 1927 został obsadzony w roli Australijczyka w musicalu Reggiego Hammersteina Golden Dawn, zarabiając 75 dolarów tygodniowo[58]. Chociaż widowisko nie zostało dobrze przyjęte, to wystawiano je 184 razy, a kilku krytyków zaczęło dostrzegać talent Granta, pisząc o nim jako „przyjemnym młodzieńcu” lub „wykwalifikowanym młodym nowicjuszu”[58]. W następnym roku dołączył do William Morris Agency i został ponownie obsadzony w młodzieńczej roli w musicalu Polly w reżyserii Hammersteina, która okazała się nieudaną produkcją[58]. Jeden z krytyków napisał, że Grant „ma silny, męski sposób bycia, ale niestety nie potrafi wydobyć piękna z utworów muzycznych”[53]. Presja związana z niepowodzeniem widowiska zaczynała budzić w nim niepokój i ostatecznie po sześciu tygodniach otrzymywania negatywnych recenzji został odsunięty od sztuki[59]. Pomimo tego, kontrakt przyszłego aktora próbował wykupić Florenz Ziegfeld, lecz Hammerstein odsprzedał go braciom Shubert[59]. Jacob J. Shubert obsadził Granta u boku Jeanette MacDonald we francuskiej komedii Boom-Boom, której premiera odbyła się 28 stycznia 1929 i wystawiana była w Casino Theatre na Broadwayu[60]. MacDonald przyznawała później, że był „absolutnie straszny w tej roli”, ale wykazywał się dużym urokiem, który przyciągał ludzi i pozwolił skutecznie uchronić przedstawienie od porażki[59]. Sztuka wystawiana była 72 razy, a Grant zarabiał 350 dolarów tygodniowo[61]. Po zakończeniu przeniósł się do Detroit, a następnie do Chicago[i][59].

Aby poprawić swój nastrój, w 1927 zakupił sportowy model Packarda[59]. Przebywając w Anglii odwiedził swojego przyrodniego brata Erica, który utrzymywał w tajemnicy miejsce pobytu matki aktora[62]. Po powrocie do Nowego Jorku zagrał rolę Maxa Grunewalda w produkcji Shuberta A Wonderful Night[63]. Premiera spektaklu odbyła się 31 października w Majestic Theatre, dwa dni po krachu na Wall Street. W sumie odbyło się 125 występów, które trwały do lutego 1930[64]. Sztuka zebrała różne recenzje; jeden z krytyków określił ją jako „mieszaninę Johna Barrymore’a i cwaniactwa”, inny zaś przyznał, że Grant wniósł „powiew czarodziejskiego Broadwayu” do swojej roli[65]. Po premierach sztuk ze swoim udziałem Grant zaczął zdobywać uznanie, lecz w dalszym ciągu trudno było mu nawiązywać relacje z kobietami. „Przez te wszystkie lata spędzone w teatrze, trasie i Nowym Jorku, otoczony byłem wieloma atrakcyjnymi kobietami, ale nigdy nie byłem w stanie się z nimi w pełni porozumieć”[66].

W 1930 przez dziewięć miesięcy występował w musicalu The Street Singer[67]. Po zakończeniu produkcji, pod koniec 1931 bracia Shubert zaprosili go na letnie występy w amfiteatrze The Muny w Saint Louis. Grant pojawił się w dwunastu różnych przedstawieniach, które wystawiano 87 razy[j][68]. Otrzymał od lokalnych krytyków pochlebne opinie, zyskując reputację romantycznego wiodącego aktora[67]. Znaczący wpływ na jego ówczesny styl gry mieli A.E. Matthews, Gerald du Maurier, Jack Buchanan i Ronald Squire[69]. Jak sam przyznawał, zainteresował się występami ze względu na „dużą potrzebę bycia podziwianym i lubianym”[5]. Pod koniec letniego sezonu został zwolniony przez braci Shubert po tym, jak nie zgodził się na obniżkę wynagrodzenia z powodu trudności finansowych wywołanych kryzysem gospodarczym[66]. Krótko po tym impresario William B. Friedlander zaoferował mu główną rolę w musicalu Nikki, gdzie wystąpił u boku Fay Wray w roli żołnierza w powojennej Francji. Premiera spektaklu odbyła się 29 września 1931 w Nowym Jorku, lecz po 39 przedstawieniach została zdjęta z afisza z powodu pogłębiającego się kryzysu gospodarczego[66].

Początki kariery filmowej[edytuj | edytuj kod]

Paramount Pictures (1931–1936)[edytuj | edytuj kod]
Roland Young, Cary Grant, Lili Damita i Charles Ruggles w scenie z filmu To jest ta noc (1932), będącym debiutem ekranowym Granta

Kreacja Granta w sztuce Nikki została pozytywnie oceniona przez Eda Sullivana z „The New York Daily News”, który zauważył, że „młody chłopak z Anglii ma dużą przyszłość w filmach”[70]. Przychylne recenzje spowodowały, że wziął on udział w zdjęciach próbnych Paramount Publix, w efekcie czego wcielił się w rolę marynarza w krótkometrażowym obrazie Singapurska Sue (reż. Casey Robinson)[70]. Według biografia Grahama McCanna Grant zagrał „bez przekonania”[k][71]. Dzięki Robinsonowi miał okazję spotkać się ze współzałożycielem Paramount Pictures Jesse Laskym oraz dyrektorem generalnym tej wytwórni B.P. Schulbergiem[72]. Po udanym castingu, reżyserowanym przez Mariona Geringa[l], 7 grudnia 1931 Schulberg podpisał z Grantem pięcioletni kontrakt[74], gwarantujący mu zarobki rzędu 450 dolarów tygodniowo[66]. Producent zażądał od artysty, aby ten zmienił swoje imię na „coś co będzie brzmiało typowo amerykańsko jak Gary Cooper”. Ostatecznie wybór padł na Cary’ego Granta[m][76].

Cary Grant i Sylvia Sidney w Madame Butterfly (1932)

Grant postanowił utworzyć wizerunek, który McCann nazwał „uosobieniem męskiego splendoru” i sprawił, że Douglas Fairbanks stał się jego pierwszym wzorem[77]. Biograf zauważył, że kariera Granta w Hollywood ruszyła natychmiast z uwagi na jego „prawdziwy urok”, co wyróżniało go spośród innych dobrze zapowiadających się aktorów w tamtym czasie, dzięki czemu „niezwykle łatwo można było znaleźć osoby, które chętnie wspierały jego początkującą karierę”[78].

Zadebiutował rolą Stephena w komedii To jest ta noc (reż. Frank Tuttle) u boku Lili Damity i Thelmy Todd[79]. Grant nie lubił swojej kreacji i groził, że opuści Hollywood[80], jednak ku jego zaskoczeniu, jeden z krytykówVariety” pochwalił występ aktora określając go frapującym[81]. W 1932 wcielił się w rolę bogatego playboya w melodramacie Blond Venus (reż. Josef von Sternberg) u boku Marlene Dietrich[82]. William Rothman opisał kreację Granta jako „wyobrażenie charakterystycznego rodzaju męskości nonmacho, które umożliwiło mu wcielenie się w człowieka zdolnego do bycia bohaterem romantycznym”[83]. Sam aktor przyznawał, że w trakcie realizacji często popadał w konflikt z reżyserem, z którym dyskutował po niemiecku[84].

Role playboya powtarzał jeszcze w kilku późniejszych filmach; w Blaskach i cieniach miłości (1932, reż. Dorothy Arzner) u boku Frederica Marcha i Sylvii Sidney, Szatanie zazdrości (1932, reż. Marion Gering) wraz z Charlesem Laughtonem, Garym Cooperem i Tallulah Bankhead, Upalnej sobocie (1932, reż. William A. Seiter) z Nancy Carroll i Randolphem Scottem oraz Madame Butterfly (1932, reż. Marion Gering) u boku Sidney[85]. Według biografa Marca Eliota, obrazy te nie uczyniły Granta gwiazdą, lecz wystarczyły, by móc uznać go za „jednego z najszybciej rozwijających się aktorów Hollywood”[86].

Nie jestem aniołem[edytuj | edytuj kod]

Cary Grant i Mae West w scenie z filmu Nie jestem aniołem (1933)

W 1933 zwrócił na siebie uwagę krytyków występami w komediach romantycznych Lady Lou (reż. Lowell Sherman)[87] i Nie jestem aniołem (reż. Wesley Ruggles)[88]. Scenariusz do Lady Lou został oparty na spektaklu Diamond Lil z 1928, a sam obraz otrzymał nominację do nagrody Akademii Filmowej w kategorii dla najlepszego filmu, przegrywając rywalizację z Kawalkadą (reż. Frank Lloyd)[89]. W obydwu obrazach Grant zagrał u boku Mae West, która w późniejszych latach przyznawała, że odkryła jego talent[90]. Pauline Kael wspominała, że aktor początkowo nie wyglądał na pewnego siebie w roli zwierzchnika Armii Zbawienia w Lady Lou, co tylko dodało jej więcej uroku[91]. Obraz Shermana okazał się przebojem w Stanach, uzyskując w tamtejszym box office przychód w wysokości dwóch milionów dolarów[92]. W trakcie pracy nad Nie jestem aniołem, jego wynagrodzenie wzrosło z 450 do 750 dolarów tygodniowo[93]. Film okazał się jeszcze większym sukcesem niż Lady Lou, co pozwoliło uchronić Paramount przed bankructwem[93]. Po szeregu nieudanych produkcji, wśród których były: wyprodukowany dla 20th Century Fox dramat Born to Be Bad[n] (1934, reż. Lowell Sherman) z Lorettą Young[95], komedia romantyczna Kiss and Make Up (1934, reż. Harlan Thompson)[96], przygodowo-romantyczny Wings in the Dark (1935, reż. James Flood)[97] oraz prasowych rewelacjach na temat problemów małżeńskich aktora[o], pozycja Granta u przedstawicieli Paramountu mocno osłabła[p][99].

Cary Grant i Jean Harlow w filmie Suzy (1936)

Jego perspektywy poprawiły się, gdy w połowie 1935 został wypożyczony do RKO Pictures[101]. Producent Pandro S. Berman zdecydował się na zatrudnienie Granta, ponieważ jak sam przyznawał: „widziałem, że robi rzeczy, które były doskonałe, a [Katharine] Hepburn też go chciała”[102]. Pierwszym obrazem dla RKO był komediodramat Sylvia Scarlett (reż. George Cukor), gdzie nawiązał współpracę z Hepburn[103]. Para w późniejszych latach trzykrotnie współpracowała ze sobą przy produkcjach filmowych[104]. Mimo komercyjnego niepowodzenia[105], obraz zyskał uznanie wśród krytyków[106], a sam aktor uważał go za przełomowy w swojej karierze[107].

Kiedy jego umowa z Paramountem po ukończeniu Wedding Present (reż. Richard Wallace) w 1936 dobiegła końca, Grant postanowił jej nie odnawiać po tym, jak studio odmówiło mu możliwości swobodnego wybierania ról. Tym samym stał się pierwszym aktorem w Hollywood, który pracował na własną rękę, bez żadnego kontraktu. Dzięki temu mógł liczyć na zyski w wysokości 300 tys. dolarów za film[108]. Pierwszym obrazem, gdzie wystąpił jako aktor niezależny był The Amazing Quest of Ernest Bliss (reż. Alfred Zeisler), którego zdjęcia realizowano w Anglii[107]. Obraz okazał się finansową klapą, co skłoniło Granta do ponownego rozważenia swojej wcześniejszej decyzji. Sukces kasowy i uznanie krytyków za dramat Suzy (1936, reż. George Fitzmaurice), gdzie wcielił się w rolę francuskiego lotnika u boku Jean Harlow i Franchota Tone’a[109], doprowadził do podpisania przez aktora wspólnej umowy z RKO i Columbia Pictures, w której zawarto klauzulę, pozwalającą na wybór przez Granta odpowiadających mu ról[108]. Kontrakt aktora z Columbia wiązał strony na cztery filmy w ciągu dwóch lat, gwarantując Grantowi zarobki rzędu 50 tys. za dwa pierwsze i 75 tys. za każdy następny[110].

Lata 30. i 40.[edytuj | edytuj kod]

Kariera w Hollywood[edytuj | edytuj kod]

Ralph Bellamy, Cary Grant i Irene Dunne w filmie Naga prawda (1937)

W 1937 zrealizował pierwszy film dla Columbia, musical When You’re in Love (reż. Harry Lachman, Robert Riskin), w którym wystąpił u boku śpiewaczki operowej Grace Moore[108]. Obraz zebrał pochlebne recenzje, a Mae Tinée z dziennika „The Chicago Daily Tribune” pochwaliła kreację aktora, pisząc, że jest to „najlepsza rzecz jaką zrobił od dłuższego czasu”[111]. Po komercyjnym niepowodzeniu biograficznej Potęgi złota (reż. Rowland V. Lee)[112] Grant został wypożyczony do studia Hala Roacha, gdzie zagrał w screwball comedy Niewidzialne małżeństwo (reż. Norman Z. McLeod) zrealizowanej dla Metro-Goldwyn-Mayer[113]. Film okazał się najbardziej kasową komedią w dotychczasowym dorobku aktora[114]. Tygodnik „Variety” napisał w swojej ocenie, że zarówno Grant jak i Constance Bennett zręcznie wykonują przydzielone im zadania[115].

Naga prawda[edytuj | edytuj kod]

Biograf Jerry Vermilye przyznał, że sukces Niewidzialnego małżeństwa był „logiczną trampoliną” do otrzymania przez Granta głównej roli w screwball comedy Naga prawda (reż. Leo McCarey)[113]. Na planie po raz pierwszy miał okazję współpracować z Irene Dunne i Ralphem Bellamym. Pomimo że McCarey rzekomo nie przepadał za Grantem[116], który wyśmiewał go odgrywając jego maniery w filmie[117], to w trakcie ujęć potrafił docenić komediowy talent aktora i często namawiał go do wykorzystywania umiejętności rozwiniętych w wodewilu[116]. Obraz okazał się sukcesem komercyjnym oraz otrzymał pozytywne opinie od krytyków filmowych. Naga prawda pozwoliła ugruntować pozycję Granta jako gwiazdy Hollywood[118], a także uczyniła z niego wiodącego aktora gatunku screwball comedy[119]. Benjamin Schwarz przyznał na łamach „The Atlantic”, że Naga prawda była dla Granta „początkiem najbardziej spektakularnej passy jednego aktora w historii kinematografii amerykańskiej[120].

Drapieżne maleństwo[edytuj | edytuj kod]

Katharine Hepburn i Cary Grant w filmie Drapieżne maleństwo (1938)

W 1938 wystąpił u boku Hepburn w screwball comedy Drapieżne maleństwo (reż. Howard Hawks), która obfitowała w kłótnie i słowne potyczki między ekranową parą, a na jej planie użyto m.in. żywych lampartów[121]. Grant, który początkowo nie był pewien w jaki sposób odgrywać swoją rolę, otrzymał wskazówkę od Howarda Hawksa, by wyobraził sobie styl Harolda Lloyda[121]. W trakcie zdjęć aktor otrzymał większą swobodę w scenach komediowych w stosunku do Hepburn, dla której były to początki w tym gatunku[122]. Aktor nie czuł się zbyt swobodnie w towarzystwie lamparta na planie. Hepburn w ramach żartu umieściła w wylocie kanału wentylacyjnego w jego garderobie wypchanego lamparta. Jak wspominała w swojej biografii, Grant na jego widok „wybiegł niczym błyskawica”[123]. Pomimo ponad trzystu pięćdziesięciu tysięcy strat dla RKO[124], obraz Hawksa zebrał entuzjastyczne recenzje[124].

Cary Grant i Rosalind Russell w Dziewczynie Piętaszek (1940)

W tym samym roku obydwoje ponownie wystąpili razem. Zagrali główne role w komedii romantycznej Wakacje (reż. George Cukor), będącej remakiem obrazu z 1930[125]. Film był finansową porażką do tego stopnia, że Hepburn zaczęto określać mianem „trucizny box office”[119]. Pomimo serii komercyjnych niepowodzeń, Grant był w tym czasie rozpoznawalny jak nigdy dotąd[126]. Według Jerry’ego Vermilye’a, w 1939 jego role zaczęły być bardziej dramatyczne, aczkolwiek wciąż z humorystycznym wydźwiękiem[127]. W przygodowo-historycznym Gunga Din (reż. George Stevens), którego akcja rozgrywała się w bazie militarnej na terenie Indii[q], wcielił się w postać sierżanta wojsk brytyjskich Archibalda Cuttera, grając m.in. u boku Douglasa Fairbanksa Jr.[126] W następnych produkcjach wykreował role pilota Geoffa Cartera w przygodowym melodramacie Tylko aniołowie mają skrzydła (reż. Howard Hawks) u boku Jean Arthur i Rity Hayworth[129] oraz zamożnego właściciela ziemskiego Aleca Walkera w romantycznym In Name Only (reż. John Cromwell) z Carole Lombard i Kay Francis[130].

W 1940 wystąpił w screwball comedy Dziewczyna Piętaszek (reż. Howard Hawks), gdzie zagrał gruboskórnego wydawcę gazety, który dowiaduje się, że jego była żona i dziennikarka, w którą wcieliła się Rosalind Russell, ma wyjść za mąż za specjalistę ubezpieczeniowego[131]. Film zebrał pochlebne recenzje i był chwalony m.in. za silną chemię i „werbalny atletyzm” pomiędzy dwójką głównych bohaterów[131]. Moja najmilsza żona (reż. Garson Kanin), przy produkcji której Grant ponownie współpracował z Dunne[132], została określona przez tygodnik „Life” mianem „pierwszorzędnej komedii”[133]. Obraz Kanina był drugim najbardziej dochodowym filmem dla RKO, przynosząc pół miliona dolarów zysku[r][135].

Filadelfijska opowieść[edytuj | edytuj kod]

John Howard, Cary Grant, Katharine Hepburn i James Stewart w scenie z filmu Filadelfijska opowieść (1940)

9 września na ekrany kin wszedł dramat Howardowie z Wirginii (reż. Frank Lloyd), gdzie Grant wystąpił u boku Marthy Scott[136]. Bosley Crowther, w recenzji zamieszczonej na łamach „The New York Timesa”, przyznał, że to „jeden z najlepszych historycznych obrazów jakie zrobiono do tej pory”[137]. Ostatnim filmem aktora zrealizowanym w 1940 była komedia romantyczna Filadelfijska opowieść (reż. George Cukor) oparta na sztuce Philipa Barry’ego, gdzie po raz czwarty i ostatni wystąpił wspólnie z Hepburn. Na ekranie partnerował im James Stewart[138]. Grant wcielił się w rolę Dextera Havena, byłego męża Tracy Samanthy Lord (Hepburn)[139]. „The Hollywood Reporter” napisał, że „nie ma wystarczającej liczby słów, aby docenić ten obraz”, dodając: „pięknie skromny i powściągliwy występ Granta zyskał uznanie”[139]. Sam aktor uważał swoją kreację na tyle dobrą, że był rozczarowanym gdy nie uzyskał za nią nominacji do nagrody Akademii Filmowej, co skwitował w żartobliwym tonie: „Muszę wpierw osmolić swoje zęby, nim Akademia potraktuje mnie poważnie”[140], nawiązując do sympatii ówczesnych członków Akademii do aktorów wcielających się w role włóczęgów i uciskanych bohaterów[141]. Całe swoje wynagrodzenie za udział w produkcji (175 tys. dolarów) Grant przeznaczył na wojskowy fundusz charytatywny i Czerwony Krzyż. Miało to związek z wydarzeniem, w którym pięciu członków jego rodziny zginęło w trakcie walk w Europie podczas II wojny światowej[s][142][143]. Filadelfijska opowieść okazała się przebojem kasowym, przynosząc zyski rzędu ponad dwóch milionów dolarów[144].

Za kreację Rogera Adamsa w melodramacie Ich dziecko (1941, reż. George Stevens)[145], Grant otrzymał swoją pierwszą nominację do nagrody Akademii Filmowej w kategorii dla najlepszego aktora pierwszoplanowego, przegrywając rywalizację z Garym Cooperem, który zdobył statuetkę za rolę żołnierza Alvina Yorka w filmie Sierżant York (1941, reż. Howard Hawks)[146]. Biograf Geoffrey Wansell uważał, że obraz Ich dziecko wywarł na aktorze duże emocjonalne wrażenie, ponieważ w tym czasie zaczął rozmawiać z ówczesną żoną Barbarą Hutton o posiadaniu własnego potomstwa[147].

Podejrzenie[edytuj | edytuj kod]

Cary Grant i Joan Fontaine w scenie z filmu Podejrzenie (1941), który zapoczątkował długoletnią współpracę aktora z Hitchcockiem

W tym samym roku Grant nawiązał współpracę z Alfredem Hitchcockiem, występując wraz z Joan Fontaine w psychologicznym thrillerze Podejrzenie, zekranizowanym według powieści Before the Facts Francisa Illsa[148]. Aktor nie był zadowolony ze współpracy z Fontaine, którą uważał za zbyt temperamentną i nieprofesjonalną[149]. Reżyser w trakcie pracy nad filmem podsycał różnego rodzaju konflikty pomiędzy odtwórcami głównych ról, mając nadzieje na uzyskanie odpowiedniego napięcia na ekranie[150]. W późniejszym czasie przyznawał, że zakończenie filmu, gdzie główny bohater zostaje wysłany do więzienia zamiast popełnić samobójstwo było „kompletną pomyłką z powodu tej historii z Carym Grantem. Jeśli nie masz cynicznego zakończenia, to historia staje się zbyt prosta”[151].

Cary Grant i Priscilla Lane w kadrze z filmu Arszenik i stare koronki (1944)

W 1942 uczestniczył w trzytygodniowej trasie po Stanach Zjednoczonych, będąc częścią grupy wspierającej działania wojenne. Grant odwiedzał rannych żołnierzy w szpitalu i w ramach tournée często występował wspólnie z komikiem Bertem Lahrem[152]. W maju wziął udział w dziesięciominutowym propagandowym projekcie Road to Victory wraz z Bingiem Crosbym, Charlesem Rugglesem i Frankiem Sinatrą[152]. Kolejną produkcją był komediodramat Głosy miasta (reż. George Stevens), gdzie wcielił się w rolę aktywisty politycznego Leopolda Dilga, oskarżonego o podpalenie i morderstwo. Ukrywając się w domu z bohaterami granymi przez Jean Arthur i Ronalda Colmana planuje zagwarantowanie sobie wolności[153]. W obrazie Pewnego razu podczas miodowego miesiąca (reż. Leo McCarey) wykreował postać korespondenta wojennego Patricka O’Toole’a u boku Ginger Rogers i Waltera Slezaka[154]. W następnym roku zagrał w komediodramacie Mr. Lucky (reż. H.C. Potter), wcielając się w Joe Adamsa, oszusta i hazardzistę[155]. Komercyjny sukces wojennej produkcji Cel: Tokio (reż. Delmer Daves)[156] – którą zrealizowano w przeciągu dwóch miesięcy – sprawił, że jeden z recenzentów „Newsweeka” uznał go za jeden z najlepszych występów w karierze Granta[157].

W 1944 wystąpił wraz z Peterem Lorre, Priscillą Lane i Raymondem Massey’em w czarnej komedii Franka Capry Arszenik i stare koronki, w której wcielił się w postać maniaka Mortimera Brewstera należącego do dziwacznej rodziny z dwiema morderczymi ciotkami oraz wujkiem podającym się za prezydenta Teddy’ego Roosevelta. Aktor w późniejszych latach przyznawał, że trudno było mu borykać się z makabryczną tematyką filmu, przez co udział w filmie uważał za swój najgorszy występ w karierze[158]. Całą gażę w wysokości 100 tys. dolarów przeznaczył na fundację wspierającą ofiary wojny[159]. Rola Erniego Motta w melodramacie Nic oprócz samotnego serca (reż. Clifford Odets) przyniosła mu drugą nominację do nagrody Akademii Filmowej dla najlepszego aktora pierwszoplanowego[160]. Grant przegrał rywalizację o statuetkę z Bingiem Crosbym, który został nagrodzony za kreację ojca Chucka O’Malley’ego w melodramacie Idąc moją drogą (1944, reż. Leo McCarey)[160].

W 1946 wystąpił w charakterze gościnnym w komedii wojennej Bez zastrzeżeń (reż. Mervyn LeRoy) gdzie główne role zagrali Claudette Colbert i John Wayne[161]. W tym samym roku wcielił się w Cole’a Portera, amerykańskiego kompozytora, twórcę musicali wystawianych m.in. na Broadwayu, w biograficznym obrazie Dzień i noc (reż. Michael Curtiz)[162]. Produkcja okazała się problematyczna z niektórymi scenami wymagającymi wielokrotnych dubli, co frustrowało obsadę i ekipę[162]. Aktor nie lubił tego filmu, lecz Cole Porter wraz z małżonką Lindą wyrażał pozytywne opinie na temat obrazu[163].

Osławiona[edytuj | edytuj kod]

Cary Grant i Ingrid Bergman w filmie Osławiona (1946)

Kolejnym filmem był psychologiczno-szpiegowski thriller noir Osławiona w reżyserii Hitchcocka[164]. Grant wykreował postać T.R. Devlina, amerykańskiego agenta rządowego, który zleca Alicii Huberman (Ingrid Bergman), córce byłego agenta wywiadu, infiltrację brazylijskiej organizacji zbiegłych nazistów z czasów II wojny światowej[164]. Podczas prac nad filmem, Hitchcock kładł duży nacisk na zbliżenia lub półzbliżenia kamery na twarze aktorów[165]. Do historii filmu przeszła scena, w której bohaterowie grani przez Bergman i Granta, odgrywają trwający niespełna dwie i pół minuty pocałunek[166]. Geoffrey Wansell podkreślił, że występ Granta „uwydatnia jak bardzo rozwinęły się jego wyjątkowe cechy aktorskie od czasu Nagiej prawdy[167].

Dan Tobin i Cary Grant w filmie Kawalerski rycerz (1947)

W 1947 wystąpił w – pozytywnie odebranym przez grono krytyki z uwagi na slapstickowe cechy i dobrą chemię ekranową z Myrną Loy[168] – obrazie Kawalerski rycerz (reż. Irving Reis), który osiągnął jeden z najlepszych wyników finansowych roku w box office[169]. Film Żona biskupa (reż. Henry Koster), w którym Grant zagrał posłańca z nieba, którego zadaniem jest poprawa relacji między biskupem (w tej roli David Niven) a jego żoną (Loretta Young)[170], również otrzymał pozytywne recenzje i spotkał się z zadowalającą frekwencją w kinach. Został nominowany w pięciu kategoriach do nagród Akademii Filmowej[171], a tygodnik „Life” określił go „inteligentnie napisanym i umiejętnie zagranym” obrazem[172]. W 1948 Grant nawiązał ponowną współpracę z Myrną Loy, tym razem w komedii Marzenia o domu – wymarzone domy (reż. H.C. Potter)[173]. Choć film Pottera przyniósł straty dla RKO[174], to Philip T. Hartung z „Commonweal” przyznał, że rola „sfrustrowanego człowieka reklamy”, była jedną z najlepszych w karierze Granta[175]. Aktor zakończył rok na czwartym miejscu w zestawieniu najbardziej dochodowych gwiazd w box office[176].

W 1949 Grant wystąpił u boku Ann Sheridan w komedii Byłem wojenną narzeczoną (reż. Howard Hawks), gdzie w kilku scenach pojawił się w przebraniu kobiety, mając na sobie spódnicę i perukę[177]. Miesiąc po rozpoczęciu zdjęć aktor zachorował na infekcyjne zapalenie wątroby, przez co znacząco stracił na wadze[178]. Obraz Hawksa przyniósł cztery i pół miliona dolarów zysku, stając się najbardziej dochodowym filmem studia 20th Century Fox[169]. Często porównywany był do innych produkcji reżysera z gatunku screwball comedy z końca lat 30.[179] W tym czasie Grant był jednym z najlepiej opłacanych aktorów Hollywood, zarabiając 300 tys. dolarów za film[180].

Lata 50. i 60.[edytuj | edytuj kod]

Małpia kuracja [edytuj | edytuj kod]

Marilyn Monroe i Cary Grant w filmie Małpia kuracja (1952)

Początek lat 50. był spadkiem zainteresowania produkcjami z udziałem Granta[181]. Jego role w thrillerze Kryzys (1950, reż. Richard Brooks) i komediodramacie Ludzie będą gadać (1951, reż. Joseph L. Mankiewicz) zostały przeciętnie przyjęte przez krytyków i publiczność[182]. Reżyser Kryzysu Richard Brooks uważał, że umieszczenie Granta w tak poważnym filmie było „receptą na katastrofę”[183]. Po dwudziestu latach aktor zaczął odczuwać zmęczenie i znużenie byciem Carym Grantem, jego sukcesami, bogactwem i rozpoznawalnością, zauważając: „Granie samego siebie, prawdziwego siebie, jest najtrudniejszą rzeczą na świecie”[179].

W 1952 wystąpił w komediodramacie Room for One More (reż. Norman Taurog), wcielając się w rolę George’a Rose’a, który wraz ze swoją żoną (Betsy Drake) adoptuje dwójkę dzieci z sierocińca[184]. Przy okazji realizacji niekonwencjonalnej screwball comedy Małpia kuracja z Ginger Rogers i Marilyn Monroe w rolach głównych, Grant ponownie spotkał się na planie z reżyserem Howardem Hawksem[185]. Partnerującą mu Monroe uważał za „nieśmiałą, cichą i smutną”[186]. Mimo że jeden z krytyków magazynu „Motion Picture Herald” w entuzjastyczny sposób pochwalił grę aktorską Granta, pisząc, że był to najlepszy występ w jego karierze[187], to film otrzymał mieszane recenzje. Zdaniem Bosley’a Crowthera obraz był mieszanką zwariowanej, szybkiej i nieskrępowanej farsy, i jeśli jest dobrze zrobiony, to może być szalenie zabawny, ale może też być nudny[188].

Grant miał nadzieję, że udział w komedii romantycznej Żona moich marzeń (1953, reż. Sidney Sheldon)[189] u boku Deborah Kerr pozwoli ocalić jego karierę[190], jednak słabo przyjęty ze strony widzów i krytyków film okazał się finansową porażką[191]. W trakcie realizacji ponownie zmagał się z zapaleniem wątroby[192]. Aktor odrzucił udział w Rzymskich wakacjach (reż. William Wyler), uważając, że jest za stary aby grać razem z debiutującą Brytyjką Audrey Hepburn[193]. Mimo rozważania jego kandydatury do głównej roli w dramacie musicalowym Narodziny gwiazdy (reż. George Cukor), doszedł do wniosku, że jego kariera dobiegła końca, i wycofał się z branży filmowej[191].

Złodziej w hotelu[edytuj | edytuj kod]

Cary Grant i Sophia Loren na zdjęciu z filmu Dom na łodzi (1958)

W 1955, za namową Hitchcocka, dał się przekonać do udziału w romantycznym thrillerze Złodziej w hotelu, opartego na motywach powieści Davida F. Dodge’a[194]. Aktor wcielił się w rolę emerytowanego złodzieja Johna Robiego mieszkającego na francuskiej riwierze[195]. Współpraca z Grace Kelly układała się na tyle dobrze, że Grant wspominał ją jako jeden z najprzyjemniejszych momentów w swojej karierze, podkreślając jej duży profesjonalizm[194]. W późniejszym czasie przyznawał, że Kelly była „prawdopodobnie najlepszą aktorką, z jaką kiedykolwiek pracowałem”[t][194]. Choć sam film otrzymał zróżnicowane opinie, to krytycy podkreślali łagodną i urodziwą prezencję Granta na ekranie[196] oraz jego komediowy zmysł[197].

Grant był jednym z pierwszych aktorów, który nie odnowił swojego kontraktu, opuszczając system studyjny kontrolujący niemal całkowicie wszystkie aspekty życia artystów. Samodzielnie decydował o wyborze swoich ról filmowych, często również reżyserów i grających u jego boku aktorów, a także negocjował swój udział w przychodzie, co było rzadkością w tamtych czasach[196]. Otrzymał 700 tys. dolarów z tytułu 10% udziału w przychodzie ze sprzedaży udanego Złodzieja w hotelu, podczas gdy Hitchcock, zajmujący się reżyserią i produkcją, zarobił niecałe 50 tys. dolarów[198].

Cary Grant i Ingrid Bergman w filmie Niedyskrecja (1958), który był jednym z ulubionych w dorobku aktora

W 1957 wystąpił u boku Deborah Kerr w Niezapomnianym romansie (reż. Leo McCarey), grając zagranicznego playboya, który z czasem staje się obiektem uczuć Terry McKay (Kerr)[199]. Richard Schickel ocenił film w kategoriach jednego z najlepszych romantycznych obrazów tamtego okresu, zauważając jednak przy tym niezupełnie udaną dla Granta próbę wyparcia z filmu „rozlewającego się sentymentalizmu”[200]. W tym samym roku zagrał wraz z Sophią Loren w wojennej Dumie i namiętności (reż. Stanley Kramer)[201]. Aktor wyrażał również zainteresowanie występem w Moście na rzece Kwai (reż. David Lean), jednak zmuszony był zrezygnować z uwagi na prace przy Dumie i namiętności[201]. Jak przyznawał, nie zagrał roli komandora Shearsa (wystąpił w niej William Holden), ponieważ był niezdecydowany[202]. Zdjęcia do Dumy i namiętności realizowane były w Hiszpanii i okazały się problematyczne – Frank Sinatra, obsadzony w jednej z głównych ról, irytował ekipę swoim zachowaniem, a Grant ponownie zmagał się z zapaleniem wątroby[203]. Obraz Kramera otrzymał negatywnie opinie ze strony krytyków[204], a sam reżyser określił go mianem katastrofy[205]. Zabiegania Granta o względy Loren na planie filmowym okazały się bezowocne, co spotęgowało jego złość, kiedy Paramount ponownie obsadziło dwoje aktorów w komedii romantycznej Dom na łodzi (reż. Melville Shavelson)[u][207]. Napięcie seksualne między dwójką podczas produkcji było tak duże, że producenci uznali dokończenie filmu za prawie niemożliwe[206].

W 1958 ponownie zagrał u boku Ingrid Bergman w komedii romantycznej Niedyskrecja (reż. Stanley Donen)[208], nawiązując z nią bliską przyjaźń i nabierając szacunku dla jej aktorskich umiejętności[209]. Schickel uważał obraz Donena za prawdopodobnie najlepszą komedię romantyczną epoki, a sam Grant twierdził, że był on jedną z jego ulubionych produkcji[210]. Za kreację Philipa Adamsa otrzymał pierwszą nominację do Złotego Globu w kategorii dla najlepszego aktora w filmie komediowym lub musicalu[211]. Rok zakończył jako najbardziej dochodowy aktor w box office[176].

Północ, północny zachód[edytuj | edytuj kod]

Cary Grant w filmie Północ, północny zachód (1959), w scenie rozpylania przez samolot środków ochrony roślin[212]

W 1959 Grant wystąpił w szpiegowsko-sensacyjnym thrillerze Północ, północny zachód w reżyserii Hitchcocka[212], który został pozytywnie przyjęty przez krytyków[213]. Podczas premiery w nowojorskiej Radio City Music Hall obraz nagrodzono zbiorową owacją na stojąco i oklaskami[214]. Fabuła skupiała się na pracowniku agencji reklamowej Rogerze O. Thornhillu (Grant), ściganym przez grupę szpiegów, którzy omyłkowo biorą go za osobę z kręgu agencji rządowej[212]. W głównej roli żeńskiej wystąpiła Eva Marie Saint[212]. W trakcie realizacji aktor udzielał Hitchcockowi wielu wskazówek[214] i wykazywał się dużą ignorancją na wszelkie jego uwagi. „Cała sztuka polega na tym, aby nie zważać na to, co mówi Hitchcock. Tak czy owak, wiem co mu chodzi po głowie, i robię dokładnie odwrotnie”[215]. W filmie Grant ubrany był w jeden z najbardziej kultowych garniturów w historii filmu – szyty na miarę u krawców przy Savile Row wełniany, koloru szarego[216]. Za swoją rolę został uhonorowany włoską nagrodą David di Donatello w kategorii dla najlepszego aktora zagranicznego[217].

Rok 1959 zakończył występem w komedii wojennej Operacja „Halka” (reż. Blake Edwards) u boku Tony’ego Curtisa[218]. Jeden z recenzentów „Variety”, uznał jego komiczny wizerunek za klasyczny przykład tego, jak wywołać śmiech widowni na sali kinowej bez konieczności wypowiadania kwestii[218]. Obraz Edwardsa okazał się sukcesem kasowym, stając się najbardziej dochodowym filmem Granta w amerykańskim box office, przynosząc zyski w wysokości dziewięciu milionów dolarów[219]. Aktor otrzymał drugą nominację do Złotego Globu w kategorii dla najlepszego aktora w filmie komediowym lub musicalu[211].

W 1960 wystąpił wraz z Deborah Kerr, Jean Simmons i Robertem Mitchumem w komedii Cudze chwalicie… (reż. Stanley Donen), której zdjęcia realizowano w angielskim Osterley Park i Shepperton Studios[220]. Graham McCann zwrócił uwagę na fakt, że Grant czerpał wielką przyjemność z „drwienia z przesadnie wyrafinowanych gustów i manieryzmów jego arystokratycznego bohatera”[221]. Rola ta przyniosła mu trzecią nominację do Złotego Globu[211]. Mimo tego, obraz Donena postrzegany był jako najgorszy w dorobku aktora od czasów Żony moich marzeń z 1953[222].

W 1962, wraz z Doris Day, zagrał główną rolę w komedii Powiew luksusu (reż. Delbert Mann)[223], za którą uzyskał czwartą nominację do Złotego Globu[211]. Obraz Manna był drugim najbardziej dochodowym filmem w jego dorobku[219]. Producenci Albert R. Broccoli i Harry Saltzman brali pod uwagę kandydaturę Granta do roli Jamesa Bonda w filmie Doktor No (1962, reż. Terence Young), lecz odrzucili ją gdy okazało się, że aktor mógłby zagrać tylko w jednej odsłonie cyklu[193].

Szarada[edytuj | edytuj kod]

Cary Grant i Audrey Hepburn w filmie Szarada (1963)

W 1963 Grant wystąpił w ostatniej, charakterystycznej dla siebie łagodnej i romantycznej roli w Szaradzie (reż. Stanley Donen) u boku Audrey Hepburn[224]. Film łączył w sobie takie gatunki jak komedia, romans i thriller[225]. Według aktora doświadczenie pracy z Brytyjką było czymś wspaniałym. Uważał, że bliskość ich związku była wyraźnie widoczna na ekranie[226]. Jak wspominała Hepburn, Grant w trakcie realizacji miał duże obawy związane z różnicą wieku oraz uważał, że będzie skrytykowany za spotykanie się z kimś dużo młodszym od siebie[227]. Chris Barsanti napisał: „To sprytna kokieteria sprawia, że film jest tak pomysłową rozrywką. Grant i Hepburn grają ze sobą jak profesjonaliści, którymi są”[228]. Szarada została pozytywnie odebrana przez krytyków[225]. Często nazywano ją „najlepszym Hitchcockowskim filmem, którego nie zrobił Hitchcock”[229]. Grant został nominowany do brytyjskiej nagrody BAFTA w kategorii dla najlepszego aktora zagranicznego[230] i po raz piąty do Złotego Globu[211].

Cary Grant w scenie z filmu Ojciec Wirgiliusz (1964)

Rok później zmienił swój filmowy wizerunek w wojennej komedii romantycznej Ojciec Wirgiliusz (reż. Ralph Nelson), wcielając się w rolę Waltera Ecklanda – posiwiałego Amerykanina, mieszkańca jednej z wysp na Pacyfiku, który na polecenie komandora Franka Houghtona (Trevor Howard) wypatruje nadlatujące japońskie samoloty[231]. Obraz Nelsona okazał się sukcesem komercyjnym, uzyskując ponad dwieście dziesięć tysięcy dolarów przychodu po pierwszym tygodniu wyświetleń, bijąc tym samym wynik Szarady z zeszłego roku[232].

Ostatnim filmem w karierze Granta była komedia Idź, nie biegnij (1966, reż. Charles Walters), której zdjęcia realizowano w Tokio[233]. Na ekranie partnerowali mu Jim Hutton i Samantha Eggar[234]. Tygodnik „Newsweek” napisał: „Choć osobista obecność Granta jest nieodzowna, to bohater którego gra, jest niemal całkowicie zbędny. Być może konkluzja jest taka, że dla mężczyzny po pięćdziesiątce i sześćdziesiątce nie ma już miejsca w komedii romantycznej, chyba że jest katalizatorem. W innym przypadku chemia jest niewłaściwa dla wszystkich”[234].

Aktor po raz drugi ogłosił swoje odejście na emeryturę. Do zmiany zdania ponownie namawiał go Hitchcock, oferując mu rolę w politycznym thrillerze Rozdarta kurtyna[235]. Grant nie dał się przekonać, i definitywnie zakończył karierę aktorską[235].

Lata 70. i 80.[edytuj | edytuj kod]

Filmowa emerytura[edytuj | edytuj kod]

Cary Grant w 1973, fot. Allan Warren

Cary Grant przeszedł na filmową emeryturę w wieku 62 lat po narodzinach swojej córki Jennifer, aby móc w pełni skupić się na jej wychowaniu i zapewnić poczucie trwałości i stabilizacji[236]. W latach 60. wykazywał coraz większe rozczarowanie kinem, rzadko kiedy znajdując scenariusz, który by mu odpowiadał. „Mogłem odejść lub zostać i grać role dziadka lub próżniaka, ale odkryłem rzeczy ważniejsze w życiu”[237]. Był zdania, że po Szaradzie „złoty wiek Hollywood” dobiegł końca[238]. Wykazywał niewielkie chęci powrotu do zawodu, kontynuował odpowiadanie na zaproszenia i wzmianki związane z „dużą szansą”[239].

7 kwietnia 1970, w trakcie ceremonii wręczenia nagród Akademii Filmowej w Dorothy Chandler Pavilion, został nagrodzony przez bliskiego przyjaciela Franka Sinatrę Oscarem za całokształt twórczości[v][240]. W tym samym roku pojawił się w filmie dokumentalnym Elvis: Tak to jest, będącym zapisem koncertów Elvisa Presleya w Las Vegas[242]. Kiedy zmierzył się z kilkoma negatywnymi opiniami na temat swoich filmów w latach 70., w 1975 odsprzedał je telewizji za sumę dwóch milionów dolarów[243]. W tym samym roku wziął udział, w towarzystwie królowej Elżbiety II, w uroczystej kolacji wystawionej przez prezydenta Geralda Forda w Białym Domu[244]. 7 marca 1979 był gościem na ceremonii uhonorowania Hitchcocka przez American Film Institute nagrodą AFI Life Achievement Award[244][245]. Również w 1979 został zaproszony do wzięcia udziału w królewskiej gali charytatywnej w London Palladium[244].

Gary Morecambe i Martin Sterling uważali, że absencja Granta w filmach po 1966 była „nie reakcją mężczyzny, który nieodwracalnie odsunął się od przemysłu filmowego, ale człowieka, który musiał wybrać między decyzją a zjedzeniem kawałka pokornego ciasta i ponownego ogłoszenia siebie wśród publiczności kinowej”[246]. W latach 70. Metro-Goldwyn-Mayer przymierzało się do realizacji remake’u Ludzi z hotelu (1932), mając nadzieję, że Grant przerwie swoją emeryturę i przyjmie ofertę[247]. Hitchcock od dawna planował realizację filmu opartego na Hamlecie Szekspira, gdzie w głównej roli widział Granta[247]. Warren Beatty bezskutecznie namawiał go do przyjęcia oferty występu w obrazie Niebiosa mogą zaczekać (1978, reż. Buck Henry, Beatty). Morecambe i Sterling twierdzili, że Grant wykazywał zainteresowanie pojawieniem się w Miłości w godzinach nadliczbowych (1973, reż. Melvin Frank), dramacie sądowym Werdykt (1982, reż. Sidney Lumet) i adaptacji powieści Adventures in the Screen Trade autorstwa Williama Goldmana z 1983[246].

Pod koniec lat 70. i na początku 80. Grant zmartwił się śmiercią swoich bliskich przyjaciół, w tym Howarda Hughesa w 1976, Barbary Hutton i Louisa Mountbattena w 1979, Alfreda Hitchcocka w 1980, Grace Kelly i Ingrid Bergman w 1982 oraz Davida Nivena w 1983[248]. Szczególnie bolesnym przeżyciem dla niego była nagła śmierć Kelly, z którą pozostawał w bliskiej przyjaźni od czasów realizacji Złodzieja w hotelu[w]. W trakcie swojej emerytury trzy lub czterokrotnie odwiedzał Monako, wyrażając poparcie dla niej, poprzez dołączenie do zarządu fundacji księżnej[249]. W ostatnich latach życia odbywał tournée po Stanach Zjednoczonych w ramach A Conversation with Cary Grant, gdzie prezentował fragmenty swoich filmów i odpowiadał na pytania publiczności[250]. Obserwował obecność zarówno starszych widzów jak i studentów, którzy po raz pierwszy mieli okazję zetknąć się z jego twórczością[250].

Śmierć[edytuj | edytuj kod]

„Śmierć? Oczywiście, że myślę o niej. Ale nie chcę się nad tym rozwodzić… Uważam, że w moim wieku wypada pomyśleć o tym jak to się stanie i czy będziesz się przy tym dobrze zachowywać.”
Cary Grant o kwestii śmierci[251]

Popołudniem 29 listopada 1986 Grant przebywał w Adler Theatre w Davenport w stanie Iowa, przygotowując się do kolejnego spotkania w ramach A Conversation with Cary Grant[252]. Obecny na miejscu fotograf Basil Williams przyznał, że aktor wyglądał normalnie, jednak wydawał się być zmęczonym i potknął się na widowni. Bliski znajomy Granta, Roderick Mann, utrzymywał, że kiedy spotkał się z aktorem na torze wyścigowym Hollywood Park Racetrack w Inglewood przed paroma dniami, ten był w dobrym stanie zdrowia[253]. Z relacji Williamsa wynikało, że pół godziny przed występem Grant odbywał próby, podczas których „coś wyglądało źle” i aktor zniknął za kulisami[252]. Został przewieziony w obecności żony Barbary Harris do hotelu Blackhawk. Na miejsce wezwano lekarza, który zdiagnozował u Granta rozległy udar mózgu z odczytem ciśnienia krwi 210/130[252]. Aktor odmówił przewiezienia do szpitala. Z relacji lekarza wiadomo, że w ciągu 15 minut stan Granta gwałtownie się pogorszył. O godzinie 20:45 zapadł w śpiączkę i został przetransportowany do St. Luke’s Hospital, gdzie spędził 45 minut na oddziale nagłych przypadków przed tym, jak został przeniesiony na intensywną terapię, gdzie o 23:22 stwierdzono zgon[252]. Miał 82 lata[254].

Po jego śmierci „The New York Times” napisał: „Cary Grant miał nigdy nie umrzeć. Miał trwać wiecznie i funkcjonować jako wzór uroku, elegancji i młodości”[254]. Zwłoki aktora przewiezione zostały do Kalifornii, gdzie poddano je kremacji, a prochy rozsypano nad Pacyfikiem[255]. Zgodnie z jego wolą nie było żadnych uroczystości pogrzebowych. Scenarzysta Roderick Mann przyznał, że Grant „był osobą prywatną, która nie chciała nonsensu pogrzebu”[256]. Większość jego majątku, szacowanego na sumę 60-80 milionów dolarów[257], trafiło do żony Barbary i córki Jennifer[258]. Część oszczędności aktor zapisał na rzecz fundacji charytatywnych[258].

Działalność biznesowa[edytuj | edytuj kod]

Cary Grant, lata 80.

Biograf Martin Sterling opisał Granta jako „jednego z najbystrzejszych biznesmenów, którzy kiedykolwiek działali w Hollywood”[259]. Długoletnia przyjaźń z amerykańskim przedsiębiorcą Howardem Hughesem, zapoczątkowana w latach 30., sprawiła, że aktor obracał się w najbardziej cenionych kręgach Hollywood i brał udział w wystawnych przyjęciach[260]. Morecambe i Sterling zwrócili uwagę na fakt, że Hughes odegrał istotną rolę w rozwoju interesów biznesowych Granta. Według nich, już w 1939 aktor był „bystrym operatorem o różnych interesach komercyjnych”[261]. Przyjaciel Granta Randolph Scott zachęcał go do inwestowania pieniędzy w akcje, dzięki czemu pod koniec lat 30. majątek aktora znacząco się powiększył[126]. W latach 40. Grant, wspólnie ze swoją drugą żoną Barbarą Hutton, zainwestował znaczne środki w nieruchomości na terenie Acapulco, w czasach, gdy była to niewiele więcej jak wioska rybacka[262]. Aktor współpracował z Redem Skeltonem, Richardem Widmarkiem i Royem Rogersem aby zakupić hotel w Acapulco[263]. W prowadzeniu interesów, Grant cechował się bystrością umysłu, do tego stopnia, że przyjaciel David Niven powiedział o nim: „Zanim komputery weszły do powszechnego użytku, Cary miał już jeden w swoim mózgu”[261].

Współpraca z Fabergé[edytuj | edytuj kod]

Po przejściu na filmową emeryturę, Grant stał się bardziej aktywny biznesowo. Zaakceptował stanowisko w radzie dyrektorów w firmie Fabergé[264]. Aktywnie uczestniczył w spotkaniach i podróżował po całym świecie, wspierając działania firmy[265]. Jego wynagrodzenie było skromne w porównaniu z gażą jaką dostawał będąc aktorem. Zarabiał 15 tys. dolarów rocznie[266]. George Barrie przyznał, że Grant odegrał istotną rolę w rozwoju firmy, osiągającej roczne przychody w wysokości około 50 milionów dolarów w 1968, co stanowiło wzrost o 80% w stosunku do inauguracyjnego roku 1964[267]. Stanowisko gwarantowało mu możliwość korzystania z prywatnego samolotu, którym podróżował odwiedzając swoją córkę Jennifer[268].

W 1975 Grant został mianowany dyrektorem MGM. W 1980 zasiadał w zarządzie MGM Films i MGM Grand Hotels po podziale spółki dominującej. Odegrał aktywną rolę w promocji MGM Grand Hotel w Las Vegas, który otwarto w 1973 oraz promocji miasta w latach 70.[269] W późniejszym czasie dołączył do zarządu Hollywood Park, Academy of Magical Arts (The Magic Castle w Hollywood) i Western Airlines (przejętej w 1987 przez amerykańskie linie lotnicze Delta Air Lines)[270].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Osobowość, zainteresowania, przyjaźnie[edytuj | edytuj kod]

Clark Gable, Cary Grant, Bob Hope i David Niven, lata 50.

Będąc jednym z najbogatszych aktorów Hollywood, Cary Grant posiadał domy w Beverly Hills, Malibu i Palm Springs[271]. Przywiązywał dużą uwagę do higieny osobistej. Kostiumograf Edith Head przyznawała, że Grant zawsze dbał o najdrobniejsze szczegóły związane z wyglądem, przez co uważała go za najbardziej modnego aktora z jakim miała okazję pracować[272]. Istotny wpływ na jego styl ubioru miał Douglas Fairbanks[273]. Graham McCann zwracał uwagę na „niemal obsesyjne utrzymywanie opalenizny”, która znacząco postarzała jego wygląd[274]. Autor podkreślał, że Grant wywodził się ze środowisk klasy robotniczej i nie posiadał dobrego wykształcenia, wskutek czego cały swój wysiłek w trakcie trwania kariery poświęcał na naukę etykiet, manier i uzupełnianie wiedzy, aby móc równać się z klasą wyższą[275]. Jego wizerunek był starannie dopracowywany od wczesnych lat w Hollywood, podczas których częstokrotnie opalał się i unikał fotografowania w trakcie palenia papierosów[276]. Zerwał z nałogiem tytoniowym na początku lat 50. dzięki hipnoterapii[148]. Od tamtej pory konsekwentnie dbał o zdrowie i formę fizyczną[277]. Jak przyznawał, „robiłem wszystko z umiarem, z wyjątkiem uprawiania miłości”[278].

Scott i Grant mieszkali razem przez okres dwunastu lat, co było powodem do wielu spekulacji na temat relacji łączącej obydwu aktorów

26 czerwca 1942, po pięciu latach oczekiwania[279], Grant został naturalizowanym obywatelem Stanów Zjednoczonych[3]. 18 kwietnia 1947 otrzymał z rąk króla Jerzego VI Windsora medal King’s Medal for Service in the Cause of Freedom za działania na rzecz narodu brytyjskiego podczas wojny[280]. 12 marca 1968 uległ na Long Island wypadkowi samochodowemu, czego skutkiem były trzy złamane żebra, posiniaczenia i siedemnastodniowa hospitalizacja[281]. Był fanem baseballu. Początkowo kibicował drużynie New York Giants, a następnie Los Angeles Dodgers[282]. Grant archiwizował arfefakty z okresu dzieciństwa i dorastania swojej córki Jennifer, które trzymał w wykonanym w wysokiej jakości skarbcu wielkości pokoju, zainstalowanym w swoim domu. Jennifer Grant przypisywała tę skrupulatną kolekcję faktowi, że wszelkie artefakty z czasów dzieciństwa jej ojca zostały zniszczone w wyniku bombardowania Bristolu przez siły Luftwaffe podczas II wojny światowej (w wyniku działań zbrojnych życie straciło wielu członków rodziny aktora)[283]. Wiosną 1976 przeszedł operację przepukliny w klinice w Santa Monica[284].

Grant chętnie utrzymywał kontakty towarzyskie z osobami wywodzącymi się z różnych środowisk. Według słów córki Jennifer w ich domu często gościli tacy artyści jak: Barbara i Frank Sinatra, Gregory Peck z żoną Veronique, Johnny Carson z małżonką, Kirk Kerkorian, Merv Griffin i Quincy Jones[285]. Najbliższa więź łączyła go z Frankiem Sinatrą[285]. Grant był ulubionym aktorem Hitchcocka, z którym utrzymywał serdeczne relacje[245] oraz często gościł w jego posiadłości w Santa Cruz na uroczystych kolacjach, gdzie reżyser częstował swoich gości winem, pochodzącym z jego prywatnej winnicy[286]. Od lat 60. był fanem duetu komików Morecambe and Wise; w 1963 zabrał swoją matkę na ich występ w Bristol Hippodrome oraz pozostawał w przyjacielskich relacjach z Ericem Morecambe aż do śmierci artysty w 1984[287].

Przez okres dwunastu lat Grant mieszkał ze swoim przyjacielem, aktorem Randolphem Scottem, co stało się powodem do dyskusji mediów na temat relacji łączących ich obu (podejrzewano związek homoseksualny)[288]. Orientacja seksualna Granta była przedmiotem sporu wielu biografów; niektórzy uważali go za homoseksualistę[289], inni za biseksualistę[290]. Córka aktora, Jennifer, zaprzeczała jakoby jej ojciec był homoseksualistą[291].

Pod koniec lat 50. Grant przez krótki czas eksperymentował z LSD[292]. Jego trzecia żona Betsy Drake wyraziła zainteresowanie psychoterapią, dzięki czemu wiedza aktora na temat psychoanalizy znacznie się rozwinęła[293]. Na przestrzeni kilku lat Grant odbył ponad sto sesji przy pomocy radiologa Mortimera Hartmana, które pomogły mu uporać się z ciężkimi wspomnieniami z dzieciństwa i skomplikowanych relacji[293]. Jak wspominał, dzięki temu był „rzeczywiście głęboko i prawdziwie szczęśliwy”[293] i zmienił swoje podejście do kobiet[294]. W późniejszych latach, odnosząc się do tego tematu, mówił: „Branie LSD było zupełnie głupią rzeczą, ale byłem zdegradowanym gburem, ukrywając każde rodzaje warstw, obrony, hipokryzji i próżności. Musiałem się ich pozbyć i wyczyścić umysł”[295]. Aktor przez całe życie zmagał się z uporczywą bezsennością, a w drugiej połowie lat 30. cierpiał na depresję[296].

Małżeństwa Granta[edytuj | edytuj kod]

Cary Grant i Barbara Hutton (1942)

Pierwszą żoną Cary’ego Granta była Virginia Cherrill, z którą pobrał się 9 lutego 1934 w Caxton Hall w Londynie[297]. Rozwiedli się 26 marca 1935[298]. Oskarżała ona Granta o bycie „obsesyjnym perfekcjonistą” i zarzucała mu nadmierną kontrolę i zazdrość[98]. Ich rozwód był szeroko komentowany w lokalnej prasie, a Cherrill domagała się w sądzie 1000 dolarów tygodniowo z zysków czerpanych przez Granta od Paramount Pictures[x][99].

8 lipca 1942 poślubił Barbarę Hutton, jedną z najbogatszych kobiet na świecie dzięki odziedziczeniu majątku po swoim dziadku Frankowi Winfieldzie Woolworthowi[300]. Para była szyderczo nazywana „Cash and Carry”[301][302]. Aby uniknąć wszelkich oskarżeń, w umowie przedślubnej aktor podpisał intercyzę, gdzie w przypadku rozwodu nie należały mu się żadne pieniądze[302]. W ostatnich latach małżeństwa mieszkali w dzielnicy Bel Air przy 10615 Bellagio Road[303]. Po rozwodzie, który nastąpił 30 sierpnia 1945, pozostali „czułymi przyjaciółmi”[142].

25 grudnia 1949 Grant ożenił się z Betsy Drake[304], z którą współpracował na planie dwóch filmów (Każda dziewczyna powinna wyjść za mąż, 1948 i Room for One More z 1952)[305]. Było to najdłuższe małżeństwo aktora[306]. Trwało do 14 sierpnia 1962[307]. Bliscy znajomi aktora podkreślali, że Drake miała istotny wpływ w przemianie Granta, pomagając mu uporać się z traumatycznymi przeżyciami[304].

22 lipca 1965, w należącym do przyjaciela Howarda Hughesa hotelu Desert Inn w Las Vegas[308], poślubił Dyan Cannon[309], z którą spotykał się jeszcze będąc w związku małżeńskim z Drake[310]. 26 lutego 1966 urodziło się jedyne dziecko Granta; córka Jennifer, którą często żartobliwie nazywał swoją „najlepszą produkcją”[311]. „Żyjemy po to, aby coś po sobie zostawić. Kiedy umrę, moje filmy nie przetrwają długo. Człowiek to co innego. To jest właśnie ważne”[312]. Aby móc w pełni poświęcić się jej wychowaniu i dać poczucie stabilizacji, zrezygnował z kariery aktorskiej i przeszedł na emeryturę[236]. 22 sierpnia 1967 Cannon złożyła w sądzie w Los Angeles pozew rozwodowy, a rozwiązanie małżeństwa nastąpiło 21 marca 1968[313].

11 kwietnia 1981, w wieku 77 lat, ożenił się z młodszą o 47 lat Barbarą Harris, brytyjską agentką ds. public relations[314]. Obydwoje spotkali się 5 lat wcześniej w Royal Lancaster Hotel gdzie Harris pracowała, a on brał udział w konferencji poświęconej jubilerstwu[315]. Początkowo byli przyjaciółmi, a w 1979 przenieśli się do Kalifornii. Bliscy aktora podkreślali, że Harris miała „bardzo pozytywny wpływ na niego”, a książę Monako Rainier III Grimaldi zaznaczył, że „nigdy nie był bardziej szczęśliwy” niż w ostatnich latach z nią[315].

Romanse[edytuj | edytuj kod]

Pod koniec lat 60. Grant miał krótki romans z aktorką Cynthią Bouron[316]. W 1970 kobieta złożyła w sądzie pozew o przyznanie praw ojcowskich Grantowi, publicznie twierdząc, że jest on ojcem jej siedmiotygodniowej córki[y][318]. Bouron wpisała także nazwisko aktora w akcie urodzenia dziecka[319]. Wiadomość o zostaniu ojcem przez Granta, znalazła się na pierwszych stronach amerykańskich gazet[320]. Aktor zaprzeczał jakoby był ojcem córki Bouron. Odmówił także płacenia alimentów[321]. Kobieta ostatecznie nie zdecydowała się na wykonanie testu krwi. Decyzją sądu nazwisko Granta zostało usunięte z aktu urodzenia córki Bouron[322]. W latach 1973–1977 aktor spotykał się z brytyjską fotoreporterką Maureen Donaldson[323], a następnie z dużo młodszą od siebie Victorią Morgan[324].

Poglądy polityczne[edytuj | edytuj kod]

Cary Grant był przeciwnikiem upubliczniania poglądów politycznych przez środowisko aktorskie. W trakcie swojej kariery określał siebie jako liberała[325]. W latach 1968 i 1972 popierał Richarda Nixona, natomiast w 1976 głosował na Geralda Forda[326]. W 1976, na zaproszenie pierwszej damy Betty Ford, wygłosił przemowę na Republikańskiej Konwencji Narodowej[244][326]. W 1980 i 1984 udzielił swojego poparcia Ronaldowi Reaganowi[327].

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Filmografia Cary’ego Granta.

W trwającej ponad 30 lat karierze, Grant występował w filmie, radiu i na scenie. Pojawił się w ponad 70 produkcjach filmowych[2] i 53 audycjach radiowych[328].

W latach 1944, 1948–1949 i 1959–1966 notowany był w pierwszej dziesiątce najbardziej dochodowych aktorów[329]. Dwanaście filmów z jego udziałem było zestawianych w pierwszej dziesiątce podsumowań roku w amerykańskim box office[330]. Dwadzieścia osiem produkcji, w których Grant wziął udział, było nominowanych przynajmniej do jednego Oscara, a osiem z nich zdobyło co najmniej jedną statuetkę w każdej kategorii[330]. Trzydzieści dziewięć filmów z udziałem aktora, po uwzględnieniu inflacji, przekroczyło sumę stu milionów dolarów dochodu z biletów na rynku krajowym[330].

Osiem z jego filmów: Lady Lou (1933), Naga prawda (1937), Drapieżne maleństwo (1938), Gunga Din (1939), Dziewczyna Piętaszek (1940), Filadelfijska opowieść (1940), Osławiona (1946) i Północ, północny zachód (1959) wpisano do National Film Registry[331].

Wizerunek ekranowy i renoma[edytuj | edytuj kod]

„Wydaje mi się, że w pewnym stopniu ostatecznie stałem się postaciami, które grałem. Odtwarzałem kogoś, kim chciałem być, dopóki nie stałem się tą osobą. Albo ona stała się mną.”
Cary Grant o swojej karierze[332]

Zdaniem reżysera George’a Cukora, Grant „nie polegał na swoim wyglądzie. Nie był narcystyczny, zachowywał się tak, jakby był zwykłym młodym mężczyzną. A to czyniło go jeszcze bardziej atrakcyjnym, że młody człowiek był zabawny; to było szczególnie nieoczekiwane i dobre, ponieważ wszyscy myśleliśmy: «cóż, jeśli jest Beau Brummellem, to nie może być ani zabawny ani inteligentny», ale udowodnił, że jest inaczej”[333]. Jennifer Grant twierdziła, że jej ojciec nie polegał na wyglądzie, ani nie był aktorem charakterystycznym, lecz stanowił przeciwieństwo kreowanego na ekranie „człowieka z zasadami”[334].

Cary Grant w roli Geoffa Cartera na zdjęciu promocyjnym z filmu Tylko aniołowie mają skrzydła (1939)

Grant podziwiany był zarówno przez mężczyzn jak i kobiety; Według krytyk filmowej Pauline Kael z „The New Yorkera”, większość mężczyzn chciała wyglądać jak on, a kobiety marzyły aby móc się z nim umówić. Autorka zwróciła uwagę na fakt, że Grant traktował swoje koleżanki z planu inaczej niż większość aktorów w ówczesnych czasach, dostrzegając w nich podmioty o wielu cechach, a nie obiekty seksualne[335].

Według Davida Shipmana Grant wydawał się spełniać wymóg, aby każda kreowana przez niego postać, bez względu na to, czy był to wuj, najlepszy przyjaciel czy kochanek, aspirowała do tego, by być bardziej przystępną dla publiczności[336]. Zdaniem krytyków, Grant posiadał zdolność, dzięki której potrafił zmienić przeciętny film w coś dobrego. Philip T. Hartung, recenzując obraz Mr. Lucky na łamach pisma „Commonweal”, napisał, że gdyby „nie było perswazyjnej osobowości Cary’ego Granta, to wszytko w ogóle by się rozpłynęło”[337]. McCann przyznał, że Hollywood „znalazło idealnego dżentelmena z demokratyczną kulturą, będącego połączeniem tradycji i nowoczesności, majętności i cnotliwości oraz siły, wielkości i dobra”[338]. Historyk C.L.R. James postrzegał Granta jako „nowy i bardzo ważny symbol”, zupełnie inny typ Anglika, który różnił się od dżentelmenów Leslie Howarda i Ronalda Colmana, reprezentujących „wolność, naturalny wdzięk, prostotę i bezpośredniość, charakteryzujące tak odmienne typy jak James Stewart i Ronald Reagan”, symbolizujące rosnący związek między Wielką Brytanią i Ameryką[339].

Graham McCann zauważył, że Grant zazwyczaj „odgrywał role bogatych, uprzywilejowanych bohaterów, którzy nigdy nie wydawali się potrzebować pracy, aby być w stanie utrzymać swój czarujący i hedonistyczny styl życia. Stał się gwiazdą, której bohaterowie byli przystojni, zabawni, wysportowani, zdobywający serca kobiet, nawet jeśli nie próbowali”[333]. Reżyser Martin Stirling, w książce Cary Grant: In Name Only, zwrócił uwagę na szeroki zakres aktorski Granta, który według niego, był znacznie większy niż jakiegokolwiek współczesnego artysty. Stirling podkreślił, że Grant „zawsze był w najlepszej formie fizycznej i słownej, w sytuacjach graniczących z farsą”[340]. Charles Champlin zaznaczał, że był on „orzeźwiająco zdolny do kreowania serdecznego głupka, dziwnego idioty, bez najmniejszych obaw o narażenie swojej męskości. Jego umiejętność gry przeciwko swojemu wizerunkowi silnego, przystojnego romantycznego bohatera, jest zresztą prawdopodobnie wyjątkowa wśród gwiazd. Nikt nawet nie myśli o tym, aby drwić z własnej godności, w ogóle jej nie tracąc”[341]. Geoffrey Wansell przyznał, że Grant mógł „łukiem brwi lub odrobiną uśmiechu zakwestionować swój własny wizerunek”, lecz udało mu się radzić z „mieszanką ironii i romantyzmu w sposób, w jaki niewiele współczesnych gwiazd kiedykolwiek zrobiło”[342]. Stanley Donen, współpracujący z aktorem m.in. przy filmie Szarada z 1963, oświadczył, że jego prawdziwa „magia” pochodziła z dbałości o każdy szczegół, i była wynikiem „ogromnej ilości pracy”[343]. Sam aktor twierdził, że prawdziwy Cary Grant bardziej przypominał zaniedbanego i nieogolonego rybaka z filmu Ojciec Wirgiliusz, niż „dobrze szytego, czarującego” bohatera z Szarady[344]. Z dużym dystansem podchodził do swojej kariery i zainteresowania jego osobą, mówiąc: „Każdy chciałby być Carym Grantem – nawet ja chciałbym być Carym Grantem”[345].

Alfred Hitchcock uważał, że Grant był bardzo przekonujący w graniu mroczniejszych ról, z walorem tajemniczości i niebezpieczeństwa. W jednym z wywiadów reżyser przyznał: „Cary ma przerażającą stronę, w którą nikt nie jest w stanie włożyć nawet palca”[346]. Geoffrey Wansell twierdził, że ta mroczniejsza strona miała wpływ na jego życie osobiste, które starał się chronić, aby zachować swój wizerunek[346].

Spuścizna[edytuj | edytuj kod]

Gwiazda Granta przed Orpheum Theatre w Memphis
Podpis, odciski dłoni i stóp Granta przed Grauman’s Chinese Theatre

Cary Grant uznawany jest za jednego z najwybitniejszych aktorów kinematografii amerykańskiej[1] oraz w historii filmu[347]. Krytyk filmowy David Thomson i reżyserzy Howard Hawks i Stanley Donen uważali go za „największego i najważniejszego aktora”[347]. Alfred Hitchcock określał Granta mianem „jedynego aktora którego kiedykolwiek kochałem w swoim życiu”[347]. Biografowie Gary Morecambe i Martin Sterling zgodnie przyznawali, że był on „największym głównym aktorem jakiego Hollywood kiedykolwiek znało”[348]. Graham McCann napisał: „Żaden inny człowiek nie wydawał się tak bezkompromisowy i pewny siebie… spokojny zabawny romantyk… postarzał się tak dobrze i w takim stylu… krótko mówiąc: grał tak dobrze. Cary Grant sprawił, że mężczyźni wydawali się dobrym pomysłem”[347]. Zdaniem biografa Richarda Schickela, jest „bardzo niewiele gwiazd, które są w stanie osiągnąć wielkość Cary’ego Granta, sztuki o bardzo wysokim i subtelnym porządku”. Autor uważa go za najlepszego aktora wszech czasów[349]. Geoffrey Wansell napisał: „Dla milionów fanów kina na całym świecie, Cary Grant na zawsze uosabiać będzie splendor i styl Hollywood w jego złotym okresie. Z jego ciemnymi włosami i jeszcze ciemniejszymi oczami, psotnym uśmiechem i wrodzoną elegancją, był i na zawsze pozostanie jedną z wielkich gwiazd filmowych. Od czasu śmierci w 1986, żar jego ekranowego obrazu nie przygasł ani na chwilę”[342]. David Thomson podkreślił, że inteligencja Granta była widoczna na ekranie, dodając: „Nikt inny nie wyglądał tak dobrze i tak inteligentnie w tym samym czasie”[350]. Zdaniem Charlesa Highama i Roya Moseleya, „żaden aktor, z wyjątkiem prawdopodobnie Clarka Gable’a, nie dorównał romantycznemu urokowi Granta; miał niewielu równych sobie w sztuce komedii romantycznej”[351].

Pomnik Cary’ego Granta na Millennium Square w Bristolu

Wizerunek Granta związany był z kampaniami reklamowymi i produktami m.in. takich firm jak Lorillard Tobacco Company (1937)[352] i American Export-Isbrandtsen Lines (1957)[353]. Przez trzydzieści lat trwania kariery, należał do grona najbardziej dochodowych aktorów w amerykańskim box office[329]. Grant był postacią występującą lub wspominaną m.in. w kreskówkach Warner Bros. (Hollywood Steps Out, 1941)[2].

16 lipca 1951 odcisnął swoje dłonie i stopy oraz złożył podpis w płycie betonowej chodnika na podjeździe Grauman’s Chinese Theatre przy 6925 Hollywood Boulevard[354]. 8 lutego 1960, w uznaniu za wkład w przemysł filmowy, Grant otrzymał gwiazdę na Hollywoodzkiej Alei Gwiazd, która mieści się przy 1610 Vine Street[355]. W 1980 Los Angeles County Museum of Art przez dwa miesiące przeprowadzało retrospekcję ponad 40 filmów z udziałem aktora[239]. Dwa lata później, podczas uroczystości w hotelu Waldorf-Astoria, Grant został wyróżniony tytułem „człowieka roku” przyznanym przez New York Friars Club[356]. W 1984 teatr znajdujący się na terenie studia Metro-Goldwyn-Mayer, został przemianowany na Cary Grant Theatre[239].

Bohater kreowany przez Johna Cleese w filmie Rybka zwana Wandą (1988, reż. Charles Crichton) nazywa się Archie Leach, od prawdziwego imienia i nazwiska Granta[357].

W 1987 magazyn „People” uznał Granta i Gretę Garbo za „największe gwiazdy filmowe”[351]. W 1995, na podstawie ankiety przeprowadzonej przez magazyn „Time Out” przy udziale setki reżyserów, aktor sklasyfikowany został na 2. pozycji, zaraz za Marlonem Brando[358]. W tym samym roku brytyjski „Empire” umieścił go na 22. miejscu w zestawieniu „100 najpiękniejszych gwiazd w historii filmu”[359]. W 1996 nazwisko aktora zostało zamieszczone na 6. miejscu w rankingu „100 największych gwiazd filmowych wszech czasów”, przygotowanym przez tygodnik „Entertainment Weekly[360]. W październiku 1997 został sklasyfikowany na 7. pozycji zestawienia „100 najlepszych gwiazd filmowych wszech czasów” brytyjskiego magazynu „Empire”[361]. W ogłoszonym w czerwcu 1999 przez American Film Institute rankingu „największych aktorów wszech czasów” Grant zajął 2. pozycję, ustępując miejsca jedynie Humphreyowi Bogartowi[1]. W listopadzie 2005 „Premiere” zamieścił nazwisko Granta na 1. miejscu rankingu „50 największych gwiazd filmowych wszech czasów”[362].

7 grudnia 2001 przy Millennium Square w Bristolu, miejscu narodzin aktora, odsłonięto pomnik[363]. 15 października 2002 poczta Stanów Zjednoczonych wydała limitowaną 33-centrymetrową pieczęć honorującą aktora w związku z edycją „Legendy Hollywoodu[364]. Jego imieniem nazwano planetoidę (9342) Carygrant[365].

Nagrody i nominacje[edytuj | edytuj kod]

Cary Grant w filmie Północ, północny zachód (1959), za który zdobył nagrodę David di Donatello

Cary Grant w przekroju swojej kariery dwukrotnie nominowany był do nagrody Akademii Filmowej[366] i pięciokrotnie do Złotego Globu[211]. W 1960 został laureatem włoskiego Davida di Donatello za kreację Rogera O. Thornhilla w filmie Północ, północny zachód[217]. Uzyskał również jedną nominację do brytyjskiej nagrody BAFTA za udział w obrazie Szarada[230]. 7 kwietnia 1970 został uhonorowany Oscarem za całokształt twórczości[240]. 26 grudnia 1981, za swój dorobek artystyczny, otrzymał prestiżową nagrodę Kennedy Center Honors[367].

Rok Nagroda Kategoria Nominacja za Wynik Źródło
1942 Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor pierwszoplanowy Ich dziecko Nominacja [146]
1945 Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor pierwszoplanowy Nic oprócz samotnego serca [160]
1959 Złoty Glob Najlepszy aktor w filmie komediowym lub musicalu Niedyskrecja [211]
1960 David di Donatello Najlepszy aktor zagraniczny Północ, północny zachód Wygrana [217]
1960 Złoty Glob Najlepszy aktor w filmie komediowym lub musicalu Operacja „Halka” Nominacja [211]
1961 Złoty Glob Najlepszy aktor w filmie komediowym lub musicalu Cudze chwalicie…
1963 Złoty Glob Najlepszy aktor w filmie komediowym lub musicalu Powiew luksusu
1964 Złoty Glob Najlepszy aktor w filmie komediowym lub musicalu Szarada
1965 Nagroda Brytyjskiej Akademii Filmowej Najlepszy aktor zagraniczny Szarada [230]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Największą aktorką, w tym samym plebiscycie, ogłoszono Katharine Hepburn (osobno aktorki i aktorzy)[1].
  2. W akcie urodzenia jego imię zapisano jako Alec. W 1942 w formularzu dołączonym do wniosku o nadanie amerykańskiego obywatelstwa, użył formalnego imienia Alexander[3].
  3. Jednym z powodów dla których Grant tak uważał był fakt, że w młodości został poddany obrzezaniu, co było rzadkim zjawiskiem poza społecznością żydowską w Anglii w owym czasie[8]. W 1948 przekazał dużą sumę pieniędzy aby wspomóc nowo powstałe państwo Izrael. Jak tłumaczył, zrobił to „w imię jego zmarłej żydowskiej matki”[9]. Spekulował też, że jego wygląd może wynikać częściowo z żydowskiego pochodzenia ze strony ojca. Nie ma jednak żadnych dowodów genealogicznych potwierdzających tę tezę. Grant odrzucił rolę w filmie Dżentelmeńska umowa (w której główny bohater udaje żyda) ponieważ uważał, że nie będzie w stanie jej skutecznie zagrać[10]. Przez całe swoje życie ofiarował wiele pieniędzy na rzecz Żydów. W 1939 podarował Samowi Jaffe sumę 25 tys. dolarów[8][11].
  4. Wansell twierdził, że John był „chorowitym dzieckiem”, które często miewało gorączkę. Po przytrzaśnięciu drzwiami jego kciuka, gdy był trzymany na rękach przez matkę, w jego ramionach rozwinęła się gangrena. Elsie opiekowała się nim każdej nocy, a gdy na polecenie lekarza jednego wieczora odpuściła czuwanie, by odpocząć, syn zmarł. Nigdy nie pogodziła się z jego śmiercią i obwiniała za to siebie[5].
  5. Geoffrey Wansell podkreślał, że Grant nienawidził matematyki i łaciny; był bardziej zainteresowany geografią, ponieważ chciał podróżować[34].
  6. Wansell uważał, że Grant celowo pozwolił wyrzucić się ze szkoły, aby móc kontynuować podróżowanie z trupą Pendera[39].
  7. 5 marca 1911 Grant wraz z trupą Pendera udał się parowcem RMS Lusitania do Stanów Zjednoczonych[41]. Przez kilka tygodni występowali przy 46th Street. Poprzedzali występy dla takich artystów jak Diamond Jim Brady i Lillian Russell[42]. Z uwagi na negatywne recenzje, w których zarzucano Brytyjczykom wulgarność, przedstawienia zaczęły tracić publiczność i pieniądze, przez co trupa we wrześniu powróciła do kraju. W sobotnie wieczory Grant uczęszczał w Londynie na występy Johna Bunny’ego i Mabel Normand[43].
  8. Grant prawdopodobnie zmienił swój akcent, kiedy zdecydował się pozostać w Stanach, starając się o zatrudnienie[56]. Modyfikacji dokonał w czasie, gdy był członkiem trupy Pendera aby móc brzmieć jak Amerykanin, co doprowadziło do jego unikalnego sposobu mówienia[57].
  9. Powodzenie sztuki spowodowało, że Grant i MacDonald wystąpili w zdjęciach próbnych do filmu Parada miłości (1929, reż. Ernst Lubitsch) Paramount Publix Pictures i Astoria Studios w Nowym Jorku. MacDonald dostała rolę, natomiast kandydatura Granta została odrzucona z uwagi na „zbyt grubą szyję” i „pochylone nogi”[59].
  10. Wśród nich znalazły się m.in. Irene, Music in May, Nina Rosa, Rio Rita i The Three Musketeers[66].
  11. W późniejszym czasie Grant był niezadowolony z filmu. W 1970, przy okazji uroczystości uhonorowania go Oscarem za całokształt twórczości, poprosił, aby pominąć ten obraz[71].
  12. W późniejszym czasie Grant i Gering współpracowali wspólnie przy dwóch filmach – Szatanie zazdrości i Madame Butterfly (oba z 1932)[73].
  13. Grant zgodził się z opinią, że „Archie nie brzmi zbyt dobrze w Ameryce, a także w Wielkiej Brytanii”[75]. Podczas kolacji z Fay Wray aktorka zasugerowała mu żeby wybrał Cary Lockwood, imię i nazwisko bohatera kreowanego w sztuce Nikki. Schulberg potwierdził, że Cary brzmi dobrze, lecz nie był zadowolony z nazwiska Lockwood, które było zbyt podobne do nazwiska innego aktora. Przedłożył aktorowi listę nazwisk zebranych przez dział reklamy Paramountu, z których wybrał Grant[76].
  14. „The New York Times” określił film „beznadziejnie nieinteligentną mieszanką”, natomiast „Variety” opisał go jako „bezbarwny” i „bez znaczenia”[94].
  15. W grudniu 1934 Cherrill poinformowała ławę przysięgłych sądu w Los Angeles, że Grant nadużywał alkoholu, dusił, bił ją oraz groził jej śmiercią[98]. Prasa na bieżąco informowała o problemach w małżeństwie aktora, co mocno nadszarpnęło jego wizerunek[99].
  16. Pomimo że filmy Granta w latach 1934–1935 były komercyjnym niepowodzeniem, to krytycy uważali, że gra coraz lepiej[100].
  17. W rzeczywistości film był realizowany w Lone Pine w Kalifornii, na jednym z największych planów w historii, z udziałem ponad 1500 statystów[128].
  18. Według tygodnika „Time”, aktor zarobił na obrazie 100 tys. dolarów[134].
  19. Była to suma 62 tys. dolarów[142].
  20. Grant twierdził, że miał przyjemne doświadczenia podczas współpracy z Hitchcockiem. „Hitch i ja mieliśmy relacje i porozumienie głębsze niż słowa. Był bardzo sympatycznym człowiekiem, a my byliśmy bardzo zgodni”[194].
  21. Aktorka w późniejszym czasie tłumaczyła: „Nie miałam wtedy żadnego żalu, byłam w szczęśliwym związku z moim mężem. Cary był bardzo czuły, ale ja miałam 23 lata. Nie mogłam sobie wyobrazić, aby móc poślubić giganta z innego kraju i zostawić Carlo. Nie byłam gotowa na tak duży krok”[206].
  22. Grant był przeciwnikiem Amerykańskiej Akademii Sztuki i Wiedzy Filmowej od 1958. Poinformował, że przyjmie nagrodę, kończąc tym samym dwunastoletni bojkot[240]. Napis na statuetce brzmiał: „Dla Cary’ego Granta, za jego wyjątkowe mistrzostwo w sztuce gry aktorskiej z szacunkiem i sympatią jego kolegów”. Wręczający statuetkę Frank Sinatra powiedział: „Stworzono go dla czystej świetności aktorstwa… Nikt nie dostarczył więcej przyjemności większej liczbie ludzi niż Cary, i nikt nie zrobił tak wiele rzeczy w tak wspaniały sposób”[241]
  23. Książę Monako Rainier III Grimaldi, wdowiec po Kelly, przyznawał, że „Grace kochała i podziwiała Cary’ego. Ceniła sobie tę przyjaźń”[249].
  24. Po rozwodzie z Cherrill, Grant w 1937 związał się z aktorką Phyllis Brooks. Para rozważała zawarcie związku małżeńskiego. Spędzili wspólnie wakacje w Europie, a w połowie 1939 odwiedzili willę Dorothy di Frasso w Rzymie. W tym samym roku związek zakończył się[299].
  25. Grant składał pozwy sądowe przeciwko branży filmowej od lat 30., kiedy to padł ofiarą oszustwa. Większość wniosków została odrzucona, a sprawy rozstrzygnięto poza sądem. W 1969 złożono wniosek o przyznanie Grantowi Oscara za całokształt twórczości, lecz został on zawetowany przez niektórych członków Akademii. Rok później wniosek zyskał aprobatę większości, zdobywając wystarczającą liczbę głosów. Zdaniem Marca Eliota, oskarżenia Bouron, dotyczące ojcostwa jej córki, były częścią kampanii oszczerstw wymierzonych przeciwko aktorowi przez osoby pracujące ówcześnie w przemyśle filmowym[317].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d American Film Institute: Afi’s 50 Greatest American Screen Legends (ang.). American Film Institute. [dostęp 2017-09-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-26)].
  2. a b c Eliot 2004 ↓, s. 409–420.
  3. a b Eliot 2004 ↓, s. 390.
  4. McCann 1997 ↓, s. 13; Eliot 2004 ↓, s. 390.
  5. a b c d Wansell 2013 ↓, s. 13.
  6. Eliot 2004 ↓, s. 24.
  7. Eliot 2004 ↓, s. 25.
  8. a b McCann 1997 ↓, s. 14–15.
  9. Morecambe i Sterling 2004 ↓, s. 114.
  10. Wansell 1983 ↓, s. 206.
  11. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 3.
  12. a b Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 15.
  13. Wayne Weiten: Psychology: Themes and Variations. Brooks/Cole, 1996, s. 291. ISBN 978-0-534-33926-5. (ang.)
  14. a b Wansell 2013 ↓, s. 14.
  15. McCann 1997 ↓, s. 20.
  16. Wansell 1983 ↓, s. 32.
  17. a b c Cary Grant’s LSD ‘gateway to God’. „The Sydney Morning Herald”. ISSN 0312-6315 (ang.). [dostęp 2017-09-03]. [zarchiwizowane z adresu 2012-09-09]. 
  18. McCann 1997 ↓, s. 27.
  19. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 63.
  20. Vermilye 1973 ↓, s. 13.
  21. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 13.
  22. Royce i Donaldson 1989 ↓, s. 298; Nelson 2002 ↓, s. 36.
  23. Kieron Connolly: Dark History of Hollywood: A century of greed, corruption and scandal behind the movies. Amber Books Ltd, 2014, s. 209, 215. ISBN 978-1-78274-177-0. (ang.)
  24. How A Surprise Visit to the Museum Led to New Discoveries (ang.). [dostęp 2017-09-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-09-10)].
  25. Wansell 2013 ↓, s. 94.
  26. McCann 1997 ↓, s. 19.
  27. Karen Lane Rood: American culture after World War II. Gale Research, 1994, s. 140. ISBN 978-0-8103-8481-1. (ang.)
  28. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 10.
  29. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 12.
  30. McCann 1997 ↓, s. 29.
  31. McCann 1997 ↓, s. 33.
  32. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 18.
  33. McCann 1997 ↓, s. 30.
  34. a b Wansell 2013 ↓, s. 16.
  35. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 21.
  36. McCann 1997 ↓, s. 34.
  37. McCann 1997 ↓, s. 30–31.
  38. McCann 1997 ↓, s. 37.
  39. a b c Wansell 2013 ↓, s. 17.
  40. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 22; McCann 1997 ↓, s. 37–38.
  41. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 13.
  42. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 14–15.
  43. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 17.
  44. McCann 1997 ↓, s. 34; Nelson 2002 ↓, s. 42; Eliot 2004 ↓, s. 34.
  45. McCann 1997 ↓, s. 39.
  46. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 23.
  47. a b c McCann 1997 ↓, s. 44–46.
  48. Schickel 1998 ↓, s. 20.
  49. a b c d Wansell 2013 ↓, s. 18.
  50. a b McCann 1997 ↓, s. 49.
  51. McCann 1997 ↓, s. 51; Wansell 2013 ↓, s. 18.
  52. McCann 1997 ↓, s. 51.
  53. a b McCann 1997 ↓, s. 53.
  54. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 39.
  55. Wansell 2013 ↓, s. 18–19.
  56. a b McCann 1997 ↓, s. 59–60.
  57. Nelson 2002 ↓, s. 55–56.
  58. a b c Wansell 2013 ↓, s. 19.
  59. a b c d e f Wansell 2013 ↓, s. 20.
  60. Wansell 1983 ↓, s. 75.
  61. McCann 1997 ↓, s. 54.
  62. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 44.
  63. Govoni 1973 ↓, s. 86.
  64. McCann 1997 ↓, s. 55; Wansell 2013 ↓, s. 20.
  65. McCann 1997 ↓, s. 55.
  66. a b c d e Wansell 2013 ↓, s. 21.
  67. a b McCann 1997 ↓, s. 56.
  68. Deschner 1973 ↓, s. 6.
  69. McCann 1997 ↓, s. 71.
  70. a b Eliot 2004 ↓, s. 54–55.
  71. a b McCann 1997 ↓, s. 57.
  72. Eliot 2004 ↓, s. 56–57.
  73. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 328.
  74. McCann 1997 ↓, s. 62.
  75. McCann 1997 ↓, s. 61.
  76. a b Eliot 2004 ↓, s. 57.
  77. McCann 1997 ↓, s. 65.
  78. McCann 1997 ↓, s. 60.
  79. Vermilye 1973 ↓, s. 20; Eliot 2004 ↓, s. 62.
  80. Eliot 2004 ↓, s. 62; Wansell 2013 ↓, s. 22.
  81. Eliot 2004 ↓, s. 63.
  82. Vermilye 1973 ↓, s. 25.
  83. William Rothman: Must We Kill the Thing We Love?: Emersonian Perfectionism and the Films of Alfred Hitchcock. Columbia University Press, 2014, s. 71. ISBN 978-0-231-53730-8. (ang.)
  84. McCann 1997 ↓, s. 80.
  85. Eliot 2004 ↓, s. 63–68; Wansell 2013 ↓, s. 29.
  86. Eliot 2004 ↓, s. 66.
  87. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 47.
  88. Vermilye 1973 ↓, s. 37.
  89. Eliot 2004 ↓, s. 68–69.
  90. Wansell 2013 ↓, s. 30.
  91. McCann 1997 ↓, s. 86.
  92. Wansell 2013 ↓, s. 31.
  93. a b Eliot 2004 ↓, s. 73.
  94. Wansell 2013 ↓, s. 36.
  95. Vermilye 1973 ↓, s. 41.
  96. Vermilye 1973 ↓, s. 42.
  97. Vermilye 1973 ↓, s. 44.
  98. a b Eliot 2004 ↓, s. 249.
  99. a b c Wansell 2013 ↓, s. 38.
  100. Deschner 1973 ↓, s. 84, 86.
  101. Vermilye 1973 ↓, s. 48.
  102. Wansell 2013 ↓, s. 39.
  103. Vermilye 1973 ↓, s. 48–49; Deschner 1973 ↓, s. 88–89.
  104. Vermilye 1973 ↓, s. 146–148.
  105. Schickel 1998 ↓, s. 46.
  106. Vermilye 1973 ↓, s. 48–49; Wansell 2013 ↓, s. 41.
  107. a b McCann 1997 ↓, s. 89.
  108. a b c Vermilye 1973 ↓, s. 55.
  109. Vermilye 1973 ↓, s. 51.
  110. Wansell 2013 ↓, s. 42.
  111. Mae Tinée. When You’re in Love. „Chicago Tribune”. ISSN 1085-6706 (ang.). [dostęp 2018-05-18]. 
  112. Wansell 2013 ↓, s. 43.
  113. a b Vermilye 1973 ↓, s. 60.
  114. Vermilye 1973 ↓, s. 58.
  115. Topper Review. „Variety”, 31 grudnia 1936. ISSN 0042-2738. 
  116. a b Wansell 2013 ↓, s. 48–49.
  117. Wes D. Gehring: Leo McCarey: From Marx to McCarthy. Scarecrow Press, 2005, s. 152. ISBN 978-0-8108-5263-1. (ang.)
  118. Vermilye 1973 ↓, s. 61.
  119. a b Wes D. Gehring: Romantic Vs. Screwball Comedy: Charting the Difference. Rowman & Littlefield, 2002, s. 97, 115, 123. ISBN 978-0-8108-4424-7. (ang.)
  120. Benjamin Schwarz. Becoming Cary Grant. „The Atlantic”. ISSN 1072-7825 (ang.). [dostęp 2018-07-19]. [zarchiwizowane z adresu 2012-12-16]. 
  121. a b Gerald Mast: Bringing Up Baby. Rutgers University Press, 1988, s. 265, 294. ISBN 978-0-8135-1341-6. (ang.)
  122. McCann 1997 ↓, s. 115.
  123. Katharine Hepburn: Me: Stories of My Life. Alfred A. Knopf, 1991. ISBN 0-679-40051-6. (ang.)
  124. a b Wansell 2013 ↓, s. 52.
  125. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 103.
  126. a b c Wansell 2013 ↓, s. 53.
  127. Vermilye 1973 ↓, s. 67.
  128. Wansell 2013 ↓, s. 54.
  129. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 106.
  130. Wansell 2013 ↓, s. 55.
  131. a b Wansell 2013 ↓, s. 59–60.
  132. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 118.
  133. My Favorite Wife. „Life”, 13 maja 1940. ISSN 0024-3019. 
  134. Deschner 1973 ↓, s. 143.
  135. Richard B. Jewell, Vernon Harbin: The RKO story. Arlington House, 1982, s. 55. ISBN 978-0706412857. (ang.)
  136. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 123.
  137. Vermilye 1973 ↓, s. 79.
  138. Vermilye 1973 ↓, s. 80.
  139. a b Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 124.
  140. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 133, 135.
  141. Oscar often snubs best and brightest stars. „Standard Speaker”, s. 23, 1988-04-02. 
  142. a b c Cary Grant in the spotlight. Galley Press, 1980, s. 47, 69. ISBN 978-0-8317-3957-7. (ang.)
  143. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 130.
  144. Eliot 2004 ↓, s. 211.
  145. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 133.
  146. a b Vermilye 1973 ↓, s. 82.
  147. Wansell 2013 ↓, s. 120.
  148. a b Wansell 2013 ↓, s. 122.
  149. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 140; Wansell 2013 ↓, s. 122.
  150. Ackroyd 2017 ↓, s. 117.
  151. Charlotte Chandler: It’s Only a Movie: Alfred Hitchcock A Personal Biography. Simon & Schuster, 2008, s. 124. ISBN 978-1557836922. (ang.)
  152. a b Deschner 1973 ↓, s. 270.
  153. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 146.
  154. Wansell 2013 ↓, s. 132.
  155. Schickel 1998 ↓, s. 82–84.
  156. Vermilye 1973 ↓, s. 97.
  157. Deschner 1973 ↓, s. 169.
  158. McCann 1997 ↓, s. 175–176.
  159. Vermilye 1973 ↓, s. 87; Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 155.
  160. a b c Vermilye 1973 ↓, s. 99.
  161. Eliot 2004 ↓, s. 417.
  162. a b Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 162.
  163. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 199.
  164. a b Ackroyd 2017 ↓, s. 146.
  165. Ackroyd 2017 ↓, s. 148.
  166. McIntosh i Weaver 1983 ↓, s. 40; Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 167.
  167. Wansell 2013 ↓, s. 99.
  168. The Bachelor and the Bobby-Soxer Review. „Variety”. ISSN 0042-2738 (ang.). [dostęp 2018-05-18]. 
  169. a b McCann 1997 ↓, s. 195.
  170. Vermilye 1973 ↓, s. 107.
  171. McCann 1997 ↓, s. 194.
  172. Movie of the Week: The Bishop’s Wife. „Life”. s. 71. ISSN 0024-3019 (ang.). [dostęp 2018-05-18]. 
  173. Vermilye 1973 ↓, s. 108.
  174. Victoria Wilson: A Life of Barbara Stanwyck: Steel-True 1907–1940. Simon & Schuster, 2013. ISBN 978-0684831688. (ang.)
  175. McCann 1997 ↓, s. 196.
  176. a b McCann 1997 ↓, s. 212.
  177. Vermilye 1973 ↓, s. 113.
  178. Vermilye 1973 ↓, s. 111; Higham i Moseley 1990 ↓, s. 219–221.
  179. a b McCann 1997 ↓, s. 197.
  180. Wansell 2013 ↓, s. 163.
  181. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 192.
  182. Deschner 1973 ↓, s. 207–214.
  183. Deschner 1973 ↓, s. 22.
  184. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 189.
  185. Vermilye 1973 ↓, s. 116.
  186. Schickel 1998 ↓, s. 105–106.
  187. Deschner 1973 ↓, s. 214.
  188. Wansell 1983 ↓, s. 221.
  189. Vermilye 1973 ↓, s. 119.
  190. Margarita Landazuri: Dream Wife – Article (ang.). Turner Classic Movies. [dostęp 2017-11-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-11-11)].
  191. a b McCann 1997 ↓, s. 211–212.
  192. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 235.
  193. a b Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 179.
  194. a b c d McCann 1997 ↓, s. 214.
  195. Ackroyd 2017 ↓, s. 193.
  196. a b McCann 1997 ↓, s. 218.
  197. Ackroyd 2017 ↓, s. 197.
  198. Eric Hodgins. Amid Ruins of an Empire a New Hollywood Arises. „Life”. s. 155. ISSN 0024-3019 (ang.). 
  199. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 211.
  200. Schickel 1998 ↓, s. 112.
  201. a b Schickel 1998 ↓, s. 109.
  202. Vermilye 1973 ↓, s. 121.
  203. Higham i Moseley 1990 ↓.
  204. Vermilye 1973 ↓, s. 122.
  205. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 252.
  206. a b Vanessa Thorpe. Sophia Loren: how Cary Grant begged me to become his lover. „The Guardian”. ISSN 0261-3077 (ang.). [dostęp 2017-09-03]. [zarchiwizowane z adresu 2016-09-09]. 
  207. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 254.
  208. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 227.
  209. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 266.
  210. Schickel 1998 ↓, s. 115.
  211. a b c d e f g h Cary Grant Golden Globes (ang.). [dostęp 2018-05-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-31)].
  212. a b c d Ackroyd 2017 ↓, s. 232.
  213. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 277; Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 242.
  214. a b Ackroyd 2017 ↓, s. 234.
  215. Ackroyd 2017 ↓, s. 233.
  216. Mark Tungate: Fashion Brands: Branding Style from Armani to Zara. Kogan Page Publishers, 2012, s. 152. ISBN 978-0-7494-5305-3. (ang.)
  217. a b c Royce i Donaldson 1989 ↓, s. 165.
  218. a b Deschner 1973 ↓, s. 247.
  219. a b Deschner 1973 ↓, s. 274.
  220. Eliot 2004 ↓, s. 332.
  221. McCann 1997 ↓, s. 223.
  222. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 247.
  223. Vermilye 1973 ↓, s. 133.
  224. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 252.
  225. a b McCann 1997 ↓, s. 223–228.
  226. McCann 1997 ↓, s. 228.
  227. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 254.
  228. Chris Barsanti: Filmology: A Movie-a-Day Guide to the Movies You Need to Know. Adams Media, 2010, s. 124. ISBN 1-4405-1036-9. (ang.)
  229. Alyssa Goodnight: Austensibly Ordinary. Kensington Publishing Corporation, 2013, s. 50. ISBN 978-0-7582-6745-0. (ang.)
  230. a b c Film in 1965 – BAFTA Awards (ang.). [dostęp 2018-05-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-08-02)].
  231. Vermilye 1973 ↓, s. 137.
  232. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 263.
  233. Vermilye 1973 ↓, s. 139.
  234. a b Deschner 1973 ↓, s. 268.
  235. a b Lesley L. Coffin: Hitchcock’s Stars: Alfred Hitchcock and the Hollywood Studio System. Rowman & Littlefield Publishers, 2014, s. 175. ISBN 978-1-4422-3078-1. (ang.)
  236. a b Wansell 1996 ↓, s. 255.
  237. McCann 1997 ↓, s. 233.
  238. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 259.
  239. a b c McCann 1997 ↓, s. 265.
  240. a b c Eliot 2004 ↓, s. 14–15.
  241. McCann 1997 ↓, s. 246–247.
  242. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 295.
  243. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 294.
  244. a b c d Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 300.
  245. a b Ackroyd 2017 ↓, s. 314.
  246. a b Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 295–296.
  247. a b Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 296.
  248. McCann 1997 ↓, s. 264.
  249. a b Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 319.
  250. a b McCann 1997 ↓, s. 270.
  251. McCann 1997 ↓, s. 274.
  252. a b c d Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 323–324.
  253. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 322.
  254. a b Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 324.
  255. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 325.
  256. McCann 1997 ↓, s. 276.
  257. Wansell 1996 ↓, s. 188; McCann 1997 ↓, s. 277
  258. a b McCann 1997 ↓, s. 277.
  259. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. xviii.
  260. McCann 1997 ↓, s. 84.
  261. a b Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 97–98.
  262. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 152.
  263. Lawrence Foster, Lynn V. Foster: Best Places to Stay in Mexico. Houghton Mifflin Harcourt, 2000, s. 96. ISBN 0-618-00536-6. (ang.)
  264. Wansell 1983 ↓, s. 303.
  265. Wansell 1996 ↓, s. 277.
  266. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 289.
  267. McCann 1997 ↓, s. 243.
  268. Marc Eliot: Cary Grant: A Biography. Crown/Archetype, 2009, s. 359. ISBN 978-0-307-55497-0. (ang.)
  269. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 290.
  270. Govoni 1973 ↓, s. 210.
  271. Govoni 1973 ↓, s. 207; Higham i Moseley 1990 ↓, s. xi.
  272. McCann 1997 ↓, s. 178–179.
  273. McCann 1997 ↓, s. 67.
  274. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 23.
  275. McCann 1997 ↓, s. 64–65.
  276. Wansell 2013 ↓, s. 32.
  277. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 143.
  278. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 317.
  279. Govoni 1973 ↓, s. 117.
  280. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 111.
  281. McIntosh i Weaver 1983 ↓, s. 65.
  282. Eliot 2004 ↓, s. 39, 451.
  283. Grant 2011 ↓, s. 234, 263.
  284. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 293.
  285. a b Grant 2011 ↓, s. 43.
  286. Ackroyd 2017 ↓, s. 124–125.
  287. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 260.
  288. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 57; Schickel 1998 ↓, s. 44
  289. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 25.
  290. Schickel 1998 ↓, s. 44.
  291. Grant 2011 ↓, s. 87.
  292. Schickel 1998 ↓, s. 4.
  293. a b c McCann 1997 ↓, s. 205–206.
  294. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 221.
  295. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 215.
  296. Wansell 1983 ↓, s. 112; Wansell 2013 ↓, s. 56–57.
  297. Wansell 2013 ↓, s. 35.
  298. Wansell 1983 ↓, s. 117.
  299. Wansell 2013 ↓, s. 57.
  300. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 96.
  301. McIntosh i Weaver 1983 ↓, s. 41.
  302. a b Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 129.
  303. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 183.
  304. a b Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 183.
  305. Vermilye 1973 ↓, s. 109, 117.
  306. Vermilye 1973 ↓, s. 134.
  307. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 306.
  308. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 312.
  309. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 266.
  310. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 302.
  311. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 281.
  312. McCann 1997 ↓, s. 237.
  313. Vermilye 1973 ↓, s. 141.
  314. Wansell 1996 ↓, s. 281.
  315. a b Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 312–314.
  316. McIntosh i Weaver 1983 ↓, s. 15; Eliot 2004 ↓, s. 14–15
  317. Eliot 2004 ↓, s. 13–19.
  318. Eliot 2004 ↓, s. 15.
  319. Wansell 1983 ↓, s. 307.
  320. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 278; Eliot 2004 ↓, s. 15
  321. Wansell 1983 ↓, s. 310.
  322. Eliot 2004 ↓, s. 16.
  323. David Hofstede: Audrey Hepburn: A Bio-bibliography. Greenwood Publishing Group, 1994, s. 194. ISBN 978-0-313-28909-5. (ang.)
  324. Higham i Moseley 1990 ↓, s. 349.
  325. Eliot 2004 ↓, s. 362.
  326. a b J. Brian Smith: John J. Rhodes: Man of the House. Primer Publishers, 2006, s. 242–243. ISBN 978-0935810752. (ang.)
  327. Eliot 2004 ↓, s. 387.
  328. Cary Grant : Radio Star (ang.). [dostęp 2017-09-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-02)].
  329. a b QP Money Making Stars All Years (ang.). [dostęp 2017-09-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-06)].
  330. a b c Cary Grant Movies (ang.). [dostęp 2017-09-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-02)].
  331. Complete National Film Registry Listing (ang.). Biblioteka Kongresu. [dostęp 2018-05-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-15)].
  332. McCann 1997 ↓, s. 59.
  333. a b McCann 1997 ↓, s. 104.
  334. Grant 2011 ↓, s. 67.
  335. Pauline Kael. The Man from Dream City. „The New Yorker”. ISSN 0028-792X (ang.). [dostęp 2018-05-18]. [zarchiwizowane z adresu 2016-09-10]. 
  336. McCann 1997 ↓, s. 284.
  337. Deschner 1973 ↓, s. 166.
  338. McCann 1997 ↓, s. 122.
  339. McCann 1997 ↓, s. 109.
  340. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. xvii, 174.
  341. Deschner 1973 ↓, s. 3.
  342. a b Wansell 2013 ↓, s. 7.
  343. McCann 1997 ↓, s. 128.
  344. McCann 1997 ↓, s. 250.
  345. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 30.
  346. a b Wansell 2013 ↓, s. 10.
  347. a b c d McCann 1997 ↓, s. 3–4.
  348. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 287.
  349. Schickel 1998 ↓, s. vi.
  350. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 200.
  351. a b Higham i Moseley 1990 ↓, s. xi.
  352. Elizabeth Crisp Crawford: Tobacco Goes to College: Cigarette Advertising in Student Media, 1920–1980. McFarland, 2014, s. 89. ISBN 978-0786468195. (ang.)
  353. Chris Knutsen, David Kuhn: Committed: Men Tell Stories of Love, Commitment, and Marriage. Bloomsbury USA, 2006, s. 126. ISBN 978-1582344997. (ang.)
  354. Melinda Corey: The American Film Institute Desk Reference. Dorling Kindersley Publishing, 2002, s. 181. ISBN 978-0789489340. (ang.)
  355. Cary Grant : Hollywood Walk Star. „Los Angeles Times”. ISSN 0742-4817 (ang.). [dostęp 2017-09-03]. [zarchiwizowane z adresu 2017-09-03]. 
  356. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 294–299.
  357. Kathryn Bernheimer: The 50 Funniest Movies of All Time: A Critics’ Ranking. Citadel, 1999, s. 44. ISBN 978-0806520919. (ang.)
  358. Wansell 2013 ↓, s. 8.
  359. The 100 Sexiest Stars in Film History. „Empire”, 1995. ISSN 0957-4948. 
  360. Scott Vernon: The 100 Greatest Movie Stars of all Time (ang.). [dostęp 2017-09-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-30)].
  361. The Top 100 Movie Stars of All Time. „Empire”, październik 1997. ISSN 0957-4948. 
  362. The 50 Greatest Movie Stars of All Time (ang.). [dostęp 2017-09-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-12-13)].
  363. Bristol Celebrates Hollywood ‘Son’ (ang.). BBC. [dostęp 2017-09-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-04-19)].
  364. Legends of Hollywood: Cary Grant Issue (ang.). [dostęp 2017-09-15]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-15)].
  365. Paul Murdin: Rock Legends: The Asteroids and Their Discoverers. Springer, 2016, s. 111. ISBN 978-3319318356. (ang.)
  366. Vermilye 1973 ↓, s. 82, 99.
  367. Morecambe i Sterling 2001 ↓, s. 348.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]