Artykuł na medal

Spencer Tracy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Spencer Tracy
Ilustracja
Spencer Tracy (1948)
Imię i nazwisko Spencer Bonaventure Tracy
Data i miejsce urodzenia 5 kwietnia 1900
Milwaukee
Data i miejsce śmierci 10 czerwca 1967
Beverly Hills
Zawód aktor
Współmałżonek Louise Treadwell (1923–1967; jego śmierć)
Lata aktywności 1921–1967
Faksymile
Strona internetowa

Spencer Bonaventure Tracy (wym. [ˈspɛnsər ˈbɑnəˌvɛnʧər ˈtreɪsi]; ur. 5 kwietnia 1900 w Milwaukee, zm. 10 czerwca 1967 w Beverly Hills) – amerykański aktor filmowy i teatralny, zaliczany do grona najbardziej cenionych i wszechstronnych artystów „Złotej Ery Hollywood”. W 1999 American Film Institute umieścił jego nazwisko na 9. miejscu w rankingu „największych aktorów wszech czasów” (The 50 Greatest American Screen Legends)[a][1].

Tracy zaczynał karierę sceniczną na Broadwayu na początku lat 20., gdzie przez siedem lat występował w różnych spektaklach. Po udanym debiucie w komedii W górze rzeki (1930) u boku Humphreya Bogarta, podpisał kontrakt z wytwórnią Fox Film Corporation. W 1935 związał się umową ze studiem Metro-Goldwyn-Mayer. Za kreacje rybaka Manuela Fidello w filmie przygodowym Bohaterowie morza (1937) i ojca Flanagana w dramacie biograficznym Miasto chłopców (1938), został dwa razy z rzędu uhonorowany nagrodą Akademii Filmowej, do której łącznie w przekroju kariery nominowany był dziewięciokrotnie. Znany ze wspólnych występów ekranowych z Katharine Hepburn, swoją wieloletnią przyjaciółką, z którą w ciągu 25 lat zagrał w dziewięciu produkcjach. Uważany był za aktora wszechstronnego, sprawdzającego się zarówno w repertuarze komediowym, jak i dramatycznym.

Do najbardziej znanych filmów w dorobku Tracy’ego należą: Jestem niewinny (1936), Bohaterowie morza (1937), Miasto chłopców (1938), Kobieta roku (1942), Żebro Adama (1949), Ojciec panny młodej (1950), Aktorka (1953), Czarny dzień w Black Rock (1955), Stary człowiek i morze (1958), Kto sieje wiatr (1960), Wyrok w Norymberdze (1961) i Zgadnij, kto przyjdzie na obiad (1967).

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Spencer Tracy w Northwestern Military Academy (1919)

Spencer Bonaventure Tracy urodził się 5 kwietnia 1900 w Milwaukee w stanie Wisconsin, jako drugi syn Caroline (z domu Brown; 1874–1942) i irlandzkiego emigranta Johna Edwarda Tracy’ego (1873–1928)[2]. Matka była prezbiterianką z zamożnej rodziny wywodzącej się ze środkowo-zachodnich Stanów Zjednoczonych, natomiast ojciec, związany z irlandzkim środowiskiem katolickim, zajmował się sprzedażą ciężarówek[3]. Miał starszego brata Carrolla Edwarda (1896–1969)[4]. Tracy był trudnym, nadpobudliwym dzieckiem[5], mającym problemy w nauce[6]. Wychowywany był w wierze katolickiej. W wieku 9 lat rodzice posłali go pod opiekę sióstr dominikanek, mając nadzieję, że wpłynie to na zmianę zachowania ich syna[7]. Jak wspominał: „Nigdy bym nie wrócił do szkoły, gdybym w inny sposób miał możliwość nauczenia się czytania napisów w niemych filmach[6]. Tracy oglądał dużo filmów, wielokrotnie te same tytuły, a potem odgrywał dane sceny wraz z przyjaciółmi i sąsiadami[8]. W młodości uczęszczał do wielu szkół jezuickich, co jak sam podkreślał, pomogło mu pozbyć się wielu złych nawyków i poprawić oceny[9]. Będąc w Marquette University High School, poznał Pata O’Briena, z którym zaczął uczęszczać na spektakle, budząc zainteresowanie teatrem[10].

Początkowo nie przywiązywał dużej wagi do nauki[10]. Po przystąpieniu Stanów Zjednoczonych do udziału w I wojnie światowej, Tracy skończywszy 18 lat zaciągnął się do United States Navy[11]. Wysłano go do centrum szkolenia w North Chicago, gdzie zdobył drugi stopień[12]. Następnie terminował w stoczni wojskowej w Norfolk[13]. Nigdy nie wyruszył w morze, i w lutym 1919 powrócił do domu[12]. Zmobilizowany przez ambicje ojca, który pragnął, by synowie ukończyli uczelnie z dyplomami, kontynuował naukę[12]. W 1921 został studentem uczelni w Ripon w stanie Wisconsin, deklarując swój zamiar ukończenia studiów medycznych[14].

Tracy aktywnie udzielał się w zajęciach kulturalnych college’u[15]. W czerwcu 1921 zachęcony przez J. Clarka Grahama, kierownika jednoosobowej katedry teatrologii i jednocześnie opiekuna tamtejszego kółka teatralnego, zadebiutował na scenie, grając trzecioplanową rolę w przedstawieniu The Truth Clyde’a Fitcha[16], która spotkała się z pozytywnym przyjęciem[17]. Spowodowało to rozwinięcie pasji do występów u Tracy’ego[17]. Był założycielem grupy „The Campus Players”, w której grał wraz z przyjaciółmi[18]. Będąc studentem, dał poznać się jako aktywny mówca; zapisał się na kurs retoryki i został członkiem kółka dyskusyjnego[b][15]. W trakcie występów ze spektaklem The Truth, Tracy został zaproszony na przesłuchanie do szkoły aktorskiej American Academy of Dramatic Arts w Nowym Jorku, gdzie zaproponowano mu kontynuowanie nauki i stypendium[20].

W kwietniu 1922 opuścił Ripon i rozpoczął edukację na American Academy of Dramatic Arts[21]. Został uznany za zdolnego do przejścia do wyższej klasy, dzięki czemu mógł przystąpić do teatru repertuarowego[22]. Zadebiutował w październiku w Nowym Jorku, w sztuce The Wedding Guests[23], a następnie trzy miesiące później na Broadwayu w spektaklu R.U.R., autorstwa czeskiego dramaturga Karela Čapka[24]. Ukończył American Academy of Dramatic Arts w marcu 1923[25].

Lata 20.[edytuj | edytuj kod]

Występy teatralne[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz więcej w artykule Filmografia Spencera Tracy’ego, w sekcji Scena.
Pozytywna współpraca z Georgem M. Cohanem miała bezpośredni wpływ na kontynuowanie kariery scenicznej przez Tracy’ego

Po zakończeniu edukacji, Tracy przystąpił do teatru repertuarowego w White Plains, gdzie dostawał oferty ról dalszego planu[26]. Tam poznał swoją przyszłą żonę, Louise Treadwell[27], z którą pobrał się 10 września[28]. Ponieważ nie był zadowolony z otrzymywanych propozycji, przeniósł się do Cincinnati, gdzie jego sytuacja nie uległa poprawie[29]. W listopadzie wystąpił na Broadwayu w komedii A Royal Fandango u boku Ethel Barrymore[30]. Z uwagi na niekorzystne recenzje prasowe, spektakl został zdjęty z afisza po 25 występach, co po latach wspominał: „Moje ego zostało straszliwie poobijane”[31]. Gdy przebywał w New Jersey, utrzymywał się z gaży w wysokości zaledwie 35 centów dziennie[32].

Howard Phillips i Spencer Tracy (w głębi) w sztuce The Last Mile (1930)

W styczniu 1924 Tracy zagrał pierwszą główną rolę w spektaklu, jednak wkrótce po tym, teatr w Winnipeg został zamknięty[33]. Wiosną nawiązał współpracę z menedżerem Williamem H. Wrightem, występując w kierowanym przez niego teatrze w Grand Rapids[33]. Na scenie partnerował młodej aktorce Selenie Royle, córce dramatopisarza Edwina Miltona Royle’a, która miała już na swoim koncie pochlebne opinie zebrane za występy na Broadwayu[34]. Wspólne produkcje spotkały się z przychylnymi reakcjami[35]. Jedno z przedsięwzięć wzbudziło zainteresowanie u producentów, dzięki czemu w październiku 1925 Tracy został obsadzony w głównej roli w sztuce The Sheepman wystawianej na Broadwayu[36]. Spektakl spotkał się z krytycznymi opiniami, co spowodowało zdjęcie go z afisza już po tygodniu[37]. Rozczarowany Tracy powrócił do współpracy z Wrightem[38].

Jesienią 1926 otrzymał trzecią rolę. Wystąpił na Broadwayu w sztuce Yellow w reżyserii George’a M. Cohana[39]. Angaż otrzymał z rekomendacji Royle po tym, jak zwolniło się miejsce w spektaklu. Od powodzenia sztuki Tracy uzależniał dalszą kontynuację swojej kariery scenicznej. W przypadku kolejnego niepowodzenia, zamierzał zająć się „normalnym biznesem”[39]. Podczas prób poprzedzających premierę, denerwował się, ponieważ Cohan był czołową postacią amerykańskiego teatru, a poza tym słynął z twardego charakteru i niechęci do wszelkich nowinek[39]. Reżyser pochlebnie wyrażał się na temat początkującego aktora, tak oceniając go podczas jednej z prób: „Tracy, jesteś najlepszym cholernym aktorem jakiego kiedykolwiek widziałem!”[40]. Premiera Yellow odbyła się 21 września. Pomimo mieszanych opinii prasowych, sztukę wystawiono 135 razy[41]. Tracy przyznał w późniejszym czasie, że współpraca z Cohanem miała decydujący wpływ na podjęcie przez niego decyzji o kontynuacji występów scenicznych[42]. Przy okazji pracy nad kolejną sztuką The Baby Cyclone, reżyser napisał rolę specjalnie dla Tracy’ego[43]. Spektakl miał premierę na Broadwayu we wrześniu 1927 i spotkał się z przychylną opinią krytyków teatralnych, którzy pochlebnie wyrażali się także na temat roli aktora[44].

Tracy wystąpił w kolejnej sztuce Cohana Whispering Friends[45], a w 1929 przejął główną rolę po Clarku Gable’u w broadwayowskim dramacie Conflict[46], którego premiera odbyła się w Fulton Theatre[47]. Wkrótce po tym zaczęły pojawiać się kolejne oferty ról, wśród nich pierwszoplanowa w Dread autorstwa nagrodzonego Pulitzerem Owena Davisa[48]. Z powodu czarnego czwartku na nowojorskiej giełdzie[49] spektakl nie uzyskał dofinansowania, przez co odwołano premierę na Broadwayu[49]. Po tym wydarzeniu Tracy rozważał rezygnację z występów i wyjazd do rodzinnego Milwaukee, by wieść bardziej stabilne życie[50].

W styczniu 1930 wystąpił w sztuce The Last Mile, której fabuła była osnuta wokół zamieszek w jednym z amerykańskich więzień. Tracy odegrał główną rolę skazanego na karę śmierci mordercy. Producent Herman Shumlin, który spotkał się z aktorem, tak go ocenił: „pod powierzchnią był człowiekiem pasji, gwałtowności, wrażliwości i desperacji; nie tylko zwykłym człowiekiem, ale też idealnym do tej roli”[51]. Premiera odbyła się w lutym na Broadwayu, gdzie spektakl został nagrodzony owacją na stojąco[52]. Według redaktorów katolickiego czasopisma „Commonweal” Tracy był „jednym z najlepszych i najbardziej wszechstronnych młodych aktorów”[53]. Po entuzjastycznym przyjęciu[54], sztukę wystawiono 289 razy[55].

Lata 30.[edytuj | edytuj kod]

Debiut filmowy[edytuj | edytuj kod]

George Raft i Spencer Tracy w filmie Szybko zarobione miliony (1931)

W 1930 Broadway poszukiwał aktorów, którzy mogliby wystąpić w filmie dźwiękowym[53]. Tracy został obsadzony w dwóch krótkometrażowych produkcjach systemu Vitaphone (Taxi Talks i The Hard Guy)[56], choć z początku był sceptycznie nastawiony do zostania aktorem filmowym. „Nie miałem ambicji w tym kierunku i byłem bardzo szczęśliwy na scenie”[53]. Reżyser John Ford, który widział Tracy’ego w sztuce The Last Mile, chciał obsadzić go w głównej roli do swojego filmu. Wytwórnia Fox Film Corporation nie była przekonana do kandydatury aktora, jednak po namowach ze strony Forda zgodziła się[57]. Tracy zadebiutował w komedii W górze rzeki u boku Humphreya Bogarta, dla którego był to również debiut w filmie pełnometrażowym[58]. Po premierze wytwórnia zaproponowała aktorowi kontrakt[59], wiedząc, że potrzebuje on pieniędzy dla rodziny (syn Tracy’ego cierpiał na głuchotę). Po podpisaniu umowy przeprowadził się wraz z żoną i synem do Kalifornii[60].

Fox Film Corporation (1930−1935)[edytuj | edytuj kod]

Spencer Tracy i Dickie Moore w filmie Disorderly Conduct (1932)

Winfield Sheehan, ówczesny szef Fox Film Corporation, zobowiązał się do zrobienia z Tracy’ego „kasowego towaru”[61]. Studio promowało aktora, prezentując reklamy z nagłówkiem „Nowa gwiazda świeci” z jego drugiego filmu Szybko zarobione miliony w reżyserii Rowlanda Browna[62]. Kolejne trzy filmy – Six Cylinder Love (reż. Elmer Clifton), Goldie (reż. Benjamin Stoloff) i She Wanted a Millionaire (reż. John G. Blystone), wszystkie z 1931[63], powstały w krótkim odstępie czasu, nie przekładając się na zyski w amerykańskim box offisie[64]. Tracy odnajdywał się w repertuarze komediowym, wcielając się zwykle w role oszustów lub koniarzy[65]. Zmiana wizerunku nadeszła wraz z siódmym filmem Disorderly Conduct (1932, reż. John W. Considine Jr.)[66], który jako pierwszy od czasów W górze rzeki, przyniósł zyski, zarabiając niespełna czterysta trzydzieści tysięcy dolarów przy budżecie wynoszącym trzysta tysięcy[67].

Loretta Young i Spencer Tracy w filmie Jak w siódmym niebie (1933)

W połowie roku Tracy, po wystąpieniu w dziewięciu filmach, wciąż pozostawał mało rozpoznawalny[68]. Zniechęcony planował opuszczenie studia Fox, które ostatecznie postanowiło odnowić z nim umowę, przekonując go do pozostania dzięki zwiększeniu zarobków do 1500 dolarów[69]. Produkcje w których występował w dalszym ciągu przechodziły bez większego echa. Komedia romantyczna Ja i moja dziewczyna w reżyserii Raoula Walsha osiągnęła rekordowo małą frekwencję podczas pokazu w nowojorskim Roxy Theatre[70]. W tym samym roku zagrał w dramacie więziennym Sing Sing (reż. Michael Curtiz) u boku Bette Davis, który został zrealizowany dla studia Warner Bros.[71] Tracy liczył, że będzie to produkcja przełomowa w jego dorobku. Pomimo pozytywnych recenzji, tak się nie stało[72]. Uwagę krytyków zwróciła rola w dramacie Władza i chwała w reżyserii Williama K. Howarda, do której scenariusz napisał Preston Sturges[73]. William R. Wilkerson przyznał na łamach „The Hollywood Reportera”: „Ten znakomity artysta wreszcie miał okazję zaprezentować zdolność, która [do tej pory] była blokowana przez role gangsterów… [film] przedstawił Tracy’ego jako jednego z najlepszych wykonawców ekranu”[74]. Mordaunt Hall z „The New York Timesa” podkreślił, że na ekranie nie było bardziej przekonującego przedstawienia niż podszywanie się pod Toma Garnera przez Spencera Tracy’ego”[75].

Fay Wray i Spencer Tracy w filmie Shanghai Madness (1933)

Kolejne produkcje z udziałem aktora, w tym dramat Shanghai Madness (reż. John G. Blystone), melodramat Jak w siódmym niebie (reż. Frank Borzage) i zrealizowana dla Metro-Goldwyn-Mayer komedia The Show-Off (reż. Charles Reisner), nie przełożyły się na sukces kasowy[76]. W pierwszym z filmów zaprezentował niewidziany dotąd seksapil, co miało służyć poprawie jego pozycji[74].

W trakcie pracy dla Fox Film Corporation Tracy zyskał opinię alkoholika[77]. Nie zdążył zgłosić się do filmu Marie Galante (reż. Henry King), ponieważ został znaleziony nieprzytomny w pokoju hotelowym, po dwutygodniowej libacji[78]. Aktor wylądował w szpitalu i został usunięty z wytwórni[79]. Dodatkowo musiał zapłacić 125 tys. dolarów kary za opóźnienia w produkcji[80].

2 kwietnia 1935 Tracy rozwiązał umowę ze studiem Fox Film Corporation za porozumieniem stron[81] i podpisał nowy, siedmioletni kontrakt z MGM[81], które już wcześniej wyrażało zainteresowanie aktorem[81]. W późniejszych latach powód usunięcia Tracy’ego z szeregów Fox Film Corporation nie był jasny; aktor utrzymywał, że został zwolniony za swoje pijaństwo, podczas gdy notatki wytwórni nie potwierdzały tej tezy[82]. Łącznie Tracy wystąpił w 25 filmach zrealizowanych dla Fox Film Corporation, z których większość przyniosła straty w box offisie[83].

Kariera w Hollywood[edytuj | edytuj kod]

Spencer Tracy i Jean Harlow w scenie z filmu Motłoch (1936)

Metro-Goldwyn-Mayer (1935−1955)[edytuj | edytuj kod]

Myrna Loy i Spencer Tracy w filmie Whipsaw (1935)

W latach 30. MGM było najbardziej szanowanym studiem w Hollywood[84]. Poprzez swoje kłopoty z alkoholem, reputacja Tracy’ego w chwili rozpoczęcia współpracy z wytwórnią nie była dobra[85]. Według biografa Jamesa Curtisa aktor nie był gwarantem zysków w box offisie[86]. Jak podkreślił „był jednak dobrze znany z tego, że był rozrabiaką”[87]. Irving Thalberg, pełniący w MGM funkcję producenta, był entuzjastycznie nastawiony, mówiąc w rozmowie z Louellą Parsons, że „Spencer Tracy stanie się jedną z najcenniejszych gwiazd MGM”[88]. Curtis zaznaczył, że studio kierowało aktorem w ostrożny sposób, chcąc wprowadzić istotne zmiany po nieudanej współpracy z Fox Film Corporation. Przyznał również, że było to jak „zastrzyk adrenaliny” dla Tracy’ego[89].

Pierwszym filmem był kryminał Morderca (reż. Tim Whelan), w którym zadebiutował James Stewart[88]. W następnych produkcjach Tracy występował u boku znanych aktorek, między innymi Myrny Loy we Whipsaw (reż. Sam Wood), który okazał się sukcesem kasowym[90] i zdaniem Franka Nugenta z „The New York Timesa” jedynie przekonująca gra aktorska Loy, Tracy’ego, Johna Qualena i praca reżyserska Wooda pozwoliła by był on czymś więcej niż tylko kolejnym filmem[91]. W kryminale Motłoch (reż. J. Walter Ruben) partnerował Jean Harlow[90]. W tym czasie Tracy zyskał reputację gwiazdy drugoplanowej[c][93].

Jestem niewinny[edytuj | edytuj kod]

Spencer Tracy w kadrze z filmu Jestem niewinny (1936)

W 1936 aktor zagrał główną rolę w dramacie kryminalnym Jestem niewinny (reż. Fritz Lang), który podejmował problematykę linczu[94]. Tracy wcielił się w postać Joe Wilsona, niesłusznie oskarżonego o porwanie dziecka i osadzonego w więzieniu. Po podpaleniu zakładu przez mieszkańców, pragnących dokonać samosądu, ucieka i postanawia się zemścić[95]. Film otrzymał pozytywne recenzje i spotkał się z dużym zainteresowaniem[94], dzięki czemu osiągnął przychód przekraczający milion dolarów w światowym box offisie[96]. James Curtis zaznaczył, że „publiczność, która zaledwie rok wcześniej nie miała wyraźnego kontaktu z nim, nagle zaczęła go dostrzegać. Była to przemiana, którą można rozpatrywać nie inaczej jak w kategoriach cudu… [i pokazała] chęć ze strony publiczności przyjęcia człowieka wiodącego, który nie był przystojny ani większy od życia”[97]. Biograf Donald Deschner zaznaczał, że rola Wilsona przyniosła przełom w jego karierze[98].

W tym samym roku wystąpił u boku Clarka Gable’a w dramacie muzyczno-katastroficznym San Francisco (reż. W.S. Van Dyke), opowiadającym o trzęsieniu ziemi w Kalifornii w 1906[90]. Przyjął drugorzędną rolę, by widownia mogła go zobaczyć z największą ówcześnie gwiazdą Hollywood (Gable)[90]. Kreację księdza Tima Mullina traktował z dużą powagą, czując się odpowiedzialnym za reprezentowanie przedstawiciela kościoła[99]. Pomimo jedynie siedemnastu minut obecności na ekranie, Tracy uzyskał pierwszą nominację do nagrody Akademii Filmowej w kategorii dla najlepszego aktora pierwszoplanowego[100]. Deschner zwrócił uwagę na fakt, że role w filmach Jestem niewinny i San Francisco zmieniły karierę Tracy’ego i pozwoliły mu na nadanie statusu głównej gwiazdy[98].

Po pozytywnym odbiorze filmów ze swoim udziałem, Tracy zerwał z nałogiem alkoholowym, co korzystnie wpłynęło na jego dalsze relacje ze studiem MGM, które podkreślało profesjonalizm aktora[101]. Kolejnym projektem w którym wziął udział była screwball comedy Romantyczna pułapka (reż. Jack Conway), gdzie zagrał u boku Jean Harlow, Myrny Loy i Williama Powella[102]. Według Curtisa obsadzenie Tracy’ego wraz z Harlow, Loy i Powellem, mających ówcześnie jedną z najsilniejszych pozycji w branży, znacząco przyczyniło się do poprawy jego sytuacji[102]. Film w reżyserii Conwaya uplasował się w trójce najchętniej oglądanych produkcji ostatnich sześciu miesięcy[103].

Bohaterowie morza[edytuj | edytuj kod]

Tracy i Freddie Bartholomew w filmie Bohaterowie morza (1937)

W 1937 Tracy wystąpił w czterech produkcjach, z czego kryminał Po wielkiej wojnie (reż. W.S. Van Dyke) przeszedł niezauważony[104]. Mający premierę w czerwcu dramat familijno-przygodowy Bohaterowie morza w reżyserii Victora Fleminga, powstały na podstawie powieści Kapitanowie zuchy Rudyarda Kiplinga, stał się jednym z ważniejszych wydarzeń filmowych roku[104]. Tracy wcielił się w postać portugalskiego rybaka Manuela Fidello, choć nie był zadowolony z udawania zagranicznego akcentu[105] i faktu, że na czas realizacji musiał mieć kręcone włosy[106]. Rola ta przyniosła mu pierwszą nagrodę Akademii Filmowej dla najlepszego aktora pierwszoplanowego[107].

Kolejnymi projektami były dramat Życie ulicy (reż. Frank Borzage) z Luise Rainer[108] i Modelka u boku Joan Crawford (reż. Frank Borzage)[109], z których druga produkcja była sukcesem w box offisie[110]. Po tych wydarzeniach pozycja Tracy’ego pozwoliła zakwalifikować go do grona czołówki gwiazd filmowych. W 1937 opublikowano ankietę „Król i Królowa Hollywood”, którą przeprowadzono z udziałem ponad dwudziestu milionów respondentów. Tracy został sklasyfikowany na 6. pozycji wśród mężczyzn[111]. W 1938 ponownie wystąpił u boku Gable’a i Loy w melodramacie Brawura (reż. Victor Fleming). Film zebrał pochlebne recenzje i był sukcesem kasowym[112].

Miasto chłopców[edytuj | edytuj kod]

Spencer Tracy i Bobs Watson w filmie Miasto chłopców (1938)

W 1938 MGM obsadziło go w roli księdza Edwarda J. Flanagana, założyciela organizacji non-profit Boys Town, w dramacie biograficznym Miasto chłopców (reż. Norman Taurog)[113]. Aktor wyrażał podekscytowanie z otrzymanej roli: „Tak bardzo pragnę wykonać dobrą pracę, jak ojciec Flanagan, że martwi mnie to, iż mam problemy by zasnąć w nocy”[114]. Po premierze Tracy otrzymał pozytywne oceny od krytyków, a film przyniósł przychód rzędu czterech milionów dolarów[115]. Rola księdza Flanagana przyniosła mu drugą z rzędu statuetkę Akademii Filmowej[d] dla najlepszego aktora pierwszoplanowego[e][119]. W walce o nią, Tracy rywalizował z takimi aktorami jak Charles Boyer, James Cagney, Leslie Howard i Robert Donat[119]. Odbierając nagrodę przyznał: „ja naprawdę szczerze nie czuję się odpowiednią osobą, aby móc przyjąć tę nagrodę. Mógłbym to zaakceptować tylko wtedy, jeśli byłaby przeznaczona dla wspaniałego i wielkiego ojca Flanagana”[119]. W ramach podziękowań, wysłał statuetkę księdzu Flanaganowi[120]. Pod koniec roku został sklasyfikowany na 5. miejscu wśród najlepiej zarabiających aktorów[121].

W 1939 zagrał główną rolę walijskiego dziennikarza, korespondenta i badacza Afryki Henry’ego Mortona Stanleya w dramacie przygodowym Stanley i Livingstone u boku Nancy Kelly[122]. Film w reżyserii Kinga został wyprodukowany dla wytwórni 20th Century Fox[123]. Według Curtisa roczna przerwa nie wpłynęła w żaden sposób na ugruntowaną pozycję aktora wśród publiczności[123]. W październiku Tracy wygrał w ankiecie przeprowadzonej przez dwutygodnik „Fortune” na „najlepszego aktora filmowego w kraju”[124].

Lata 40.[edytuj | edytuj kod]

Walter Brennan, Spencer Tracy i Robert Young w scenie z filmu Północno-zachodnie przejście (1940)
Spencer Tracy i Lana Turner w filmie Doktor Jekyll i pan Hyde (1941)

Korzystając z rozpoznawalności Tracy’ego, studio MGM zatrudniło go w 1940 do czterech filmów[125]. Dramat I Take This Woman (reż. W.S. Van Dyke), gdzie wystąpił u boku Hedy Lamarr, okazał się komercyjnym niepowodzeniem[126]. Zmiana nastąpiła wraz z wejściem do kin dramatu historycznego Północno-zachodnie przejście (reż. King Vidor), który był pierwszym filmem Tracy’ego zrealizowanym w technicolorze[126]. 10 maja premierę miał biograficzny Edison (reż. Clarence Brown), gdzie wcielił się w tytułową postać Thomasa Alvy Edisona[127]. Howard Barnes z „New York Herald Tribune” wyraził mieszaną opinię co do filmu, lecz pochlebnie odniósł się do tytułowej kreacji, zaznaczając, że przekonywająca gra aktorska Tracy’ego sprawiła, że film był wart obejrzenia[128]. Najbardziej wyczekiwaną produkcją roku była przygodowa Gorączka nafty (reż. Jack Conway)[129], w której po raz trzeci i ostatni zagrali wspólnie Gable i Tracy. Na ekranie partnerowały im Claudette Colbert i Hedy Lamarr[129]. Film zaliczył największe otwarcie od czasów Przeminęło z wiatrem (reż. Victor Fleming) z 1939[130].

W kwietniu 1941 Tracy podpisał nowy kontrakt z MGM, opiewający na zarobki rzędu 5 tys. dolarów tygodniowo. Ponadto umowa ograniczała (na prośbę aktora) liczbę występów do trzech filmów rocznie[131], i gwarantowała umieszczenie jego nazwiska jako głównego w czołówce[132].

W Men of Boys Town (reż. Norman Taurog) powtórzył rolę księdza Flanagana. Wkrótce potem wystąpił w horrorze Doktor Jekyll i pan Hyde (reż. Victor Fleming) u boku Ingrid Bergman i Lany Turner[133]. Tracy nie był zadowolony z tego filmu, głównie przez konieczność noszenia ciężkiego makijażu do roli Hyde’a[134]. Obraz zebrał mieszane recenzje, jednak cieszył się uznaniem wśród widzów, zarabiając dwa miliony dolarów[f][136]. W 1942 aktor miał zagrać w filmie familijnym Roczniak (reż. Clarence Brown), jednak z uwagi na liczne trudności i warunki pogodowe, produkcję wstrzymano[g][139].

Kobieta roku[edytuj | edytuj kod]

Spencer Tracy i Katharine Hepburn w filmie Kobieta roku (1942)

Po raz pierwszy Tracy wystąpił z Katharine Hepburn w komedii romantycznej Kobieta roku (reż. George Stevens)[140]. Odtwórczyni głównej roli kobiecej ceniła sobie współpracę, nazywając go „najlepszym aktorem filmowym” oraz wyrażając zadowolenie z możliwości wspólnej gry: „Byłam cholernie wdzięczna, że zechciał ze mną pracować”[141]. Przy okazji realizacji Filadelfijskiej opowieści (reż. George Cukor) w 1940, gdzie wystąpiła u boku Cary’ego Granta, zabiegała o angaż dla aktora[142]. Film Kobieta roku zebrał przychylne recenzje i cieszył się uznaniem wśród widzów w kinach[143]. William Boehnel z „New York World-Telegram” napisał, że sama obecność Hepburn i Tracy’ego wystarczy, aby „film był niezapomniany”[143]. Mający premierę w tym samym roku dramat Tortilla Flat (reż. Victor Fleming), będący adaptacją powieści Johna Steinbecka[144], spotkał się z chłodnym przyjęciem krytyków[145].

Tracy jako Jimmy Doolittle w filmie 30 sekund nad Tokio (1944)

Po otrzymaniu pozytywnych ocen przez Kobietę roku, wytwórnia MGM zatrudniła Hepburn i Tracy’ego do głównych ról w filmie dramatycznym Keeper of the Flame (reż. George Cukor)[146]. Pomimo słabszego przyjęcia zyskał on uznanie w amerykańskim box offisie, potwierdzając tym samym siłę partnerstwa ekranowego aktorów[147]. Kolejne trzy obrazy Tracy’ego to wojenne produkcje – A Guy Named Joe (reż. Victor Fleming), Siódmy krzyż (reż. Fred Zinnemann) i 30 sekund nad Tokio (reż. Mervyn LeRoy)[148]. Pierwszy z filmów stał się najbardziej „kasowym” w jego dotychczasowej karierze[149]. Siódmy krzyż, którego fabuła koncentrowała się na ucieczce z nazistowskiego obozu koncentracyjnego, otrzymał negatywne opinie[150].

W 1944 Tracy był najbardziej dochodowym aktorem w Stanach Zjednoczonych[151]. Jego kandydatura rozpatrywana była między innymi obok Alana Ladda, Gregory’ego Pecka i Jamesa Cagneya do głównej roli agenta ubezpieczeniowego Waltera Neffa (Fred MacMurray) w kryminale noir Podwójne ubezpieczenie (1944, reż. Billy Wilder)[152]. Rok później po raz trzeci wystąpił z Hepburn, grając główną rolę w komedii romantycznej Bez miłości (reż. Harold S. Bucquet)[153], która pomimo mieszanych ocen krytyków, osiągnęła sukces w box offisie[154].

W 1947 powrócił do filmu po roku spędzonym na deskach teatru[h]. Jak przyznawał: „wracam na Broadway by sprawdzić, czy potrafię jeszcze grać”[i][154]. W międzyczasie przeszedł przez gorszy okres w swoim życiu, wskutek czego trafił do szpitala[161]. Pierwszym obrazem był western Morze traw (reż. Elia Kazan)[162], osadzony w realiach Dzikiego Zachodu, gdzie ponownie wystąpił z Hepburn[163], która uważała, że jedynie regularna gra pozwoli przywrócić mu skupienie[151]. Podobnie jak w przypadku Keeper of the Flame i Bez miłości, film osiągnął sukces kasowy, zarówno w kraju, jak i za granicą, mimo mieszanych recenzji prasowych[164]. Ostatnim filmem z 1947 był dramat romantyczny Cass Timberlane (reż. George Sidney)[165], który uzyskał entuzjastyczne przyjęcie w kinach przez publiczność. Curtis zwrócił uwagę, że partnerka z planu Lana Turner przyćmiła swoją grą Tracy’ego[166].

Spencer Tracy i Katharine Hepburn w filmie Żebro Adama (1949)

W 1948 aktor zrealizował piąty film wspólnie z Hepburn, występując w dramacie politycznym Stan Unii (reż. Frank Capra), gdzie wcielił się w rolę Granta Matthewsa, kandydata na urząd prezydenta[167]. Obraz spotkał się z przychylnym przyjęciem[168]. Rok później zagrał wraz z Deborah Kerr w filmie Edward, mój syn (reż. George Cukor)[169]. Aktor nie lubił tej roli, przyznając w rozmowie z reżyserem: „dość niepokojącym dla mnie jest dojście do wniosku jak łatwo przychodzi mi granie łajdaka”[170]. Po premierze „The New Yorker” napisał o „beznadziejnej interpretacji pana Tracy’ego”[171]. Film okazał się największą porażką finansową aktora dla MGM[172].

Żebro Adama[edytuj | edytuj kod]

Kolejnymi projektami były przygodowy Malaya (reż. Richard Thorpe) z Jamesem Stewartem[173] oraz komedia romantyczna Żebro Adama (reż. George Cukor), gdzie Tracy i Hepburn wcielili się w rolę małżeństwa prawników, które walczy ze sobą w sądzie[174]. Autorzy scenariusza Garson Kanin i Ruth Gordon, którzy byli przyjaciółmi aktorów, napisali dialogi specjalnie z myślą o nich[174]. Film otrzymał pochlebne recenzje, stając się największym przebojem duetu Tracy–Hepburn[174]. Bosley Crowther z „The New York Timesa” napisał: „pan Tracy oraz panna Hepburn to gwiazdy w tym spektaklu i wspaniale się ogląda ich doskonałą kompatybilność w komicznych sytuacjach”[175].

Lata 50.[edytuj | edytuj kod]

Ojciec panny młodej[edytuj | edytuj kod]

Elizabeth Taylor i Spencer Tracy na zdjęciu promocyjnym z filmu Ojciec panny młodej (1950)

W 1950 Tracy wystąpił u boku Elizabeth Taylor i Joan Bennett w komedii Ojciec panny młodej (reż. Vincente Minnelli), wcielając się w rolę Stanleya Banksa, ojca, który przygotowuje się do ślubu swojej córki[176]. „Variety” napisał: „jest to druga mocna komedia z rzędu Spencera Tracy’ego w roli tytułowej i rzuca nią na kolana”[176]. Film spotkał się z ciepłym przyjęciem zarówno ze strony krytyków, jak i widowni, stając się najbardziej dochodową produkcją w dotychczasowej karierze aktora i przynosząc zyski rzędu trzech milionów dolarów[176]. Za rolę Stanleya Banksa Tracy został po raz pierwszy od dwunastu lat wyróżniony nominacją do nagrody Akademii Filmowej dla najlepszego aktora pierwszoplanowego[177]. Po pozytywnym przyjęciu filmu studio MGM postanowiło zrealizować sequel Kłopotliwy wnuczek (reż. Vincente Minnelli)[177]. Tracy, z początku będąc niepewnym, ostatecznie zgodził się na udział w produkcji[178]. Druga część trafiła do kin dziesięć miesięcy po premierze pierwszej i przyniosła zyski w wysokości czterech milionów dolarów[179]. Pozytywny odbiór dwóch wymienionych filmów spowodował, że Tracy’ego ponownie zaczęto nazywać największą gwiazdą w kraju[179].

W 1951 wcielił się w rolę prawnika w kryminale noir The People Against O’Hara (reż. John Sturges)[180]. W następnym roku ponownie nawiązał współpracę z Katharine Hepburn, występując w komedii sportowej Pat i Mike w reżyserii George’a Cukora, ze scenariuszem Kanina i Gordon[181]. Film stał się jednym z bardziej znanych i cenionych w dorobku duetu Tracy–Hepburn[181]. Następnie wystąpił wraz z Gene Tierney w dramacie historycznym Podróż ku Nowemu Światu (reż. Clarence Brown)[182], który odnotował małą frekwencję i przyniósł straty w wysokości niespełna dwóch milionów dolarów[183].

W 1953 Tracy powrócił do roli zaniepokojonego ojca w dramacie Aktorka (reż. George Cukor), u boku Jean Simmons[184]. Producent obrazu Lawrence Weingarten przyznał: „ten film otrzymał więcej oklasków ze strony krytyki niż jakikolwiek inny, który zrobiłem w poprzednich latach, a my nie zarabialiśmy wystarczająco dużo pieniędzy, by móc opłacić wszystkich uczestników seansu”[184]. Za kreację Clintona Jonesa Tracy został nagrodzony Złotym Globem w kategorii dla najlepszego aktora w filmie dramatycznym[185] oraz uzyskał nominację do nagrody BAFTA dla najlepszego aktora zagranicznego[186].

W następnym roku wystąpił w westernie Złamana lanca (reż. Edward Dmytryk) studia 20th Century Fox, który został dobrze przyjęty przez środowisko krytyków[187]. W 1955 miał zagrać postać Daniela C. Hilliarda w kryminale noir Godziny rozpaczy u boku Humphreya Bogarta, jednak odmówił reżyserowi Williamowi Wylerowi nie zgadzając się na rolę mniej ważną, niż kreacja Bogarta[188].

Czarny dzień w Black Rock[edytuj | edytuj kod]

W 1955 Tracy wystąpił w dreszczowcu Czarny dzień w Black Rock (reż. John Sturges)[189], zawierającym elementy westernu i kina noir[190]. Aktor wcielił się w rolę jednorękiego weterana wojennego, który przybywa do miasteczka Black Rock, by wręczyć medal synowi japońskiego farmera. Niespodziewanie spotyka się z dużą wrogością ze strony miejscowych[189]. Kreacja Johna J. Macreedy’ego przyniosła mu piątą nominację do nagrody Akademii Filmowej dla najlepszego aktora pierwszoplanowego oraz nagrodę dla najlepszego aktora na 8. MFF w Cannes[191]. Tracy osobiście nie był zadowolony z filmu[188], wielokrotnie grożąc, że opuści go w trakcie realizacji[192].

Aktor niezależny (1956–1967)[edytuj | edytuj kod]

Spencer Tracy i Robert Wagner w filmie Śniegi w żałobie (1956)

W tym samym roku rozpoczął prace na planie filmu Opowieść o złym człowieku (reż. Robert Wise), lecz wycofał się z projektu po tym, gdy w trakcie zdjęć w Kolorado doznał choroby wysokościowej[193]. Wskutek samowolnego opuszczenia planu jego stosunki z MGM uległy pogorszeniu, co w konsekwencji doprowadziło do rozwiązania kontraktu w czerwcu[194].

Pierwszym filmem, w którym wystąpił jako aktor niezależny był dramat przygodowy Śniegi w żałobie (1956) w reżyserii Edwarda Dmytryka, gdzie partnerował mu Robert Wagner[195]. Zdjęcia realizowane były w Alpach, co okazało się trudnym doświadczeniem, przez co Tracy ponownie groził opuszczeniem projektu[195]. Mimo to uzyskał nominację do nagrody BAFTA w kategorii dla najlepszego aktora zagranicznego[195].

18 stycznia 1957 wziął udział w pogrzebie Humphreya Bogarta, z którym łączyła go silna przyjaźń[196]. Został poproszony przez wdowę po zmarłym, Lauren Bacall, o odczytanie mowy pożegnalnej, jednak Tracy będąc załamanym śmiercią bliskiego mu przyjaciela nie czuł się na siłach, wobec czego w zastępstwie uczynił to John Huston[196]. W tym samym roku zagrał po raz ósmy z Hepburn, tym razem w komedii romantycznej Biuro na tranzystorach (reż. Walter Lang)[197]. W trakcie prac wielokrotnie był przekonywany do pozostania na planie[197]. Film spotkał się ze słabym zainteresowaniem[198]. Philip T. Hartung z „Commonweal” zwracał uwagę na „umiejętność wywoływania śmiechu i robienia zabawnych dowcipów” przez duet Tracy–Hepburn[199].

Stary człowiek i morze[edytuj | edytuj kod]

Spencer Tracy w scenie z filmu Stary człowiek i morze (1958)

W 1958 zagrał w dramacie Stary człowiek i morze (reż. John Sturges), do którego realizacji przymierzał się od pięciu lat[200]. Agent Ernesta Hemingwaya, Leland Hayward napisał do autora: „Spośród wszystkich ludzi Hollywood najbliższym mi jakością, osobowością, głosem i godnością osobistą jest Spencer Tracy”[200]. Aktor wyraził zadowolenie z otrzymanej roli[200]. Przed rozpoczęciem zdjęć namawiano go by schudł, jednak Tracy’emu się to nie powiodło[201]. Hemingway przyznał, że jest on „strasznym ciężarem dla obrazu”. Pisarz musiał być przekonywany, że ujęcia będą robione w taki sposób, aby ukryć nadwagę aktora[202]. Tracy podkreślał, że Stary człowiek i morze był najtrudniejszym filmem w jego karierze[203]. Jack Moffitt z „The Hollywood Reportera” zwrócił uwagę na „intymność i ujawnienie uniwersalnego ludzkiego doświadczenia”, które według autora „wykraczało poza aktorstwo i stało się rzeczywistością”[204]. Za kreację starzejącego się rybaka Santiago ponownie został nominowany do nagrody Akademii Filmowej i brytyjskiej BAFTA[205].

Po rezygnacji z udziału w dwóch filmach, w tym z remake’u Błękitnego anioła z Marilyn Monroe (ostatecznie główne role trafiły do May Britt i Curda Jürgensa)[206], Tracy wystąpił w The Last Hurrah, gdzie po 28 latach nawiązał ponowną współpracę z Johnem Fordem[207]. Aby lepiej przygotować się do roli burmistrza wziął rok przerwy[207]. Film został pozytywnie oceniony, jednak nie przełożyło się to na sukces komercyjny[208]. Pod koniec 1958 rada National Board of Review uznała Tracy’ego za najlepszego aktora roku[209]. W tym czasie zaczął rozważać przejście na emeryturę, podkreślając, że jest „chronicznie zmęczony, nieszczęśliwy, chory i niezainteresowany pracą”[209].

Lata 60.[edytuj | edytuj kod]

Kto sieje wiatr[edytuj | edytuj kod]

Spencer Tracy i Fredric March na planie filmu Kto sieje wiatr (1960)

W 1960 wystąpił w dramacie historycznym Kto sieje wiatr w reżyserii Stanleya Kramera, którego fabuła opierała się na słynnym małpim procesie z 1925, dotyczącym nauczania teorii ewolucji w szkołach[210]. Kramer przyznawał, że Tracy był jedynym kandydatem do roli prawnika Henry’ego Drummonda[j][210]. Na ekranie partnerował mu Fredric March jako Matthew Harrison Brady[k][210]. Tygodnik „Variety” napisał: „przebłysk geniuszu castingowego… obaj mężczyźni są urzekający w najbardziej chwalebnym tego słowa znaczeniu”[213]. Pomimo pochlebnych recenzji wyniki finansowe nie przełożyły się na sukces komercyjny[214]. Tracy został po raz siódmy nominowany do nagrody Akademii Filmowej[215], brytyjskiej BAFTA i Złotego Globu w kategoriach dla najlepszego aktora pierwszoplanowego i zagranicznego[214].

W 1961 zagrał w katastroficznym obrazie Diabeł o czwartej (reż. Mervyn LeRoy), po raz czwarty w swej karierze wcielając się w rolę duchownego[216]. Frank Sinatra oddał główną rolę na rzecz Tracy’ego, by ten zechciał tylko wystąpić w filmie. Chociaż aktor w pierwszej chwili odrzucił propozycję, to ostatecznie dał się przekonać do udziału w produkcji[216]. Obraz, mimo słabszych recenzji, był najbardziej dochodowym filmem Tracy’ego od czasu Ojca panny młodej z 1950[217].

Wyrok w Norymberdze[edytuj | edytuj kod]

Spencer Tracy jako przewodniczący sądu Dan Haywood w scenie z filmu Wyrok w Norymberdze (1961)

Kto sieje wiatr zapoczątkował współpracę Tracy’ego z Kramerem. Reżyser obsadził aktora w dramacie sądowym Wyrok w Norymberdze w roli przewodniczącego sądu Dana Haywooda[218]. Fabuła filmu skupiała się na trzecim z dwunastu procesów norymberskichprocesie prawników. Był to jeden z pierwszych obrazów, który poruszał temat Holocaustu[218]. W filmie wystąpili także Burt Lancaster, Marlene Dietrich, Maximilian Schell i Richard Widmark[219]. Autor scenariusza Abby Mann napisał rolę sędziego Haywooda z myślą o Tracym[218], który z kolei podkreślał, że był to najlepszy scenariusz jaki kiedykolwiek przeczytał[220]. Pod koniec filmu bohater grany przez Tracy’ego wygłasza ponad trzynastominutową mowę końcową. Aktor nagrał tę scenę za pierwszym podejściem, otrzymując od całej obsady gromkie brawa[221]. Po obejrzeniu produkcji Mann napisał do aktora: „każdy scenarzysta powinien mieć doświadczenie ze Spencerem Tracy’m czytającym jego tekst. Na całym świecie nie ma niczego podobnego”[222]. Tracy uzyskał ósmą nominację do nagrody Akademii Filmowej[223].

Ze względu na zły stan zdrowia aktor odrzucił główne role w filmach U kresu dnia (1962, reż. Sidney Lumet) i Lampart (1963, reż. Luchino Visconti)[224]. Z uwagi na prace przy Wyroku w Norymberdze zrezygnował także z udziału w westernie Jak zdobywano Dziki Zachód (1962, reż. George Marshall, Henry Hathaway, John Ford), do którego nagrał jedynie narrację[225]. W 1963 Tracy wykreował postać kapitana T.G. Culpepera w komedii kryminalnej Ten szalony, szalony świat (reż. Stanley Kramer), spędzając na planie jedynie dziewięć dni[226]. Film stał się najbardziej dochodowym amerykańskim obrazem roku[227]. Po pogorszeniu stanu zdrowia zmuszony był odmówić udziału w westernie Jesień Czejenów (1964, reż. John Ford) i dramacie Cincinnati Kid (1965, reż. Norman Jewison)[l][227].

Zgadnij, kto przyjdzie na obiad[edytuj | edytuj kod]

Tracy, Hepburn i Kellaway w filmie Zgadnij, kto przyjdzie na obiad (1967)

Fabuła komediodramatu Stanleya Kramera Zgadnij, kto przyjdzie na obiad, autorstwa scenarzysty Williama Rose’a, koncentrowała się na tematyce małżeństwa białej kobiety z czarnoskórym mężczyzną[229]. Tracy po czteroletniej przerwie wcielił się w rolę mającego liberalne poglądy dziennikarza Matta Draytona, którego córka Christina (Katharine Houghton) oznajmia rodzicom (w roli matki Katharine Hepburn), że wychodzi za mąż za czarnoskórego lekarza (Sidney Poitier). Aktor z radością powrócił do gry na planie, jednak w rozmowie z jednym z dziennikarzy przyznał, że to będzie jego ostatni film[229]. Z powodu złego stanu zdrowia firmy odmówiły ubezpieczenia Tracy’ego (kwota ubezpieczenia aktora wyniosła 71 tys. dolarów). Aby zdjęcia mogły się rozpocząć, Hepburn i Kramer wypłacili własne wynagrodzenia, pokrywając tym samym koszty ubezpieczenia aktora[230]. Tracy pracował na planie jedynie od dwóch do trzech godzin dziennie[231]. Ostatnią scenę nagrał 24 maja 1967[232].

Premiera odbyła się 11 grudnia. Pomimo mieszanych recenzji, Zgadnij, kto przyjdzie na obiad, stał się najbardziej dochodowym filmem w karierze aktora[233], przynosząc ponad pięćdziesiąt milionów dolarów zysku[234]. Brendan Gill na łamach „The New Yorkera” napisał, że „Tracy dał bezbłędny, i w tych okolicznościach, łamiący serca występ”[235]. Rola ta przyniosła aktorowi dziewiątą nominację do nagrody Akademii Filmowej, trzecią do Złotego Globu i pośmiertnie główną statuetkę BAFTA dla najlepszego aktora zagranicznego[233].

Choroba, śmierć i pogrzeb[edytuj | edytuj kod]

Forest Lawn Memorial Park, miejsce spoczynku aktora

W wieku 60 lat, ze względu na długoletnie uzależnienie od alkoholu, papierosów, przyjmowania leków i nadwagę, stan zdrowia Tracy’ego uległ znacznemu pogorszeniu. 21 lipca 1963 został hospitalizowany po tym, jak doznał ciężkiego ataku duszności[236]. Lekarze zdiagnozowali u niego obrzęk płuc[237] oraz podniesione ciśnienie krwi[238]. Od tego momentu aktor pozostawał w słabszej formie fizycznej. Hepburn przeprowadziła się do niego, by zapewnić mu stałą opiekę[239]. W styczniu 1965 zdiagnozowano u Tracy’ego nadciśnienie tętnicze[240]. Aktor rozpoczął leczenie po wykryciu u niego cukrzycy typu 2[240]. We wrześniu 1965 był bliski śmierci, gdy po zabiegu prostatektomii jego nerki przestały pracować i spędził noc w śpiączce[241]. Wyzdrowienie aktora lekarze określali ówcześnie jako „rodzaj cudu”[242].

Ostatnie dwa lata życia aktor spędził w swoim domu wraz z Hepburn, poświęcając wolny czas na czytanie, malowanie i słuchanie muzyki[243]. 10 czerwca 1967, siedemnaście dni po ukończeniu zdjęć do Zgadnij, kto przyjdzie na obiad, Tracy zmarł w wyniku ataku serca, którego doznał w swoim mieszkaniu w Beverly Hills. Miał 67 lat[244].

Msza święta odbyła się 12 czerwca w kościele Niepokalanego Serca Maryi w East Hollywood[245]. W uroczystościach pogrzebowych, prócz najbliższej rodziny, udział wzięli także między innymi Frank Sinatra, George Cukor, James Stewart, John Ford i Stanley Kramer[245]. Katharine Hepburn, ze względu na rodzinę aktora, nie brała udziału w pogrzebie[246]. Tracy został pochowany na cmentarzu Forest Lawn Memorial Park w Glendale w zespole miejskim Los AngelesLong Beach[245][247]. Zdaniem Jamesa Fischera cały majątek aktora odziedziczyła jego żona i dzieci, a Hepburn nie została uwzględniona przy podziale spadku[247].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Małżeństwo i dzieci[edytuj | edytuj kod]

Dom Spencera Tracy’ego w North Hollywood, lata 30. lub 40.

Swoją żonę Louise Treadwell Tracy poznał, gdy obydwoje byli członkami Wood Players w teatrze w Grand Rapids[27]. Zaręczyli się 10 maja 1923[27], a pobrali 10 września pomiędzy popołudniowym a wieczornym występem[28]. Syn John Ten Broeck Tracy (zm. 2007) urodził się 26 czerwca 1924[248]. Kiedy miał dziesięć miesięcy, Treadwell odkryła, że dziecko jest głuche[249]. Przez pierwsze trzy miesiące ukrywała ten fakt przed Tracym[250]. Gdy aktor się dowiedział o tym, był zdruzgotany. Obwiniał się za chorobę syna, twierdząc, że to kara za „własne grzechy”[251]. W rezultacie Tracy miał problemy z nawiązaniem kontaktu z synem i odsunął się od rodziny[252]. Przyjaciel artysty, producent Joseph L. Mankiewicz przyznał, że „Tracy nie opuścił Louise. Opuścił scenę z poczucia winy”[253]. 1 lipca 1932 urodziła się córka Louise „Susie” Treadwell[254]. Dzieci wychowywane były w wierze episkopalnej matki[255]. W 1933 Tracy opuścił rodzinny dom[256], utrzymując wraz z żoną, że wciąż są przyjaciółmi, choć rozważali możliwość separacji[257]. Para ostatecznie nie zdecydowała się na rozwód[257]. W 1935 pojednał się z Treadwell, mimo że małżeństwo sprawiało coraz więcej kłopotów[258]. Tracy częściej mieszkał w hotelach, a w latach 40. para żyła osobno[259]. Według źródeł Treadwell miała oznajmić: „będę panią Tracy do dnia, w którym umrę”[168].

Romanse[edytuj | edytuj kod]

Od września 1933 do czerwca 1934 aktor miał romans z Lorettą Young, z którą współpracował przy filmie Jak w siódmym niebie (1933)[260]. W późniejszym czasie Tracy częstokrotnie wdawał się w różne romanse[261], w tym z Joan Crawford w 1937[262] i Ingrid Bergman w 1941[263]. Claire Trevor twierdziła, że „miał sporą linię podbojów. Kobiety go kochały”[261]. Niektóre źródła podają, że aktor miewał kontakty seksualne z Judy Garland w 1936, gdy dziewczyna miała 14 lat[264]. Będąc w przyjacielskich relacjach z Hepburn, Tracy wykazywał się niewiernością[265]; w 1952, przy okazji pracy nad filmem Podróż ku Nowemu Światu, aktor miał romans z Gene Tierney[266].

Przyjaźń z Katharine Hepburn[edytuj | edytuj kod]

Przyjaźń Tracy’ego z Hepburn trwała od 1941 do śmierci aktora w 1967

Podczas realizacji Kobiety roku (1941) Tracy nawiązał bliską przyjaźń z Katharine Hepburn. Ich relacja trwała przez 26 lat, aż do śmierci aktora w 1967. Tracy nigdy nie wrócił do rodzinnego domu, lecz regularnie odwiedzał żonę i dzieci[141]. MGM skrupulatnie chroniło kontrakty swoich aktorów przed wszelkimi kontrowersjami i skandalami[267]. Tracy nie chciał, by jego znajomość z Hepburn przedostała się do opinii publicznej oraz aby dowiedziała się o niej Treadwell[m][269]. Mimo to, w kręgach Hollywood o relacji aktorów było wiadomo[270]. Para nie mieszkała razem aż do ostatnich lat życia Tracy’ego, kiedy to jego stan zdrowia pogorszył się na tyle, że Hepburn wprowadziła się do jego mieszkania w Beverly Hills, by móc się nim opiekować[239]. Angela Lansbury, która współpracowała z parą na planie Stanu Unii (1948), przyznawała: „wszyscy wiedzieli, ale nikt nigdy nic nie mówił. W tamtych czasach nie dyskutowano”[271]. W jednej z rozmów z Joan Fontaine aktor wyznał: „mogę się rozwieść, kiedy tylko zechcę, lecz moja żona i Kate lubią takie rozwiązanie jakie ma miejsce”[272]. Przyjaciółka Tracy’ego, Betsy Drake uważała, że był on całkowicie zależny od Hepburn[273]. Aktorka nigdy nie ingerowała w sprawy małżeńskie Tracy’ego i nie naciskała na ślub[274].

Osobowość[edytuj | edytuj kod]

Spencer Tracy, George Sidney i Lana Turner (1947)

Spencer Tracy był katolikiem, lecz jego kuzynka, Jane Feely przyznawała, że nie był on osobą pobożną. „Był niepraktykującym katolikiem. Nazwałabym go duchowym katolikiem”[275]. Z kolei Garson Kanin, z którym aktor przyjaźnił się przez 25 lat, określił Tracy’ego „prawdziwie wierzącym”[276]. W jego opinii szanował on swoją religię[277]. Według biografów aktor przez całe życie regularnie uczęszczał na msze święte[278].

Przez większą część dorosłego życia Tracy zmagał się z uzależnieniem od alkoholu[n][279], niejednokrotnie upijając się do stanu utraty przytomności[280]. James Curtis twierdził, że w przeszłości z nałogiem zmagali się członkowie rodziny ze strony ojca aktora[o][281]. Loretta Young uważała, że Tracy bywał „okropny”, gdy był pijany[282]. Znajdującego się pod wpływem alkoholu aktora dwukrotnie aresztowano za niedopuszczalne zachowanie[283]. Często rozpoczynał długotrwałe okresy trzeźwości, po czym ponownie wpadał w uzależnienie. Biografowie określali to terminem „wszystko albo nic”[284]. Przyjaciele i współpracownicy zwracali się do niego „Spence”, co było skrótem od imienia[285].

Tracy miewał skłonności depresyjne i stany lękowe. Treadwell opisała jego naturę jako „najbardziej niestabilne usposobienie, jakie kiedykolwiek widziałam – przez minutę potrafił znajdować się w chmurach, po czym spadał w dół, w głębię”[286]. Przez całe życie Tracy zmagał się z uporczywą bezsennością[287]. Doprowadziło to do uzależnienia od leków; nasennych barbituranów, które pomagały mu spać w nocy, ale powodowały senność następnego dnia, a także od pobudzającej dekstroamfetaminy, pozwalającej mu na lepsze funkcjonowanie w dzień[288]. Hepburn, która przyjęła rolę opiekunki aktora[289], nie była w stanie zrozumieć nieszczęścia swojego partnera. W opublikowanej w 1991 biografii Me: Stories of My Life napisała, że był on „nieustannie torturowany poczuciem winy i okropnym nieszczęściem”[290].

Poglądy polityczne[edytuj | edytuj kod]

Spencer Tracy nie był zwolennikiem upubliczniania poglądów politycznych przez środowisko aktorskie, lecz w 1940 wyraził swoje uznanie dla komisji Hollywood for Roosevelt[291]. Osobiście uważał się za demokratę[292]. 20 lipca 1944 uczestniczył obok Edith Luckett Davis w Konwencji Krajowej Partii Demokratycznej w Chicago. Przyjaciel aktora, Lincoln Cromwell opisał go jako „oddanego demokratę”[293]. Córka Tracy’ego, Louise „Susie” Treadwell przyznała, że „ojciec był demokratą w otoczeniu republikanów [reszta rodziny]”[294].

Filmografia[edytuj | edytuj kod]

W trwającej 46 lat karierze Tracy występował w filmach, radiu oraz na scenie. Pojawił się w 75 produkcjach fabularnych[295] i 19 audycjach radiowych[296][297].

W latach 1938–1942, 1944−1945, 1948 i 1950−1951 Tracy notowany był w pierwszej dziesiątce najbardziej dochodowych aktorów[298]. Piętnaście filmów z jego udziałem było zestawianych w pierwszej dziesiątce podsumowań roku w amerykańskim box offisie, z czego San Francisco (1936) i Miasto chłopców (1938) osiągały najwyższą pozycję[299]. Trzydzieści filmów, w których Tracy wziął udział, było nominowanych przynajmniej do jednego Oscara, a dwanaście z nich zdobyło co najmniej jedną statuetkę. Trzydzieści jeden produkcji z udziałem aktora, po uwzględnieniu inflacji, przekroczyło sumę stu milionów dolarów dochodu z biletów na rynku krajowym[299].

Siedem z jego filmów: Jestem niewinny (1936), Kobieta roku (1941), Żebro Adama (1949), Czarny dzień w Black Rock (1955), Wyrok w Norymberdze (1961), Jak zdobywano Dziki Zachód (1962) i Zgadnij, kto przyjdzie na obiad (1967) wpisano do National Film Registry[300].

Styl gry i renoma[edytuj | edytuj kod]

„Nie wiem na czym polega aktorstwo. Kto może szczerze powiedzieć, że wie?… Kim aktorzy mają być, jeśli nie sobą. Doszedłem do tego w mojej pracy nad rolą. Mówię sobie: «to jest Spencer Tracy jako sędzia lub to jest Spencer Tracy jako kapłan czy prawnik», i niech tak zostanie. Zrozumcie, że jedyną rzeczą, którą aktor ma do zaoferowania reżyserowi, a ostatecznie publiczności, jest jego instynkt. I tyle.”
Spencer Tracy[301]

Spencer Tracy szczególnie szanowany był za swój naturalizm prezentowany na ekranie. Współpracujący z nim na planie Siódmego krzyża (1944) Hume Cronyn przyznawał: „Jego metoda była tak prosta, a jednocześnie tak trudna do osiągnięcia. Wyglądało jakby nie robił nic, jedynie słuchał, czuł, wypowiadał słowa bez jakiegokolwiek wysiłku”[302]. James Cagney[303] i Joan Crawford również wyrażali swoje uznanie dla jego luźnego stylu gry[304]. Joan Bennett, z którą Tracy czterokrotnie współpracował, przyznawała: „Nigdy nie odnosiłam wrażenia, że on «gra» w scenie, ale prawda danej chwili faktycznie się zdarzała, spontanicznie, gdy wypowiadał swoje kwestie”[304]. Tracy w szczególności doceniany był za umiejętność słuchania i reagowania. Aktor Barry Nelson powiedział, że „wprowadził on sztukę reagowania na nowy poziom”[305]. Reżyser i producent Stanley Kramer podkreślał, że „Tracy myślał i słuchał lepiej niż ktokolwiek inny w historii sztuki filmowej[306]. Scenarzysta Czarnego dnia w Black Rock (1955) Millard Kaufman zwracał uwagę na umiejętność słuchania przez Tracy’ego[307].

Mimo że jego gra aktorska postrzegana była jako „bez większego wysiłku”, znajomi Tracy’ego podkreślali, że starannie przygotowywał się do każdej z ról. Joseph L. Mankiewicz, który mieszkał z nim w trakcie realizacji Brawury (1938) wspominał, że każdego wieczora aktor „ciężko pracował” w swoim pokoju[308]. Wielu jego współpracowników zwracało uwagę na silną etykę pracy i profesjonalizm[309]. Garson Kanin opisał go jako „instynktownego gracza, który ufał momentowi tworzenia”[310]. Bliski przyjaciel Tracy’ego, Chester Erskine, odnosząc się do jego stylu aktorskiego przyznał: „Starał się dać tyle, tak mało, na ile to było potrzebne. Potrzebował minimum aby osiągnąć maksimum”[311].

Spencer Tracy nie lubił, gdy pytano go o technikę gry oraz rady jakie udzielałby innym początkującym aktorom[312]. Często wypowiadał się w sposób lekceważący na temat swojego zawodu[313]. Jedną z takich sytuacji przytoczył Garson Kanin, któremu Tracy powiedział: „Dlaczego aktorzy uważają, że są tak cholernie ważni? Nie, nie są. Aktorstwo nie jest najważniejszym zawodem na świecie. A hydraulika jest!”[314]. W rozmowie z jednym z dziennikarzy przyznał, że na ekranie nie stosuje żadnych sztuczek. „Po prostu projektuję siebie – starając się być szczerym”[170].

Spuścizna[edytuj | edytuj kod]

Gwiazda Tracy’ego na Alei Gwiazd w Los Angeles (kwiecień 2011)
William Powell, Tracy, Gilbert Roland i Errol Flynn w animacji Hollywood Steps Out (1941)

Spencer Tracy uznawany jest za jednego z najwybitniejszych amerykańskich aktorów okresu „Złotej Ery Hollywood[1] oraz w historii kina[315]. Przez lata cieszył się uznaniem w branży filmowej[316]. Ówczesny szef MGM, Dore Schary powiedział: „Nie ma wątpliwości, że jest najlepszym i najbardziej zmiennym aktorem naszego ekranu”[317]. Clark Gable[318], Garson Kanin[319], Humphrey Bogart[p][319], James Cagney[319], John Ford[q][207] i Katharine Hepburn[321], określali Tracy’ego mianem „największego aktora swojego pokolenia”. Richard Widmark przyznał, że „jest najwybitniejszym aktorem filmowym, jaki kiedykolwiek był… Nauczyłem się więcej patrząc na Tracy’ego niż w jakikolwiek inny sposób”[322]. Wizerunek aktora związany był w drugiej połowie lat. 30. z kampaniami reklamowymi i produktami między innymi DeSoto[323] i Lucky Strike[324].

Był postacią występującą lub wspominaną w kreskówkach Warner Bros. (Hollywood Steps Out, 1941, reż. Tex Avery)[325]. 8 lutego 1960, za wkład w przemysł filmowy, Tracy otrzymał gwiazdę na Hollywoodzkiej Alei Gwiazd, która mieści się przy 6814 Hollywood Boulevard[326].

8 marca 1986 stacja telewizyjna PBS wyemitowała na swojej antenie dokument The Spencer Tracy Legacy (reż. David Heeley), którego gospodarzem była Katharine Hepburn[327][328]. Zawarto w nim między innymi fragmenty filmów z udziałem aktora, relacje zza kulis, domowe nagrania z życia prywatnego, a także wywiady z wieloma jego współpracownikami z planu oraz rozmowę z córką Louise „Susie” Treadwell[327].

W 1996 nazwisko aktora zostało zamieszczone na 15. miejscu w rankingu „100 największych gwiazd filmowych wszech czasów”, przygotowanym przez tygodnik „Entertainment Weekly[329]. W czerwcu 1999 American Film Institute umieścił Tracy’ego na 9. lokacie listy „największych aktorów wszech czasów[1]. Trzy produkcje z jego udziałem, AFI zamieścił w 2003 na przygotowanej przez siebie liście „100 najbardziej inspirujących filmów wszech czasów” – Zgadnij, kto przyjdzie na obiad (1967) na 35. miejscu, Miasto chłopców (1938) na 81. i Bohaterowie morza (1937) na 94.[330] Władze Uniwersytetu Kalifornijskiego w Los Angeles ustanowiły nagrodę UCLA Spencer Tracy Award, która przyznawana jest za „doskonałość w działaniu filmowym”. W przeszłości, jej laureatami byli między innymi: Anthony Hopkins, Denzel Washington, James Stewart, Kirk Douglas, Michael Douglas, Morgan Freeman i Tom Hanks[331].

Krytyk Leonard Maltin zaznaczył, że Tracy był „jednym z najlepszych aktorów XX wieku”[332]. Historyk filmu Jeanine Basinger opisała karierę aktora jako „złoty czas osiągnięć filmowych”[333]. Charles Matthews napisał na łamach „The Washington Post”: „Tracy zasługuje na pamięć jako mistrz techniki aktorskiej”[334]. Był on również inspiracją dla postaci Carla do animacji Odlot (2009, reż. Pete Docter)[335].

Nagrody i nominacje[edytuj | edytuj kod]

Tracy i Bette Davis podczas 11. ceremonii wręczenia Oscarów w 1939. Tracy otrzymał drugą statuetkę za rolę w filmie Miasto chłopców (1938)

W trakcie 46-letniej kariery Spencer Tracy był laureatem najbardziej prestiżowych nagród w przemyśle filmowym. Amerykańska Akademia Sztuki i Wiedzy Filmowej dziewięciokrotnie wyróżniała go nominacją do Oscara[r][337], z czego dwukrotnie był laureatem – za kreacje Manuela Fidello w Bohaterach morza (1937)[107] i księdza Edwarda J. Flanagana w Mieście chłopców (1938)[119]. Tracy, spośród czterech nominacji, był zdobywcą Złotego Globu za rolę Clintona Jonesa w dramacie Aktorka (1953)[185], brytyjskiej BAFTA za udział w filmie Zgadnij, kto przyjdzie na obiad (1967)[233] oraz dwukrotnym laureatem włoskiej nagrody David di Donatello w kategoriia dla najlepszego aktora zagranicznego za kreacje w filmach Wyrok w Norymberdze (1961) i Zgadnij, kto przyjdzie na obiad[338].

Rok Nagroda Kategoria Nominacja za Wynik Źródło
1937 Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor pierwszoplanowy San Francisco Nominacja [338]
1938 Bohaterowie morza Wygrana
1939 Miasto chłopców Wygrana
1951 Ojciec panny młodej Nominacja
1954 Złoty Glob Najlepszy aktor w filmie dramatycznym Aktorka Wygrana
1954 BAFTA Najlepszy aktor zagraniczny Nominacja
1955 Festiwal Filmowy w Cannes Najlepszy aktor Czarny dzień w Black Rock Wygrana
1956 Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor pierwszoplanowy Nominacja
1957 BAFTA Najlepszy aktor zagraniczny Śniegi w żałobie Nominacja
1959 Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor pierwszoplanowy Stary człowiek i morze Nominacja
1959 Złoty Glob Najlepszy aktor w filmie dramatycznym Nominacja
1959 BAFTA Najlepszy aktor zagraniczny The Last Hurrah Nominacja
1961 Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor pierwszoplanowy Kto sieje wiatr Nominacja
1961 Złoty Glob Najlepszy aktor w filmie dramatycznym Nominacja
1961 BAFTA Najlepszy aktor zagraniczny Nominacja
1962 Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor pierwszoplanowy Wyrok w Norymberdze Nominacja
1962 David di Donatello Najlepszy aktor zagraniczny Wygrana
1968 Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor pierwszoplanowy Zgadnij, kto przyjdzie na obiad Nominacja
1968 Złoty Glob Najlepszy aktor w filmie dramatycznym Nominacja
1968 David di Donatello Najlepszy aktor zagraniczny Wygrana[s]
1969 BAFTA Najlepszy aktor zagraniczny Wygrana

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Największym aktorem, w tym samym rankingu, ogłoszono Humphreya Bogarta, a aktorką Katharine Hepburn (osobno aktorki i aktorzy)[1].
  2. Tracy aktywnie udzielał się w sprawach kulturowych college’u. Po latach wspominał, że ożywione dyskusje miały istotny wpływ na jego późniejszą pracę sceniczną: „[Dyskusje] pomogły mi rozwinąć pamięć gdy uczyłem się kwestii, to było jak dar niebios odkąd rozpocząłem pracę sceniczną; dało mi to coś z obecności na scenie i pomogło w pozbyciu się niezręczności, a także stopniowo rozwijałem umiejętność improwizacji”[19].
  3. Dziennikarka Louella Parsons przyznała: „Zamiast być gwiazdą, był wiodącym mężczyzną dla wszystkich urokliwych dziewczyn z MGM”[92].
  4. Oscar którego otrzymał, podpisany był „dla Dicka Tracy’ego”[116].
  5. Tracy został pierwszym aktorem w historii, któremu udało się zdobyć statuetkę Akademii Filmowej dwa razy z rzędu[117]. W latach 1936–1937 pierwszą aktorką która tego dokonała, była Luise Rainer[118].
  6. Theodore Strauss z „The New York Timesa” napisał w swojej recenzji, że kreacja Hyde’a w wykonaniu Tracy’ego to „nie tyle zło wcielone co przesadne szaleństwo”[135].
  7. W 1945 główną rolę przejął Gregory Peck[137], który został nagrodzony Złotym Globem w kategorii dla najlepszego aktora w filmie dramatycznym[138].
  8. Rok 1946 był pierwszym od czasu debiutu Tracy’ego w 1930, w którym nie ukazał się żaden film z jego udziałem[155].
  9. Tracy wystąpił w sztuce The Rugged Path w reżyserii Roberta E. Sherwooda. Spektakl zadebiutował 28 września w Providence, zbierając przychylne recenzje publiczności[156]. Według biografa Garsona Kanina The Rugged Path było problematyczną produkcją. „Na dziesięć dni przed premierą w Nowym Jorku, wszystkie ważne relacje uległy pogorszeniu. Spencer był spięty i nieugięty, nie mógł, lub nie chciał obrać kierunku”[157]. Aktor zastanawiał się nad opuszczeniem projektu, nim ten zadebiutował na deskach Broadwayu[158]. Ostatecznie występował w sztuce przez sześć tygodni, nim ogłosił swoje odejście[159]. Zamknięcie nastąpiło 19 stycznia 1949. Łącznie odbyło się 81 przedstawień[155]. W późniejszym czasie Tracy przyznawał: „Nie mogłem powtarzać w kółko tych przeklętych kwestii każdego wieczora. Każdy dzień to dla mnie nowy dzień w filmach… ale tutaj – każdego dnia w kółko to samo”[160].
  10. Pierwowzór postaci Clarence’a Darrowa[211].
  11. Pierwowzór postaci Williama Bryana[212].
  12. Rola Lanceya Howarda trafiła do Edwarda G. Robinsona[228].
  13. W swojej biografii Hepburn przyznała, że Tracy nie był typem osoby, która w sposób otwarty wyrażałaby swoje emocje[268]. „Nie mam pojęcia, jak Spence czuł się ze mną… Nie chciał o tym rozmawiać, więc nie podejmowałam tego tematu”[204].
  14. Córka aktora Louise „Susie” Treadwell twierdziła, że [alkohol] był czymś, z czym [mój ociec] walczył przez całe swoje życie[279].
  15. Według biografa z alkoholizmem zmagała się babka aktora, jego ojciec i wujek[281].
  16. Humphrey Bogart, będący długoletnim przyjacielem Tracy’ego, stwierdził: „Jeśli chodzi o aktorów – którzy żyją – powiedziałbym, że Spence jest zdecydowanie najlepszy. Oceniam go w czołówce”[320].
  17. Reżyser przyznawał: „Kiedy mówię, że Spencer Tracy jest najlepszym aktorem jakiego kiedykolwiek mieliśmy, daję ci coś z mojej filozofii na temat aktorstwa. Najlepsze jest najbardziej naturalne”[207].
  18. Tracy wraz z Laurence’em Olivierem jest rekordzistą pod względem największej liczby nominacji w kategorii dla najlepszego aktora pierwszoplanowego. Obydwaj otrzymali po dziewięć wyróżnień[336].
  19. Nagrody przyznane pośmiertnie[233].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d American Film Institute: Afi’s 50 Greatest American Screen Legends (ang.). American Film Institute. [dostęp 2017-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-26)].
  2. Curtis 2011 ↓, s. 27−29.
  3. Curtis 2011 ↓, s. 27.
  4. Curtis 2011 ↓, s. 29.
  5. Curtis 2011 ↓, s. 31.
  6. a b Curtis 2011 ↓, s. 36.
  7. Curtis 2011 ↓, s. 37.
  8. Curtis 2011 ↓, s. 40.
  9. Curtis 2011 ↓, s. 42.
  10. a b Curtis 2011 ↓, s. 43.
  11. Curtis 2011 ↓, s. 45.
  12. a b c Curtis 2011 ↓, s. 46.
  13. Fischer 1994 ↓, s. 8.
  14. Deschner 1972 ↓, s. 34; Curtis 2011 ↓, s. 49.
  15. a b Spencer Tracy (ang.). [dostęp 2017-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-09-27)].
  16. Curtis 2011 ↓, s. 53.
  17. a b Curtis 2011 ↓, s. 54.
  18. Curtis 2011 ↓, s. 59.
  19. Deschner 1972 ↓, s. 34.
  20. Kanin 1971 ↓, s. 10; Curtis 2011 ↓, s. 66.
  21. Curtis 2011 ↓, s. 67.
  22. Curtis 2011 ↓, s. 70.
  23. Curtis 2011 ↓, s. 71.
  24. Curtis 2011 ↓, s. 72.
  25. Curtis 2011 ↓, s. 73.
  26. Curtis 2011 ↓, s. 6.
  27. a b c Curtis 2011 ↓, s. 12.
  28. a b Curtis 2011 ↓, s. 14−15.
  29. Curtis 2011 ↓, s. 13−15.
  30. Fischer 1994 ↓, s. 100.
  31. Deschner 1972 ↓, s. 36−37.
  32. Curtis 2011 ↓, s. 17.
  33. a b Curtis 2011 ↓, s. 18.
  34. Curtis 2011 ↓, s. 21−22.
  35. Curtis 2011 ↓, s. 24, 76, 82, 85.
  36. Fischer 1994 ↓, s. 101.
  37. Deschner 1972 ↓, s. 37; Curtis 2011 ↓, s. 86.
  38. Curtis 2011 ↓, s. 87.
  39. a b c Curtis 2011 ↓, s. 91.
  40. Deschner 1972 ↓, s. 39; Curtis 2011 ↓, s. 92.
  41. Deschner 1972 ↓, s. 39.
  42. Kanin 1971 ↓, s. 35.
  43. Deschner 1972 ↓, s. 40.
  44. Curtis 2011 ↓, s. 106.
  45. Fischer 1994 ↓, s. 12.
  46. Curtis 2011 ↓, s. 109, 114.
  47. Fischer 1994 ↓, s. 104.
  48. Curtis 2011 ↓, s. 117.
  49. a b Curtis 2011 ↓, s. 118.
  50. Curtis 2011 ↓, s. 119.
  51. Curtis 2011 ↓, s. 124.
  52. Curtis 2011 ↓, s. 130.
  53. a b c Curtis 2011 ↓, s. 132.
  54. Deschner 1972 ↓, s. 43; Curtis 2011 ↓, s. 131.
  55. Curtis 2011 ↓, s. 888.
  56. Fischer 1994 ↓, s. 114.
  57. Curtis 2011 ↓, s. 135−137.
  58. Fischer 1994 ↓, s. 116.
  59. Deschner 1972 ↓, s. 43.
  60. Kanin 1971 ↓, s. 109; Curtis 2011 ↓, s. 145.
  61. Curtis 2011 ↓, s. 168.
  62. Curtis 2011 ↓, s. 157.
  63. Fischer 1994 ↓, s. 119–121.
  64. Curtis 2011 ↓, s. 161.
  65. Curtis 2011 ↓, s. 170, 177.
  66. Fischer 1994 ↓, s. 124.
  67. Curtis 2011 ↓, s. 176.
  68. Curtis 2011 ↓, s. 178.
  69. Curtis 2011 ↓, s. 183−184.
  70. Curtis 2011 ↓, s. 188.
  71. Fischer 1994 ↓, s. 131.
  72. Curtis 2011 ↓, s. 202.
  73. Fischer 1994 ↓, s. 135.
  74. a b Curtis 2011 ↓, s. 200.
  75. Curtis 2011 ↓, s. 209.
  76. Curtis 2011 ↓, s. 231.
  77. Curtis 2011 ↓, s. 208.
  78. Curtis 2011 ↓, s. 241.
  79. Curtis 2011 ↓, s. 242.
  80. Curtis 2011 ↓, s. 244.
  81. a b c Curtis 2011 ↓, s. 259.
  82. Curtis 2011 ↓, s. 254−255.
  83. Curtis 2011 ↓, s. 234.
  84. Curtis 2011 ↓, s. 224.
  85. Curtis 2011 ↓, s. 258−259.
  86. Curtis 2011 ↓, s. 365.
  87. Curtis 2011 ↓, s. 258.
  88. a b Curtis 2011 ↓, s. 260−261.
  89. Curtis 2011 ↓, s. 260.
  90. a b c d Curtis 2011 ↓, s. 272.
  91. Fischer 1994 ↓, s. 153.
  92. Deschner 1972 ↓, s. 47.
  93. Deschner 1972 ↓, s. 47; Curtis 2011 ↓, s. 266, 293.
  94. a b Curtis 2011 ↓, s. 291.
  95. Curtis 2011 ↓, s. 291−293.
  96. Curtis 2011 ↓, s. 292.
  97. Curtis 2011 ↓, s. 293.
  98. a b Deschner 1972 ↓, s. 44.
  99. Curtis 2011 ↓, s. 277.
  100. Curtis 2011 ↓, s. 310.
  101. Curtis 2011 ↓, s. 278.
  102. a b Curtis 2011 ↓, s. 299.
  103. Curtis 2011 ↓, s. 308.
  104. a b Curtis 2011 ↓, s. 316.
  105. Curtis 2011 ↓, s. 300.
  106. Curtis 2011 ↓, s. 305.
  107. a b Fischer 1994 ↓, s. 88.
  108. Fischer 1994 ↓, s. 168.
  109. Fischer 1994 ↓, s. 170.
  110. Curtis 2011 ↓, s. 339.
  111. Curtis 2011 ↓, s. 333.
  112. Curtis 2011 ↓, s. 347.
  113. Curtis 2011 ↓, s. 343.
  114. Curtis 2011 ↓, s. 345.
  115. Curtis 2011 ↓, s. 362.
  116. Roger Leslie: Oscar’s Favorite Actors: The Winningest Stars (and More Who Should Be). McFarland, 2017, s. 154. ISBN 978-1476669564. (ang.)
  117. Fischer 1994 ↓, s. 288.
  118. Peter H. Brown: The Real Oscar: The Story Behind the Academy Awards. Arlington House, 1981, s. 192. ISBN 978-0-87000-498-8. (ang.)
  119. a b c d Curtis 2011 ↓, s. 363.
  120. Curtis 2011 ↓, s. 364.
  121. Curtis 2011 ↓, s. 359.
  122. Fischer 1994 ↓, s. 176.
  123. a b Curtis 2011 ↓, s. 390.
  124. Curtis 2011 ↓, s. 391.
  125. Curtis 2011 ↓, s. 399−406.
  126. a b Curtis 2011 ↓, s. 399.
  127. Fischer 1994 ↓, s. 182.
  128. Deschner 1972 ↓, s. 49.
  129. a b Curtis 2011 ↓, s. 400.
  130. Curtis 2011 ↓, s. 406.
  131. Curtis 2011 ↓, s. 385.
  132. Curtis 2011 ↓, s. 415.
  133. Fischer 1994 ↓, s. 189.
  134. Curtis 2011 ↓, s. 411.
  135. Deschner 1972 ↓, s. 170.
  136. Curtis 2011 ↓, s. 422−423.
  137. Fischer 1994 ↓, s. 34.
  138. Michael Munn: Gregory Peck. ISIS Large Print Books, 1998, s. 72. ISBN 978-0753150979. (ang.)
  139. Curtis 2011 ↓, s. 420.
  140. Berg 2004 ↓, s. 146.
  141. a b Berg 2004 ↓, s. 171.
  142. Berg 2004 ↓, s. 138.
  143. a b Curtis 2011 ↓, s. 457.
  144. Fischer 1994 ↓, s. 194.
  145. Curtis 2011 ↓, s. 479.
  146. Fischer 1994 ↓, s. 196.
  147. Kanin 1971 ↓, s. 5; Curtis 2011 ↓, s. 479−480.
  148. Curtis 2011 ↓, s. 500−515.
  149. Curtis 2011 ↓, s. 500.
  150. Curtis 2011 ↓, s. 505.
  151. a b Curtis 2011 ↓, s. 512.
  152. Kevin Lally: Wilder Times: The Life of Billy Wilder. Henry Holt and Company, 1996, s. 134. ISBN 978-0-8050-3119-5. (ang.)
  153. Fischer 1994 ↓, s. 204.
  154. a b Curtis 2011 ↓, s. 515.
  155. a b Deschner 1972 ↓, s. 51.
  156. Curtis 2011 ↓, s. 525–526.
  157. Kanin 1971 ↓, s. 97.
  158. Curtis 2011 ↓, s. 528.
  159. Curtis 2011 ↓, s. 531.
  160. Curtis 2011 ↓, s. 530.
  161. Curtis 2011 ↓, s. 517.
  162. Fischer 1994 ↓, s. 43.
  163. Fischer 1994 ↓, s. 45.
  164. Curtis 2011 ↓, s. 549.
  165. Fischer 1994 ↓, s. 208.
  166. Curtis 2011 ↓, s. 559.
  167. Fischer 1994 ↓, s. 210.
  168. a b Curtis 2011 ↓, s. 546.
  169. Fischer 1994 ↓, s. 212.
  170. a b Curtis 2011 ↓, s. 567.
  171. Curtis 2011 ↓, s. 579.
  172. Curtis 2011 ↓, s. 580.
  173. Fischer 1994 ↓, s. 217.
  174. a b c Curtis 2011 ↓, s. 587.
  175. Alison King: Spencer Tracy. Random House Value Publishing, 1992, s. 53. ISBN 978-0-517-06705-5. (ang.)
  176. a b c Curtis 2011 ↓, s. 599.
  177. a b Fischer 1994 ↓, s. 220.
  178. Curtis 2011 ↓, s. 600.
  179. a b Curtis 2011 ↓, s. 609.
  180. Fischer 1994 ↓, s. 223.
  181. a b Berg 2004 ↓, s. 198.
  182. Fischer 1994 ↓, s. 227.
  183. Curtis 2011 ↓, s. 637.
  184. a b Curtis 2011 ↓, s. 652.
  185. a b Fischer 1994 ↓, s. 92.
  186. Fischer 1994 ↓, s. 231.
  187. Curtis 2011 ↓, s. 674.
  188. a b Curtis 2011 ↓, s. 680.
  189. a b Fischer 1994 ↓, s. 54.
  190. Curtis 2011 ↓, s. 670–680.
  191. Fischer 1994 ↓, s. 289.
  192. Curtis 2011 ↓, s. 670.
  193. Curtis 2011 ↓, s. 687.
  194. Curtis 2011 ↓, s. 689.
  195. a b c Curtis 2011 ↓, s. 695.
  196. a b Stephen Humphrey Bogart: Bogart: In Search of My Father. Untreed Reads, 2012, s. 38−39. ISBN 978-1-61187-495-2. (ang.)
  197. a b Curtis 2011 ↓, s. 723.
  198. Curtis 2011 ↓, s. 738.
  199. Fischer 1994 ↓, s. 236.
  200. a b c Curtis 2011 ↓, s. 644.
  201. Curtis 2011 ↓, s. 707, 732.
  202. Curtis 2011 ↓, s. 732.
  203. Curtis 2011 ↓, s. 725.
  204. a b Curtis 2011 ↓, s. 748.
  205. Fischer 1994 ↓, s. 240.
  206. Curtis 2011 ↓, s. 738−739.
  207. a b c d Curtis 2011 ↓, s. 741.
  208. Curtis 2011 ↓, s. 752.
  209. a b Curtis 2011 ↓, s. 745.
  210. a b c Curtis 2011 ↓, s. 750.
  211. Fischer 1994 ↓, s. 244.
  212. Fischer 1994 ↓, s. 60.
  213. Curtis 2011 ↓, s. 768.
  214. a b Curtis 2011 ↓, s. 769.
  215. Fischer 1994 ↓, s. 92, 245.
  216. a b Curtis 2011 ↓, s. 767.
  217. Curtis 2011 ↓, s. 798.
  218. a b c Curtis 2011 ↓, s. 765.
  219. Fischer 1994 ↓, s. 249.
  220. Curtis 2011 ↓, s. 774.
  221. Curtis 2011 ↓, s. 794.
  222. Curtis 2011 ↓, s. 796.
  223. Curtis 2011 ↓, s. 803.
  224. Curtis 2011 ↓, s. 797.
  225. Fischer 1994 ↓, s. 263; Curtis 2011 ↓, s. 806.
  226. Curtis 2011 ↓, s. 811.
  227. a b Curtis 2011 ↓, s. 818.
  228. Curtis 2011 ↓, s. 822.
  229. a b Curtis 2011 ↓, s. 836.
  230. Berg 2004 ↓, s. 243; Curtis 2011 ↓, s. 839.
  231. Curtis 2011 ↓, s. 847.
  232. Curtis 2011 ↓, s. 856.
  233. a b c d Fischer 1994 ↓, s. 258.
  234. Berg 2004 ↓, s. 249.
  235. Curtis 2011 ↓, s. 873.
  236. Curtis 2011 ↓, s. 814.
  237. Curtis 2011 ↓, s. 815.
  238. Curtis 2011 ↓, s. 816.
  239. a b Curtis 2011 ↓, s. 816, 823, 829.
  240. a b Curtis 2011 ↓, s. 823.
  241. Curtis 2011 ↓, s. 825–826.
  242. Curtis 2011 ↓, s. 827.
  243. Berg 2004 ↓, s. 214.
  244. Curtis 2011 ↓, s. 861.
  245. a b c Curtis 2011 ↓, s. 866.
  246. Curtis 2011 ↓, s. 878.
  247. a b Fischer 1994 ↓, s. 94.
  248. Curtis 2011 ↓, s. 21.
  249. Curtis 2011 ↓, s. 78.
  250. Curtis 2011 ↓, s. 84.
  251. Curtis 2011 ↓, s. 85, 95, 108, 112, 166, 338, 586, 647.
  252. Curtis 2011 ↓, s. 96, 565.
  253. Curtis 2011 ↓, s. 338.
  254. Curtis 2011 ↓, s. 177.
  255. Curtis 2011 ↓, s. 485.
  256. Curtis 2011 ↓, s. 205.
  257. a b Curtis 2011 ↓, s. 206, 216, 226.
  258. Curtis 2011 ↓, s. 319.
  259. Curtis 2011 ↓, s. 426.
  260. Curtis 2011 ↓, s. 210, 235.
  261. a b Curtis 2011 ↓, s. 450.
  262. Curtis 2011 ↓, s. 327.
  263. Curtis 2011 ↓, s. 413.
  264. Michael Riedel. Meet the Sleazebag Agent who Inspired the New Coen Bros. Movie. „New York Post”. ISSN 1090-3321 (ang.). [dostęp 2018-06-11]. [zarchiwizowane z adresu 2018-06-11]. 
  265. Curtis 2011 ↓, s. 635.
  266. Curtis 2011 ↓, s. 626–627.
  267. Curtis 2011 ↓, s. 356.
  268. Hepburn 1991 ↓, s. 396.
  269. Curtis 2011 ↓, s. 583.
  270. Curtis 2011 ↓, s. 481, 508, 543, 548, 556, 627.
  271. Curtis 2011 ↓, s. 556.
  272. Curtis 2011 ↓, s. 612.
  273. Curtis 2011 ↓, s. 747.
  274. Hepburn 1991 ↓, s. 405.
  275. Curtis 2011 ↓, s. 212.
  276. Kanin 1971 ↓, s. 250.
  277. Kanin 1971 ↓, s. 14.
  278. Kanin 1971 ↓, s. 166; Curtis 2011 ↓, s. 32, 607.
  279. a b Curtis 2011 ↓, s. 702.
  280. Curtis 2011 ↓, s. 348, 459, 683, 702, 718, 735.
  281. a b Curtis 2011 ↓, s. 34.
  282. Curtis 2011 ↓, s. 232.
  283. Curtis 2011 ↓, s. 213, 256.
  284. Curtis 2011 ↓, s. 464.
  285. Fischer 1994 ↓, s. 49.
  286. Curtis 2011 ↓, s. 181, 463.
  287. Kanin 1971 ↓, s. 123; Curtis 2011 ↓, s. 508, 662, 670, 727.
  288. Curtis 2011 ↓, s. 481.
  289. Kanin 1971 ↓, s. 182.
  290. Hepburn 1991 ↓, s. 399.
  291. Kanin 1971 ↓, s. 64; Curtis 2011 ↓, s. 407.
  292. Curtis 2011 ↓, s. 492, 837.
  293. Curtis 2011 ↓, s. 492.
  294. Curtis 2011 ↓, s. 837.
  295. Fischer 1994 ↓, s. 114–258.
  296. Spencer Tracy: Radio Star (ang.). [dostęp 2017-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-30)].
  297. Fischer 1994 ↓, s. 29, 88–90, 140, 267–275.
  298. QP Money Making Stars All Years (ang.). [dostęp 2018-11-03]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-06)].
  299. a b Spencer Tracy – Ultimate Movie Rankings (ang.). [dostęp 2017-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-30)].
  300. Complete National Film Registry Listing (ang.). Biblioteka Kongresu. [dostęp 2018-06-11]. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-15)].
  301. Deschner 1972 ↓, s. 23.
  302. Curtis 2011 ↓, s. 498.
  303. Kanin 1971 ↓, s. 239; Curtis 2011 ↓, s. 755.
  304. a b Deschner 1972 ↓, s. 13.
  305. Curtis 2011 ↓, s. 289.
  306. Deschner 1972 ↓, s. 14.
  307. Curtis 2011 ↓, s. 676.
  308. Curtis 2011 ↓, s. 337.
  309. Deschner 1972 ↓, s. 13, 26, 28.
  310. Kanin 1971 ↓, s. 6.
  311. Curtis 2011 ↓, s. 784.
  312. Deschner 1972 ↓, s. 17.
  313. Curtis 2011 ↓, s. 196.
  314. Kanin 1971 ↓, s. 51.
  315. Kanin 1971 ↓, s. 246.
  316. Philip French. Philip French’s Screen Legends. „The Guardian”. ISSN 0261-3077 (ang.). [dostęp 2017-07-06]. [zarchiwizowane z adresu 2016-08-16]. 
  317. Deschner 1972 ↓, s. 21.
  318. Larry Swindell: Spencer Tracy. Coronet Books, 1973, s. 142. ISBN 0-340-16951-6. (ang.)
  319. a b c Kanin 1971 ↓, s. 49, 239, 246.
  320. Kanin 1971 ↓, s. 49.
  321. Hepburn 1991 ↓, s. 412.
  322. Helen Ross, Lillian Roth: The Player: A Profile of an Art.. Simon & Schuster, 1962, s. 305. ISBN 978-0879100209. (ang.)
  323. Why Spencer Tracy Owns a DeSoto!. „Life”, s. 37, 3 kwietnia 1939. ISSN 0024-3019. 
  324. Shout, Mr. Tracy!. „Life”, 2 maja 1938. ISSN 0024-3019. 
  325. Fischer 1994 ↓, s. 323.
  326. Art Berman, Charles Champlin. Spencer Tracy – Hollywood Star Walk. „Los Angeles Times”. ISSN 0742-4817 (ang.). [dostęp 2017-07-06]. [zarchiwizowane z adresu 2013-04-26]. 
  327. a b Leslie Bennetts. Artists Pay Tribute To Spencer Tracy. „The New York Times”, s. 14, 3 kwietnia 1986. ISSN 0362-4331. 
  328. Fischer 1994 ↓, s. 95, 278.
  329. Scott Vernon: The 100 Greatest Movie Stars of All Time (ang.). [dostęp 2017-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-30)].
  330. AFI’s 100 Years… 100 Cheers (ang.). American Film Institute. [dostęp 2017-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-22)].
  331. Associated Press. Morgan Gets UCLA’s Spencer Tracy Award. „The Gadsden Times”, s. 16, 2006-02-22. OCLC 49964402. 
  332. Leonard Maltin: Spencer Tracy: A Biography–Book Review (ang.). IndieWire. [dostęp 2017-07-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-06-30)].
  333. Jeanine Basinger. Hollywood’s Favorite Actor. „The Wall Street Journal”, 2011-10-29. ISSN 0099-9660 (ang.). [dostęp 2017-07-06]. [zarchiwizowane z adresu 2017-06-30]. 
  334. Charles Matthews. “Spencer Tracy: A Life” by James Curtis. „The Washington Post”. ISSN 0190-8286 (ang.). [dostęp 2017-09-10]. [zarchiwizowane z adresu 2017-09-10]. 
  335. James Keast. Pixar Reveals Early Look at Up. „Exclaim!”. ISSN 1207-6600 (ang.). [dostęp 2017-07-06]. [zarchiwizowane z adresu 2017-06-30]. 
  336. Academy Awards Best Actor (ang.). [dostęp 2017-09-10]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-05-26)].
  337. Fischer 1994 ↓, s. 287.
  338. a b Fischer 1994 ↓, s. 287–289.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]