To jest dobry artykuł

Gary Cooper

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Gary Cooper
Ilustracja
Imię i nazwisko Frank James Cooper
Data i miejsce urodzenia 7 maja 1901
Helena
Data i miejsce śmierci 13 maja 1961
Los Angeles
Współmałżonek Veronica Cooper
(1933–1961)
Lata aktywności 1925–1961
Odznaczenia
Komandor Orderu Sztuki i Literatury (Francja)
faksymile
Strona internetowa

Gary Cooper, właśc. Frank James Cooper (ur. 7 maja 1901 w Helenie, zm. 13 maja 1961 w Los Angeles) – amerykański aktor filmowy. Wielka gwiazda amerykańskiego kina od zmierzchu filmu niemego po koniec „Złotej Ery Hollywood”. Znany z naturalnej, wiarygodnej i powściągliwej gry aktorskiej. Będąc przed kamerą był podziwiany zarówno przez kobiety, jak i mężczyzn, a jego życiorys zawodowy obejmował role w większości głównych gatunków filmowych. Zdolność do odwzorowywania własnej osobowości w filmowych bohaterach sprawiała, że jego gra cechowała się naturalnością. Postaci, których role przybierał w przeciągu całej kariery przedstawiały idealnego amerykańskiego bohatera. W trakcie 35-letniej kariery wystąpił w 84 filmach w pierwszoplanowych rolach.

Karierę rozpoczął jako statysta i kaskader, niedługo później otrzymując role filmowe. Po ugruntowaniu się jako westernowy bohater kina niemego, w 1929 roku po premierze jego pierwszego filmu dźwiękowego Wirgińczyk miał już status gwiazdy. Na początku lat 30. poszerzył swój wachlarz wizerunkowy o ostrożniejsze postacie w filmach przygodowych i dramatach, takich jak Pożegnanie z bronią (1932) i Bengali (1935). U szczytu kariery wcielał się w bohatera nowego typu – orędownika zwykłego obywatela, jak w: Panu z milionami (1936), Obywatelu Johnie Doe (1941), Sierżancie Yorku (1941), Dumie Jankesów (1942) i Komu bije dzwon (1943).

W latach powojennych jego postacie były dojrzalsze, będące w konflikcie z otoczeniem, jak w filmach: The Fountainhead (1949) i W samo południe (1952). W swoich ostatnich filmach grał role niestosujących przemocy, szukających odkupienia bohaterów, jak w Przyjacielskiej perswazji (1956) i w Człowieku z Dzikiego Zachodu (1958).

W 1933 roku zawarł związek małżeński z Veroniką Balfe, z którą miał jedną córkę. Ich małżeństwo zostało zakłócone trzyletnią separacją spowodowaną romansem aktora z Patricią Neal. Cooper otrzymał Nagrodę Akademii Filmowej dwukrotnie, za role w filmach W samo południe i Sierżant York. W 1961 roku otrzymał honorowego Oscara za całokształt twórczości. Znajdował się w czołowej dziesiątce najpopularniejszych ludzi filmu przez kolejne 23 lata, będąc również jedną z najlepiej zarabiających gwiazd przez 18 lat. American Film Institute uplasował Coopera na jedenastym miejscu listy 25 najlepszych aktorów amerykańskiej kinematografii.

Młodość[edytuj]

Dwuletni Cooper przebrany za kowboja, 1903

Frank James Cooper urodził się 7 maja 1901 przy 730 Eleventh Avenue w Helena w stanie Montana[1][a]. jako dziecko angielskich imigrantów Alice (z domu Brazier, 1873–1967)[4] i Charlesa Henry’ego Coopera (1865–1946)[5]. Jego ojciec pochodził z Houghton Regis w Bedfordshire[6] i został cenionym prawnikiem, ranczerem, a ostatecznie sędzią Sądu Najwyższego stanu Montana[7] Jego matka wyemigrowała z Gillingham w hrabstwie Kent i w Montanie zawarła z Charlesem związek małżeński[8]. W 1906 roku Charles kupił 240-hektarowe ranczo Seven-Bar-Nine[9][10], około 80 km na północ od Helena[11]. Frank i jego starszy brat Arthur spędzali tam wakacje, ucząc się jazdy konnej, polowania i rybołówstwa[12][13]. W kwietniu 1908 roku w wyniku przerwania zapory Hausera woda częściowo zalała ziemię Cooperów, którym udało się na czas ewakuować z miejsca katastrofy[14]. Frank uczęszczał do Central Grade School w Helena[2].

Latem 1909 roku Alice, pragnąca, by jej synowie doświadczyli angielskiej edukacji, przeprowadziła się z nimi do Anglii. Chłopcy zostali zapisani do Dunstable Grammar School w Bedfordshire, gdzie Cooper uczył się od 1910 do 1912 roku[15][16][b]. Tam uczęszczał na lekcje łaciny i języka francuskiego oraz wziął kilka kursów historii Anglii[17]. Pomimo dostosowania się do dyscypliny angielskich szkół i przyswojenia niezbędnych umiejętności towarzyskich, nigdy nie potrafił zaakceptować sztywnej struktury szkolnej i formalnych, białych kołnierzy, do których noszenia był zmuszany[18]. Ochrzczony został 3 grudnia 1911 roku w Kościele Wszystkich Świętych w Houghton Regis[19][20]. W sierpniu 1912 roku chłopcy wraz z matką wrócili do Stanów Zjednoczonych, a Cooper wznowił swoją naukę w Johnson Grammar School w Helena[2].

W wieku 15 lat Cooper uczestniczył w wypadku samochodowym, w którym doznał urazu biodra. Na czas rehabilitacji udał się na ranczo Seven-Bar-Nine, gdzie na polecenie lekarza jeździł konno[21]. Nieodpowiednia terapia pozostawiła u niego charakterystyczny sztywny, chwiejny krok i lekko przekrzywiony styl jazdy[22]. Po dwóch latach nauki w Helena High School porzucił szkołę i wrócił na rodzinne ranczo, by pomóc przy hodowli 500 sztuk bydła i pracować na pełen etat jako kowboj[22]. W 1919 dzięki zaangażowaniu jego ojca Cooper miał szansę ukończyć edukację na poziomie szkoły średniej w Gallatin County High School w Bozeman[23][24]. Ida Davis, która była jego nauczycielką angielskiego, namówiła go, by ten skupił się na nauce, dołączył do szkolnego klubu dyskusyjnego i zaangażował się w sztukę dramatyczną[24][25]. Rodzice Cooopera później przyznali, że miała ona duży wkład w ukończenie szkoły przez ich syna. Sam Frank to potwierdzał, mówiąc że „była kobietą częściowo odpowiedzialną za porzucenie przeze mnie pracy kowboja i pójście na uniwersytet”[25].

Cooper w Grinnell College (górny rząd, drugi od lewej), 1922

W 1920, wciąż uczęszczając do szkoły średniej, Cooper zapisał się na 3 kursy sztuki na Montana Agricultural College w Bozeman[24]. Jego zainteresowanie w sztuce miało swój początek przy okazji jego inspiracji dziełami Charlesa Mariona Russella i Frederika Remingtona[26]. Cooper w szczególności podziwiał i badał obraz Lewis and Clark Meeting Indians at Ross' Hole (1910) pędzla Russella, wiszący w Kapitolu Stanu Montana w Helena[26][27]. W 1922 zapisał się do Grinnell College w Iowa, aby kontynuować edukację na kierunku sztuki. Na większości przedmiotów wiodło mu się dobrze[28], mimo to nie został przyjęty do szkolnego klubu dramatycznego[28]. Jego rysunki i akwarele były eksponowane na przestrzeni całego akademika, a on sam został wybrany redaktorem uniwersyteckiego albumu absolwentów[29]. W okresie wakacji 1922 i 1923 Cooper pracował jako przewodnik wycieczek i kierowca żółtych autokarów w Parku Narodowym Yellowstone[30][31]. Pomimo obiecujących pierwszych 18 miesięcy na Grinnell College, w lutym 1924 nagle opuścił szkołę i przeniósł się na miesiąc do Chicago. Tam szukał pracy związanej ze sztuką, ale po tym czasie wrócił do Helena[32], gdzie tworzył i sprzedawał rysunki lokalnej gazecie „Independent”[33].

Jesienią 1924 ojciec Coopera opuścił stanowisko sędziego Sądu Najwyższego stanu Montana i przeniósł się z żoną do Los Angeles[34], by zarządzać majątkiem dwóch krewnych[35]. Na prośbę ojca Cooper dołączył do rodziców w Kalifornii w Dniu Dziękczynienia 27 listopada 1924[34]. Po kilku tygodniach, po podjęciu szeregu mało obiecujących zajęć, spotkał dwóch znajomych z Montany, Jima Galeena i Jima Callowaya[36][37], statystów i kaskaderów w niskobudżetowych westernach dla małych studiów z Gower Street[38]. Mężczyźni poznali go z innym kowbojem z Montany, mistrzem rodeo Jayem „Slimem” Talbotem[c], który zabrał go na spotkanie z kierownikiem obsady, który zaproponował mu pracę[36]. Za cel wyznaczając sobie zebranie odpowiedniej ilości pieniędzy, która pozwoli mu pokryć koszty profesjonalnego kursu sztuki[34], Cooper postanowił spróbować sił jako filmowy statysta za wynagrodzeniem 5 dolarów dziennie oraz jako kaskader za podwójną stawkę[38].

Kariera[edytuj]

Film niemy (1925–28)[edytuj]

Cooper w Rozpętanych żywiołach, 1926

Kariera aktorska Coopera miała swój początek w 1925 przy okazji współpracy przy niemych filmach The Thundering Herd i Wild Horse Mesa z Jackiem Holtem[39], Riders of the Purple Sage i Szczęśliwa podkowa z Tomem Mixem[40][41] oraz The Trail Rider z Buckiem Jonesem w roli głównej[40]. Pracował dla kilku niewielkich studiów produkujących niskobudżetowe filmy, m.in. w Famous Players-Lasky i Fox Film Corporation[42]. Chociaż jego umiejętności jeździeckie pozwoliły mu na spokojną pracę w westernach, to pracę kaskadera uważał za „trudną i okrutną”, co czasami skutkowało urazami koni i jeźdźców[39]. Chcąc zrezygnować z ryzykownego zawodu kaskadera Cooper liczył na otrzymanie roli aktorskiej. W tym celu pokrył koszty zdjęć próbnych i wynajął kierownika obsady Nana Collinsa, by ten pracował jako jego agent[43]. Wiedząc, że są inni aktorzy używający scenicznego nazwiska „Frank Cooper”, Collins zasugerował zmianę pierwszego imienia Coopera na „Gary”, od jego rodzinnego miasta Gary w stanie Indiana[44][45][46]. Cooperowi natychmiast spodobał się ten pomysł[47][d].

Cooper znajdował również zatrudnienie w szerokiej gamie filmów niebędących westernami. Był zamaskowanym Kozakiem w Orle (1925), rzymskim strażnikiem w Ben-Hurze (1925) i ocalałym z powodzi w The Johnstown Flood (1926)[40]. Stopniowo otrzymywał ważniejsze role, dzięki którym spędzał na ekranie więcej czasu, jak m.in. w Tricks (1925), gdzie wcielił się w filmowego antagonistę, oraz w krótkometrażowym Lightnin’ Wins (1926)[49]. Jako aktor, którego nazwisko zaczęło figurować w obsadzie, Cooper zaczął przyciągać uwagę najważniejszych wytwórni filmowych[50]. 1 czerwca 1926 podpisał kontrakt z Samuel Goldwyn Productions, w trakcie którego obowiązywania miał otrzymywać 50 dol. tygodniowo[51].

Pierwszą ważną rolę aktor otrzymał w Rozpętanych żywiołach (1926), gdzie zagrał u boku Ronalda Colmana i Vilmy Bánky[51]. W obrazie Cooper gra młodego inżyniera Abe’a Lee, który pomaga rywalizującemu z nim amantowi ocalić kobietę, którą kocha, oraz jej miasto przed nieuchronną katastrofą przerwania tamy[52]. Według biografa Jeffreya Meyersa doświadczenie Coopera w życiu wśród kowbojów w Montanie sprawiło, że jego gra była „odruchowo prawdziwa”[53]. Film miał swoją premierę 14 października i okazał się wielkim sukcesem[54]. Krytycy wyróżnili aktora jako „dynamiczną, nową osobowość” i przyszłą gwiazdę[55][56]. Goldwyn pospiesznie chciał zaoferować nowy, długoterminowy kontrakt Cooperowi, ale ten przetrzymał studio, by ostatecznie otrzymać korzystniejszą umowę od Jesse’ego Lasky’ego z Paramount Pictures gwarantującą mu 175 dol. tygodniowo[55]. W 1927, z pomocą Clary Bow, której pozycja w Hollywood była silna, Cooper otrzymał ważne role w Dzieciach rozwodu (1927) i Skrzydłach (1927). Drugi z filmów zdobył nagrodę Akademii Filmowej za najlepszy film[57]. Tego samego roku wystąpił w swoich pierwszych rolach głównych w Arizona Bound (1927) i Nevadzie (1927) – oba w reżyserii Johna Watersa[58].

W 1928 wytwórnia Paramount połączyła Coopera z młodą Fay Wray, reklamując aktorów jako „wspaniałych, młodych kochanków”. Zagrali razem w Legionie potępieńców i Duszach w rozterce[59]. Ekranowa chemia między Cooperem i Wray jednak nie wzbudzała wielkiej ekscytacji wśród widowni[59][60][61]. Z każdym kolejnym filmem Cooper doskonalił swoje umiejętności aktorskie, a jego popularność rosła, przede wszystkim wśród kinomanek[61]. W tym okresie zarabiał 2750 dol. za film[62] i otrzymywał tysiące listów od fanów tygodniowo[63]. Korzystając z rosnącej popularności aktora studio umieszczało go u boku lubianych aktorek, takich jak: Evelyn Brent w Beau Sabreur, Florence Vidor w Doomsday oraz Esther Ralston w Half a Bride[64]. Tego roku zagrał też z Colleen Moore w Nieśmiertelnej miłości studia First National Pictures. Był to jego pierwszy film ze zsynchronizowaną muzyką i efektami dźwiękowymi[64]. Obraz okazał się jednym z największych komercyjnych sukcesów 1928 roku[64].

Gwiazda Hollywood (1929–35)[edytuj]

Cooper i Mary Brian w Wirgińczyku, 1929

Cooper uzyskał status gwiazdy w 1929 wraz z nakręceniem jego pierwszego filmu dźwiękowego Wirgińczyk w reżyserii Victora Fleminga, gdzie zagrał u boku Mary Brian i Waltera Hustona[65]. Oparty na powieści Wirgińczyk Owena Wistera, był jednym z pierwszych filmów dźwiękowych definiującym kodeks honorowy westernu i pomógł ugruntować standardy tego gatunku filmowego, które przetrwały do dzisiaj[66]. Według biografa Jeffreya Meyersa romantyczny wizerunek wysokiego, przystojnego i milczącego kowboja, który uosabia męską wolność, odwagę i honor w dużej mierze stworzył Cooper w tym filmie[67]. W przeciwieństwie do niektórych aktorów kina niemego, którzy mieli problem z dostosowaniem się do filmu dźwiękowego, przejście Coopera, z jego „głębokim i wyrazistym” oraz „przyjemnie rozwlekłym” głosem idealnie pasującym do postaci, które przedstawiał, było naturalne[68]. By spieniężyć rosnącą popularność aktora, w 1930 roku Paramount obsadziło go w kilku westernach i dramatach wojennych, takich jak Only the Brave, Oszust z Teksasu, Seven Days' Leave, A Man from Wyoming oraz The Spoilers[69].

Cooper i Lili Damita w Fighting Caravans, 1931

Jednym z ważniejszych występów we wczesnej karierze Coopera było jego przedstawienie posępnego legionisty w melodramacie Maroko (1930) Josefa von Sternberga[70], z Marlene Dietrich w jej debiucie przed amerykańską widownią[71]. Podczas produkcji von Sternberg skupiał całą swoją uwagę na Dietrich, a Coopera traktował z lekceważeniem[71]. Napięcie urosło do takiego stopnia, że całe przedsięwzięcie stanęło na ostrzu noża, gdy von Sternberg zaczął wykrzykiwać w kierunku Coopera polecenia w języku niemieckim. Aktor o wzroście 191 cm zbliżył się do znacznie niższego reżysera (163 cm), chwycił go za kołnierz i powiedział: „Jeśli zamierzasz pracować w tym kraju, lepiej kontynuuj w języku, którego tu używamy”[72][73]. Pomimo napięć na planie, to według Thorntona Delehanty’ego z „New York Evening Post” Cooper stworzył „jedną ze swoich najlepszych kreacji”[74]. Do gatunku westernu wrócił w 1931 roku, gdy zagrał w ekranizacji powieści Zane’a Greya Fighting Caravans, u boku francuskiej aktorki Lili Damity[75]. Aktor pojawił się w kryminale Dashiella Hammetta Wielkomiejskie ulice, w którym przypadła mu rola człowieka z Zachodu, który zostaje wmieszany w gangsterskie porachunki, gdy próbuje ocalić ukochaną[76]. Rok zakończył udziałem w dwóch nieudanych produkcjach: I Take This Woman z Carole Lombard oraz w Jego kobiecie z Claudette Colbert[77]. Presja i żądania związane z produkcją dziesięciu filmów w dwa lata pozostawiły Coopera wyczerpanego i ze słabym zdrowiem, chorującym na anemię i żółtaczkę[71][78]. W tym czasie stracił na wadze 14 kilogramów[78][79] i czuł się samotny, odizolowany oraz przybity nagłą sławą i bogactwem[80][81]. W maju 1931 opuścił Hollywood i popłynął do Algier, a następnie do Włoch, gdzie żył przez kolejny rok[80].

Zatrzymał się w Rzymie w Villa Madama należącej do hrabiny Dorothy di Frasso. Hrabina uczyła go zasad poprawnego jedzenia, rozpoznawania dobrych win, jak czytać włoskie i francuskie karty dań oraz w jaki sposób udzielać się towarzysko wśród europejskiej arystokracji[82]. Po oprowadzeniu aktora po włoskich muzeach i galeriach sztuki[82], towarzyszyła mu w dziesięciotygodniowym safari z polowaniem na grubą zwierzynę na zboczach góry Kenia w Afryce Wschodniej[83], podczas którego przypisano mu ponad 60 odstrzeleń zwierzyny, w tym dwóch lwów, nosorożca i rozmaitych antylop[84][85]. Doświadczenie tego safari gruntownie wpłynęło na Coopera i pogłębiło jego miłość do dzikich obszarów[85]. Po powrocie do Europy wraz z hrabiną wyruszyli w śródziemnomorski rejs po Włoskiej i Francuskiej Riwierze[86]. Wypoczęty, odnowiony po rocznej emigracji i zdrowy Cooper wrócił do Hollywood w kwietniu 1932[87] i wynegocjował nowy kontrakt z Paramount, na dwa filmy rocznie za wynagrodzenie w wysokości 4 tys. dolarów na tydzień oraz możliwością akceptacji bądź odrzucenia reżysera i scenariusza[88].

Po ukończeniu w 1932 Szatana zazdrości z Tallulah Bankhead, by wypełnić stary kontrakt[89], Cooper pojawił się w Pożegnaniu z bronią, pierwszej adaptacji filmowej powieści Ernesta Hemingwaya[90]. Na planie miał okazję współpracować z Helen Hayes, gwiazdą teatru w Nowym Jorku i zdobywczynią statuetki Akademii Filmowej[91], oraz Adolphe'em Menjou. Rola kierowcy karetki pogotowia rannego we Włoszech, który zakochuje się w angielskiej pielęgniarce podczas I wojny światowej[92], była jedną z jego najbardziej ambitnych i wymagających[91]. Krytycy docenili jego emocjonalny występ[93][94], a obraz był jedną najbardziej udanych pod względem komercyjnym produkcji roku[91]. Po nakręceniu Dziś żyjemy z Joan Crawford i Na fali wspomnień z Fay Wray w 1933, Cooper pojawił się w komedii Ernsta Lubitscha Sztuka życia, napisanej na podstawie popularnej sztuki Noëla Cowarda[95][96]. Na planie zdjęciowym partnerowali mu Miriam Hopkins i Fredric March[97], a sam film zebrał mieszane recenzje i nie spełnił oczekiwań finansowych[98]. Gra Coopera – jako amerykańskiego artysty w Europie konkurującego ze swoim przyjacielem dramaturgiem o względy pięknej kobiety – została wyróżniona za uniwersalność[99] i odkryła jego naturalne możliwości robienia lekkiej komedii[100]. W sierpniu 1933 Cooper dokonał administracyjnej zmiany imienia na „Gary”[101].

Cooper i Anna Sten w Nocy weselnej, 1935

W 1934 Cooper został wypożyczony do studia MGM, by zagrać w dramacie o wojnie secesyjnej Szpieg nr 13 u boku Marion Davies. Film opowiadał o pięknej kobiecie-szpiegu z Unii, która zakochuje się w konfederackim żołnierzu[102]. Pomimo twórczej reżyserii Ryszarda Bolesławskiego i rozrzutnych zdjęć George’a J. Folseya film nie poradził sobie w box office[103]. Powróciwszy do Paramount Cooper zagrał w pierwszym z siedmiu filmów dla reżysera Henry’ego Hathawaya[104], Now and Forever z Carole Lombard i Shirley Temple[105]. Cooper gra w nim naciągacza, który stara się sprzedać swoją córkę swoim krewnym, którzy ją wychowali, ale koniec końców zostaje przekonany do uroczej dziewczynki[106]. Przejęty inteligencją i urokiem Temple, Cooper nawiązał z dziewczynką bliskie stosunki, zarówno na planie, jak i poza nim[104][e] Film był przebojem kasowym[103].

Następnego roku doszło do wypożyczenia Coopera do studia Samuel Goldwyn Productions na czas produkcji romansu Noc weselna w reżyserii Kinga Vidora. Na planie partnerowała mu Anna Sten[107], którą szykowano na bycie „drugą Garbo[108][109]. W filmie Cooper gra uzależnionego od alkoholu powieściopisarza, który ucieka na rodzinną farmę w Nowej Anglii, gdzie poznaje i zakochuje się w pięknej Polce z sąsiedztwa[107]. Według biografa Larry’ego Swindella, Cooper zaprezentował zaskakujący asortyment i głębię[110]. Chociaż obraz otrzymał głównie przychylne recenzje[111], to wśród amerykańskiej publiczności nie cieszył się popularnością, która mogła poczuć się dotknięta przedstawionym na ekranie pozamałżeńskim romansem i jego tragicznym zakończeniem[110]. W tym samym roku aktor pojawił się w dwóch filmach Henry’ego Hathawaya: w melodramacie Peter Ibbetson z Ann Harding, o tytułowym mężczyźnie zakochującym się w kobiecie, która jak się okazuje jest jego dziecięcą miłością[112], oraz w przygodowym Bengali o śmiałym oficerze brytyjskim i jego ludziach broniących ich twierdzy w Bengalu przed zbuntowanymi miejscowymi plemionami[113]. Chociaż pierwszy z nich zyskał większe uznanie w Europie niż w Stanach Zjednoczonych, to drugi był nominowany do sześciu nagród Akademii Filmowej[114] i był jednym z jego najpopularniejszych i najbardziej udanych filmów przygodowych[115][116]. Hathaway miał największy szacunek dla aktorskich umiejętności Coopera, nazywając go „najlepszym aktorem ze wszystkich”[104].

Bohater zwykłego obywatela (1936–43)[edytuj]

Od Pana z milionami po Pokonać strach[edytuj]

Cooper i Jean Arthur w Panu z milionami, 1936

1936 rok był punktem zwrotnym w karierze Coopera[117]. Po zagraniu w komedii romantycznej Pokusa Franka Borzage’a dla studia Paramount – dając przy tym, zdaniem krytyków, pokaz wspaniałej gry aktorskiej[117] – wrócił do Poverty Row by dla wytwórni Columbia Pictures zagrać w Panu z milionami, screwball comedy Franka Capry. U jego boku zagrała Jean Arthur[118]. W filmie Cooper wcielił się w Longfellowa Deedsa, łagodnego, prostodusznego pisarza kartek z życzeniami, który dziedziczy fortunę, kończy z sielankowym życiem w Vermont i jedzie do Nowego Jorku, gdzie musi stawić czoło zepsuciu i fałszowi[119]. Współpracując z Cooperem, Capra oraz scenarzysta Robert Riskin mogli wykorzystać zakorzenionego w aktorze „typowego amerykańskiego bohatera”[117] – symbol szczerości, odwagi i dobroci[120][121][122] – by stworzyć nowego rodzaju „ludowego bohatera” dla zwykłego człowieka[117][123].

Komentując wpływ Coopera na postać i film, Capra zauważył:

Gdy tylko pomyślałem o Cooperze, nie mogłem wyobrazić sobie w tej roli nikogo innego. Nie mógł być bliższym mojemu wyobrażeniu o Longfellowie Deedsie, a tak szybko jak tylko Bob Riskin mógł zacząć myśleć z punktu widzenia Coopera, łatwiej przyszło mu rozwijanie postaci Deedsa jeśli chodzi o dialog. To po prostu musiał być Cooper. Każda zmarszczka na jego twarzy biła szczerością. Nasz Pan Deeds musiał symbolizować nieprzekupność, i w moim wyobrażeniu Gary Cooper był takim symbolem[124].

Zarówno Pokusa i Pan z milionami miały swoje premiery w kwietniu 1936. Obie produkcje były chwalone przez krytyków i okazały się kasowymi przebojami[125]. Krytyk filmowy Frank Nugent z „The New York Times” o Cooperze napisał, że ten „udowodnił, że jest jednym z najlepszych aktorów komediowych w Hollywood”[126]. Za grę w Panu z milionami Cooper otrzymał swoją pierwszą nominację do nagrody Akademii Filmowej dla najlepszego aktora[127].

W 1936 Cooper pojawił się w dwóch innych produkcjach wytwórni Paramount. W przygodowym Żółtym skarbie Lewisa Milestone’a u boku Madeleine Carroll wcielił się w amerykańskiego najemnika w Chinach, który pomaga chłopom ciemiężonym przez okrutnego watażkę[128][129]. Film ze scenariuszem dzieła amerykańskiego dramaturga Clifforda Odetsa zyskał uznanie krytyków i osiągnął komercyjny sukces[128][130]. W Niezwyciężonym Billu Cecila B. DeMille’a – pierwszej z czterech współpracy aktora z tym reżyserem – Cooper wcielił się w Dzikiego Billa Hickoka w mocno sfabularyzowanej wersji o początkach Dzikiego Zachodu[131]. Finansowo obraz był jeszcze lepszy niż jego poprzednik, głównie dzięki Jean Arthur i jej wspaniałemu przedstawieniu Calamity Jane oraz ukazaniu postaci Hickocka jako enigmatycznej postaci[132]. Tego roku aktor po raz pierwszy uplasował się w pierwszej dziesiątce osobowości filmowych Motion Picture Herald, gdzie pozostawał kolejne 23 lata[133].

Pod koniec 1936 roku, gdy Paramount przygotowywało nowy kontrakt dla Coopera, który miał mu gwarantować 8 tys. dolarów na tydzień[134], aktor podpisał umowę z Samuel Goldwyn na 6 filmów w ciągu 6 lat, z minimalnym wynagrodzeniem 150 tys. dolarów za obraz[135]. Paramount wniosło pozew przeciwko Samuel Goldwyn i Cooperowi. Decyzją sądu nowy kontrakt aktora z Goldwyn dawał aktorowi wystarczająco dużo wolnego czasu, by ten mógł również wypełnić umowę z Paramount[136]. Cooper kontynuował współpracę z oboma studiami, a w 1939 Departament Skarbu ogłosił, że Cooper z zarobkami 482.819 dolarów (7.41 mln dolarów po uwzględnieniu inflacji w 2016) był najlepiej zarabiającym aktorem w kraju[135][137][138].

W przeciwieństwie do jego dokonań w poprzednim roku, w 1937 pojawił się tylko w jednej produkcji – przygodowym Kapitanie Taylorze Henry’ego Hathawaya[139]. Była to porażka pod względem finansowym i w oczach krytyków[140], którą Cooper nazwał swoim „prawie filmem”, mówiąc że był „prawie pasjonujący, prawie interesujący i prawie dobry”[140]. W 1938 pojawił się w biograficznym Marco Polo Archie’ego Mayo[141]. Trapiony problemami z produkcją i słabym scenariuszem[142] film wykazał stratę w wysokości 700 tys. dolarów, stając się wówczas największą porażką finansową studia Goldwyn[143]. W tym okresie Cooper odrzucił kilka ważnych ról[144], w tym rolę Rhetta Butlera w Przeminęło z wiatrem[145]. Aktor był pierwszym wyborem producenta Davida O. Selznicka[145]. Selznick kilkakrotnie próbował przekonać Coopera[146], ale ten miał wątpliwości co do projektu[146] i nie czuł się odpowiednim do tej roli[133]. Jak później przyznawał, „to była jedna z najlepszych ról zaoferowanych w Hollywood […] Ale ja odmówiłem. Nie uważałem siebie za wystarczająco stylowego, a później, gdy zobaczyłem Clarka Gable’a grającego tę rolę doprowadzając ją do perfekcji, wiedziałem że miałem rację”[133][f]

Powróciwszy do Paramount Cooper wrócił również do spokojniejszego gatunku filmowego, grając u boku Claudette Colbert w romantycznej komedii Ósma żona Sinobrodego Ernsta Lubitscha[143][149]. Cooper wciela się w niej w zamożnego amerykańskiego przedsiębiorcę we Francji, który zakochuje się w córce zubożałego arystokraty i przekonuje ją, by została jego ósmą żoną[150]. Pomimo pomysłowego scenariusza pióra Charlesa Bracketta i Billy’ego Wildera[151] oraz solidnej gry ze strony Coopera i Colbert[149] amerykańska widownia nie potrafiła zaakceptować Coopera w roli próżnego kobieciarza[151]. Ostatecznie film został dobrze przyjęty tylko w Europie[151]. Jesienią 1938 Cooper pojawił się w komedii romantycznej H.C. Pottera Kowboj i dama z Merle Oberon. Film opowiada o łagodnej natury poganiaczu bydła, który zakochuje się w zamożnej córce polityka sądząc, że jest biedną, pracowitą pokojówką[152]. Wysiłki trzech reżyserów i kilku wybitnych scenarzystów nie dały zamierzonego efektu[153]. Chociaż obraz poradził sobie lepiej niż jego poprzednik, to okazał się czwartą z kolei finansową porażką Coopera na amerykańskim rynku[154].

W kolejnych dwóch latach Cooper był bardziej wnikliwy przy akceptowaniu ról i nakręcił cztery udane, na dużą skalę filmy przygodowe i kowbojskie[154]. W przygodowym Braterstwie krwi Williama A. Wellmana zagrał jednego z trzech śmiałych angielskich braci, którzy dołączają do Legii Cudzoziemskiej na Saharze, by walczyć z tamtejszymi plemionami[155]. Filmowany w tych samych lokalizacjach pustyni Mojave, co pierwowzór z 1926 roku[154][156], Beau Geste zapewnił Cooperowi wspaniałe plany filmowe, egzotyczną scenerię, żywą akcję i rolę dopasowaną do jego osoby[157]. Był to ostatni film w jego kontrakcie z Paramount[157]. W Pokonać strach Henry’ego Hathawaya wcielił się w lekarza wojskowego towarzyszącego niewielkiej grupie oficerów amerykańskiej armii w Filipinach, by pomóc chrześcijańskim Filipińczykom bronić się przed muzułmańskimi radykałami[158]. Krytycy dobrze ocenili grę Coopera, a Graham Greene przyznał, że aktor „nigdy nie zagrał lepiej”[159].

Od Człowieka z zachodu po Komu bije dzwon[edytuj]

Do westernu Cooper powrócił przy okazji realizacji Człowieka z Zachodu Williama Wylera z Walterem Brennanem i Doris Davenport w obsadzie. Film opowiada o kowboju broniącym osadników przed Roy’em Beanem, skorumpowanym samozwańczym sędzią pokoju, znanym jako „prawo na zachód od rzeki Pecos[159][160]. Pracując nad scenariuszem scenarzysta Niven Busch polegał na dobrej znajomości Coopera o historii Dzikiego Zachodu[161]. Obraz otrzymał pozytywne recenzje i spełnił oczekiwania finansowe[162]. Krytycy przede wszystkim docenili grę dwóch aktorów pierwszoplanowych[163]. Tego roku pojawił się również w swoim pierwszym obrazie wyprodukowanym w całości w Technicolorze[164]Policji konnej Północnego Zachodu Cecila B. DeMille’a[165][g]. W filmie Cooper wcielił się w Strażnika Teksasu ścigającego wyjętego spod prawa aż do zachodniej Kanady, gdzie łączy siły z Kanadyjską Królewską Policją Konną, która ściga tego samego człowieka, przywódcę rebelii północno-zachodniej[167]. Produkcja nie była tak popularna jak poprzedni obraz Coopera[168], a mimo to okazała się sukcesem kasowym, plasując się na 6. pozycji najbardziej dochodowych filmów 1940 roku[162][169].

Edward Arnold, Barbara Stanwyck, Gary Cooper i Walter Brennan w Obywatelu Johnie Doe, 1941

We wczesnych latach 40. Cooper wspiął się na szczyt swojej kariery aktorskiej[170]. W stosunkowo krótkim czasie zagrał w pięciu popularnych, chwalonych przez krytyków filmach, w których zaprezentował kunszt aktorski[170]. Gdy Frank Capra zaoferował mu pierwszoplanową rolę w Obywatelu Johnie Doe, jeszcze przed opracowaniem scenariusza przez Roberta Riskina, Cooper zaakceptował propozycję swojego przyjaciela, odpowiadając mu „w porządku Frank, nie potrzebuję scenariusza”[171]. Aktor wcielił się w Długiego Johna Willoughby'ego, życiowego pechowca, drugoligowego miotacza, wynajętego przez gazetę, by udawał człowieka, który zamierza popełnić samobójstwo w Boże Narodzenie w proteście przeciwko wszelkiej hipokryzji i korupcji w kraju[172]. Uważany wówczas przez niektórych krytyków za największe dzieło Capry[173], Obywatel John Doe był odbierany jako „narodowe wydarzenie”[173], a Cooper pojawił się na okładce poczytnego tygodnika „Time” 3 marca 1941[174]. Howard Barnes w swojej recenzji dla „New York Herald Tribune” określił występ Coopera „wspaniałym i całkowicie przekonywającym wizerunkiem”[175] i chwalił jego „absolutnie realistyczne aktorstwo, które realizuje z ogromną powagą”[174]. Bosley Crowther z „The New York Times” pisał, że „Gary Cooper jest Johnem Doe w całej okazałości – nieśmiały, zdezorientowany, nieagresywny, ale też istnym tygrysem gdy rozbudzony”[176].

Joan Fontaine i Gary Cooper na ceremonii rozdania Oscarów w 1942

Tego samego roku wystąpił również w dwóch filmach swojego dobrego przyjaciela, Howarda Hawksa[177]. W biograficznym Sierżancie Yorku Cooper przedstawia bohatera wojennego Alvina Yorka[178], jednego z najbardziej zasłużonych i udekorowanych żołnierzy amerykańskich I wojny światowej[179]. Obraz pokazuje wczesne lata Yorka w Tennessee, jego nawrócenie i późniejszą pobożność, jego postawę jako osoby odmawiającej służby wojskowej ze względu na przekonania, a wreszcie jego heroiczny akt w bitwie o Las Argoński, za który został odznaczony Medalem Honoru[178][180]. Początkowo Cooper był zdenerwowany i niepewny wcielenia się w żyjącego bohatera, więc udał się do Tennessee by odwiedzić Yorka w jego domu, gdzie dwóch spokojnych mężczyzn natychmiast nawiązali nić porozumienia i odkryli, że mają ze sobą wiele wspólnego[181]. Zainspirowany namową ze strony Yorka, Cooper zaprezentował występ, który Howard Barnes z „New York Herald Tribune” nazwał „nadzwyczajnie przekonywającym i wszechstronnym” i takim, który Archer Winston z „New York Post” nazwał „jednym z jego najlepszych”[182]. Po premierze filmu organizacja Veterans of Foreign Wars odznaczyła Coopera medalem za jego „ogromny wkład w promowanie patriotyzmu i wierności”[183]. York podziwiał grę Coopera i pomógł Warner Bros. w promocji filmu[184]. Sierżant York był najbardziej dochodową produkcją roku i otrzymał jedenaście nominacji do nagrody Akademii Filmowej[183][185]. W przemowie po otrzymaniu swojej pierwszej statuetki dla najlepszego aktora od dobrego przyjaciela Jamesa Stewarta Cooper powiedział: „to sierżant Alvin York zdobył tę nagrodę. A niech to, jestem w tym biznesie szesnaście lat i czasami marzyłem że mógłbym dostać jedną z nich. To wszystko co mogę powiedzieć… Śmieszne jest to, że w marzeniach zawsze dawałem lepszą przemowę”[185].

Barbara Stanwyck i Gary Cooper w Ognistej kuli, 1941

1941 rok aktor zamknął produkcją wytwórni Goldwyn przy ponownej współpracy z Howardem Hawksem, tym razem przy komedii romantycznej Ognista kula u boku Barbary Stanwyck[186]. Cooper wcielił się w nieśmiałego profesora lingwistyki kierującego zespołem siedmiu uczonych, których zadaniem jest napisanie encyklopedii. Podczas prowadzenia prac badawczych nad slangiem poznaje kokieteryjną tancerkę burleskową „Sugarpuss” O’Shea, która zdmuchuje kurz z ich statecznego życia wśród książek[187]. Scenariusz Charlesa Bracketta i Billy’ego Wildera dał Cooperowi szansę na zaprezentowanie szerokiego wachlarza komediowych umiejętności[187]. W recenzji dla „New York Herald Tribune” Howard Barnes napisał, że Cooper poradził sobie z rolą „umiejętnie i z podkreśleniem komiczności”, a jego występ był „absolutnie zachwycający”[188]. Chociaż była to produkcja z niewielkim budżetem, Ognista kula znalazła się w czołówce najbardziej dochodowych filmów roku[189] – jako czwarta kolejna Coopera, która zawitała do pierwszej dwudziestki pod tym względem[189].

Jedyny film Coopera w 1942 był również jego ostatnim dla wytwórni Goldwyn[190]. W obrazie biograficznym Sama Wooda Duma Jankesów[191] aktor odegrał gwiazdę baseballu Lou Gehriga, który ustanowił rekord New York Yankees grając w 2130 kolejnych spotkaniach[192]. Cooper był niechętny wcieleniu się w siedmiokrotnego uczestnika meczu gwiazd, który zmarł rok wcześniej na stwardnienie zanikowe boczne, obecnie potocznie nazywane chorobą Lou Gehriga[193]. Poza wyzwaniem w postaci ukazania tak popularnej i uznanej w skali całego kraju osoby, Cooper niewiele wiedział o samym baseballu[194] i nie był leworęczny jak Gehrig[193]. Po odwiedzinach aktora przez wdowę po Gehrigu, która wyraziła pragnienie zagrania przez Coopera jej męża[193], ten przyjął rolę, która obejmowała 20-letni okres życia Gehriga – jego wczesną miłość do baseballu, drogę do wielkości, kochające małżeństwo oraz jego walkę z chorobą, z punktem kulminacyjnym w postaci jego mowy pożegnalnej na Yankee Stadium 4 lipca 1939, przed 62-tysięczną widownią[195]. Cooper szybko nauczył się ruchów na boisku do baseballu i rozwinął płynny, wiarygodny zamach[196]. Kwestia ręczności została rozwiązana poprzez odwrócenie taśmy przy konkretnych scenach z uderzeniami kijem[197]. Film znalazł się w pierwszej dziesiątce produkcji z całego roku[198] i otrzymał jedenaście nominacji do nagrody Akademii Filmowej, w tym za najlepszy film i dla najlepszego aktora pierwszoplanowego (trzecia dla Coopera)[199].

Ingrid Bergman i Gary Cooper w Komu bije dzwon, 1943

Niedługo po opublikowaniu powieści Komu bije dzwon Ernesta Hemingwaya, Paramount zakupiło prawa do jej ekranizacji za 150 tys. dolarów, z zamiarem obsadzenia Coopera w pierwszoplanowej roli Roberta Jordana[200], amerykańskiego eksperta od materiałów wybuchowych walczącego po stronie republikanów w hiszpańskiej wojnie domowej[201]. Pierwotny reżyser Cecil B. DeMille został zastąpiony przez Sama Wooda, który przyprowadził ze sobą Dudleya Nicholsa odpowiedzialnego za scenariusz[200]. Po pierwszych, podstawowych zdjęciach w Sierra Nevada w 1942, doszło do zmiany odtwórczyni roli pierwszoplanowej, baleriny Very Zoriny, którą zastąpiła Ingrid Bergman – zmianę zaaprobowaną przez Coopera i Hemingwaya[202]. Miłosne sceny Coopera i Bergman były ekstatyczne i namiętne[203][204]. Howard Barnes na łamach „New York Herald Tribune” o dwójce aktorów napisał, że zagrali z „prawdziwą postawą i autorytetem gwiazd”[205]. Chociaż film odbiegał od politycznych wątków i znaczenia powieści[206][207], Komu bije dzwon zyskał pochlebne recenzje krytyków i był kasowym sukcesem. Otrzymał również dziesięć nominacji do nagrody Akademii Filmowej, w tym za najlepszy film i dla najlepszego aktora pierwszoplanowego (czwarta dla Coopera)[204].

Gary Cooper dający autograf, Brisbane (1943)

Ze względu na wiek i swój stan Cooper nie służył w wojsku podczas II wojny światowej[170], ale tak jak wielu jego kolegów zaangażował się w społeczną mobilizację poprzez zabawianie żołnierzy[198]. W lipcu 1943 odwiedzał szpitale wojskowe w San Diego[198] i często pojawiał się w klubie Hollywood Canteen serwując jedzenie amerykańskim żołnierzom[208]. Pod koniec 1943, Cooper wraz z aktorkami Uną Merkel i Phyllis Brooks i akordeonistą Andym Arcarim, wybrał się w 37 tys. kilometrowy tour po południowo-zachodnim Pacyfiku[198][208][209]. Podróżując bombowcem B-24A[198] grupa odwiedziła Wyspy Cooka, Fidżi, Nową Kaledonię, Queensland, Brisbane – gdzie generał Douglas MacArthur powiedział Cooperowi, że oglądał Sierżanta Yorka w Manili, gdy zaczęły spadać japońskie bomby[198]Nową Gwineę, Jayapurę i Wyspy Salomona[210]. Grupa często dzieliła te same ubogie warunki życia i racje żywnościowe co żołnierze[211]. Cooper spotykał się z pełniącymi służbę kobietami i mężczyznami, odwiedzał wiele szpitalów wojskowych, przedstawiał swoich znajomych i brał udział w sporadycznych skeczach[211]. Przedstawienia kończyły się poruszającymi recytacjami pożegnalnej mowy Lou Gehriga w wykonaniu Coopera[211]. Gdy wrócił do Stanów Zjednoczonych odwiedzał szpitale wojskowe w całym kraju[211]. Później wspominał czas spędzony z żołnierzami jako „najbardziej emocjonalne doświadczenie” swojego życia[209].

Dojrzałe role (1944–52)[edytuj]

Od Historii doktora Wassella po Odległe bębny[edytuj]

Gary Cooper i Loretta Young w filmie Wtedy zjawił się Jones, 1945

W 1944 pojawił się w przygodowym filmie Historia doktora Wassella, którego akcja toczy się podczas II wojny światowej. Za reżyserię odpowiadał Cecil B. DeMille, z którym Cooper miał okazję współpracować po raz trzeci w swojej karierze[212]. U boku aktora zagrała Laraine Day. W filmie Cooper wciela się w amerykańskiego doktora i misjonarza Corydona M. Wassella, który przedzierając się przez dżunglę Jawy stara się doprowadzić rannych żołnierzy w bezpieczne miejsce[213]. Pomimo nieprzychylnych recenzji krytyków filmowych Historia doktora Wassela była jednym z najbardziej dochodowych filmów roku[214]. Po zakończeniu kontraktów z Goldwyn i Paramount Cooper zdecydował się pozostać niezależnym i wraz z Leo Spitzem, Williamem Goetzem i Nunnallym Johnsonem założyli własną wytwórnię – International Pictures[215]. Debiutancką produkcją studia była komedia Sama Wooda Casanova Brown o mężczyźnie (Gary Cooper), który dowiaduje się o ciąży swojej pierwszej żony w momencie, gdy planuje stanąć na ślubnym kobiercu z inną kobietą[216]. Film otrzymał złe recenzje[217], na czele z „New York Daily News”, który nazywa go „rozkoszną bzdurą”[218] i Bosleyem Crowtherem z „The New York Times” krytykującym „oczywistą i absurdalną błazenadę” Coopera[219]. Produkcja balansowała na progu rentowności[220]. W 1945 Cooper wystąpił w westernie komediowym własnej produkcji Wtedy zjawił się Jones, w reżyserii Stuarta Heislera i Lorettą Young w jednej z ról pierwszoplanowych[221]. W tej beztroskiej parodii jego poprzedniego heroicznego wizerunku[222] Cooper wciela się w nieudolnego kowboja Melody’ego Jonesa, który omyłkowo jest brany za bezwzględnego mordercę[222]. Publiczność ciepło przyjęła postać Coopera a film był jednym z najbardziej dochodowych w roku – był też dowodem na to, że Cooper wciąż cieszył się dużym zainteresowaniem widowni[223]. Był to również największy sukces kasowy w krótkiej historii wytwórni International Pictures, którą w 1946 kupiło Universal Studios[224].

Ingrid Bergman i Gary Cooper w Saratoga Trunk, 1945

Wraz z powojennymi zmianami społecznymi w Stanach Zjednoczonych nowy kierunek obrała również kariera Coopera[225]. Chociaż wciąż odgrywał typowe dla siebie heroiczne role, to filmy, w których występował w mniejszym stopniu opierały się na jego postaci, a bardziej na nowatorskiej fabule i egzotycznym otoczeniu[226]. W listopadzie 1945 Cooper wystąpił z Ingrid Bergman w dziewiętnastowiecznym dramacie Sama Wooda Saratoga Trunk, o teksańskim kowboju i jego związku z piękną łowczynią posagów[227]. Z powodu dużego zapotrzebowania na filmy wojenne premiera wyprodukowanego na początku 1943 Saratoga Trunk opóźniła się o 2 lata[228]. Obraz otrzymał słabe recenzje, ale pod względem finansowym spisał się dobrze[229], będąc jedną z najbardziej dochodowych produkcji Warner Bros. w tym roku[230]. Jedynym filmem Coopera w 1946 był romantyczny thriller W tajnej misji Fritza Langa, opowiadający o łagodnym profesorze fizyki zwerbowanym przez Biuro Służb Strategicznych w ostatnich latach II wojny światowej, który za zadanie otrzymał zbadanie niemieckiego programu atomowego[231]. Wcielając się w postać luźno opartą na amerykańskim fizyku J. Robercie Oppenheimerze[232], Cooper był skrępowany rolą i nie był w stanie oddać jej sensu[233]. Film zebrał negatywne recenzje i okazał się finansową porażką[234]. W 1947 razem z Paulette Goddard wystąpili w przygodowym Unconquered Cecila B. DeMille’a. Wyprodukowany z rozmachem obraz opowiada o osiemnastowiecznym pograniczniku broniącym osadników przed pozbawionym skrupułów handlarzem bronią i nieprzyjaznymi Indianami[235]. Film zebrał mieszane recenzje, ale nawet odwieczny krytyk DeMille’a James Agee przyznał, że film miał w sobie „coś autentycznego z tamtego okresu”[236]. Ten ostatni z czterech filmów wykonanych przy współpracy z DeMillem był zarazem jego najbardziej lukratywnym – aktor zarobił ponad 300 tys. dolarów w wynagrodzeniu i otrzymał też udział w zyskach[237]. Unconquered był jedynym niekwestionowanym kasowym sukcesem Coopera w ciągu kolejnych 5 lat[236].

Gary Cooper w The Fountainhead, 1949

Po zrealizowaniu romantycznej komedii Good Sam Leo McCareya[238], w 1948 Cooper sprzedał wytwórnię International Pictures i podpisał długoterminowy kontrakt z Warner Bros., który gwarantował 295 tys. dolarów za obraz i dawał mu ostatnie zdanie przy wyborze scenariusza i reżysera[239]. Pierwszym filmem aktora na nowych warunkach był dramat Kinga Vidora The Fountainhead, z Patricią Neal i Raymondem Masseyem[240]. Cooper odgrywa w nim rolę idealistycznego i nieustępliwego architekta, który walczy by zachować swoją rzetelność i indywidualizm w obliczu społecznej presji dopasowania się do powszechnie obowiązujących norm[241]. Stworzony na podstawie powieści Ayn Rand, która była również odpowiedzialna za scenariusz, film przedstawia jej filozofię obiektywistyczną, uderza w koncepcje altruizmu i kolektywizmu jednocześnie promując cnoty egoizmu i indywidualizmu[242]. Według większości krytyków Cooper nie był właściwą osobą do obsadzenia w roli Howarda Roarka[243]. W recenzji dla „The New York Times” Bosley Crowther ocenił, że aktor był „Panem Deedsem w nieswoim żywiole”[244]. Powrócił do niego w dramacie Delmera Davesa Grupa uderzeniowa, opowiadającym o przechodzącym na emeryturę kontradmirale, który wspomina długą karierę jako pilot marynarki wojennej i swój wkład w rozwój lotniskowców[245]. Gra aktorska Coopera i dostarczony przez United States Navy materiał kroniki filmowej sprawiły, że był to jeden z najlepiej przyjętych obrazów aktora w tamtym okresie[246]. W ciągu dwóch kolejnych lat Cooper wystąpił w czterech słabo przyjętych filmach: dramacie historycznym Tytoń! (1950) Michaela Curtiza, westernowym melodramacie Dallas Stuarta Heislera, komedii wojennej You're in the Navy Now Henry’ego Hathawaya oraz westernie Odległe bębny Raoula Walsha[247].

Gary Cooper i Grace Kelly w W samo południe, 1952

W samo południe[edytuj]

Najważniejszą produkcją Coopera w latach powojennych był westernowy dramat W samo południe w reżyserii Freda Zinnemanna studia United Artists[248]. W roli pierwszoplanowej wystąpiła również Grace Kelly. W filmie Cooper wciela się w Willa Kane’a, ustępującego szeryfa z zamiarem wyjazdu na miesiąc miodowy ze swoją dopiero co poślubioną małżonką, gdy nagle dowiaduje się o powracającym do miasta i szukającym zemsty przestępcy, którego sam wcześniej pozbawił wolności. Will Kane, „człowiek zbyt dumny by uciekać”[249][h], nie mogąc otrzymać pomocy od przerażonych mieszkańców i opuszczony przez pannę młodą, gorliwą pacyfistkę, postanawia w pojedynkę stawić czoło znanemu sobie bandycie i jego poplecznikom[250]. Podczas kręcenia filmu był w złej kondycji zdrowotnej spowodowanej dokuczliwymi wrzodami żołądka[251]. Według Hectora Arce’a w niektórych scenach bolesny wyraz twarzy i zauważalny dyskomfort aktora uwiarygadniał „brak wiary w siebie”[252], przyczyniając się do większej skuteczności jego gry aktorskiej[251]. Ze względu na poruszaną tematykę odwagi cywilnej uważany za jeden z pierwszych „dorosłych” westernów[253], W samo południe otrzymał entuzjastyczne recenzje za swój artyzm, na czele z magazynem „Time”, który uplasował go w jednym rzędzie z Dyliżansem i Jimem Ringo[254]. Bosley Crowther w „The New York Times” napisał, że Cooper był w swojej najwyższej formie[255], a John McCarten na łamach „The New Yorker” odnotował, że Cooper nigdy nie był bardziej efektywny[256]. Film zainkasował 3,75 mln dolarów w Stanach Zjednoczonych[254] i 18 mln dolarów na całym świecie[257]. Cooper poszedł za przykładem swojego przyjaciela Jamesa Stewarta[258] i zaakceptował mniejsze wynagrodzenie w zamian za udział w zyskach, dzięki czemu zarobił 600 tys. dolarów[257]. Powściągliwy styl gry Coopera był powszechnie chwalony[252][256] i przyniósł mu drugą statuetkę nagrody Akademii Filmowej dla najlepszego aktora[259][i].

Późniejsze filmy (1953–61)[edytuj]

Po pojawieniu się w dramacie osadzonym w czasie wojny secesyjnej Tropem koniokradów w reżyserii André de Totha[261] – typowym filmie Warner Bros., który został przyćmiony przez sukces jego poprzednika[262] – Cooper zagrał w czterech produkcjach poza granicami Stanów Zjednoczonych[263]. W dramacie Marka Robsona Powrót do raju (1953) aktor zostaje amerykańskim tułaczem, który uwalnia mieszkańców polinezyjskiej wyspy od purytańskich rządów nierozważnego pastora[264]. W trakcie trzymiesięcznego kręcenia filmu na wyspie Upolu w Samoa Zachodnim Cooper musiał przecierpieć spartańskie warunki życia, wiele godzin zdjęć i zły stan swojego zdrowia[265]. Pomimo pięknych ujęć film spotkał się ze słabymi ocenami[266]. Trzy kolejne obrazy Coopera były nagrywane w Meksyku[263]. W przygodowym Płynnym złocie (1953) Hugo Fregonese z Barbarą Stanwyck w obsadzie, aktor wcielił się w nafciarza w Meksyku, który wplątuje się w intrygę z dyrektorem spółki naftowej i jego pozbawioną skrupułów żoną, z którą niegdyś wdał się w romans[267]. W 1954 zagrał w westernie Ogród zła Henry’ego Hathawaya z Susan Hayward, opowiadającym o trzech poszukiwaczach złota szukających szczęścia w Meksyku, którzy zostają wynajęci przez kobietę pragnącą by uratowali jej męża[268]. W tym samym roku pojawił się w przygodowym westernie Vera Cruz Roberta Aldricha. U jego boku również w roli pierwszoplanowej zagrał Burt Lancaster. W filmie Cooper gra amerykańskiego poszukiwacza przygód zatrudnionego przez cesarza Maksymiliana I by eskortować hrabinę do Vera Cruz podczas wojny domowej w 1866[269]. Wszystkie te filmy nie przypadły do gustu krytykom ale okazały się kasowymi sukcesami[270]. Za Vera Cruz Cooper otrzymał 1,4 mln dolarów w postaci wynagrodzenia i udziału w zysku[271].

W tym okresie Cooper zmagał się z problemami zdrowotnymi. Będąc wciąż w trakcie kuracji na wrzody żołądka, podczas jednego z ujęć Płynnego złota doznał poważnego urazu ramienia po uderzeniu przez metalowe odłamki z wysadzonego w powietrze szybu naftowego[271]. W czasie kręcenia Vera Cruz spadł z konia przez co odnowiła mu się kontuzja biodra oraz został poparzony gdy Burt Lancaster ze zbyt bliskiej odległości wystrzelił ze strzelby, przez co materiał wypełniający ślepy nabój przedziurawił jego ubranie[271]. W 1955 wystąpił w biograficznym dramacie wojennym Billy Mitchell przed sądem wojskowym Otta Premingera o amerykańskim generale I wojny światowej, który stara się przekonać urzędników państwowych o znaczeniu sił powietrznych i zostaje postawiony przed sądem wojskowym po obarczeniu winą Departament Wojny Stanów Zjednoczonych za serię katastrof lotniczych[272]. Według niektórych krytyków Cooper był źle obsadzony w tej roli[273] i jego nudny występ z zaciśniętymi wargami nie odzwierciedlał dynamicznego i uszczypliwego charakteru Mitchella[274]. W 1956 Cooper zagrał łagodnego kwakra z Indiany w Przyjacielskiej perswazji, dramacie osadzonym w czasach wojny secesyjnej w reżyserii Williama Wylera. U jego boku wystąpiła Dorothy McGuire[275]. Podobnie do Sierżanta Yorka i W samo południe, film porusza kwestię konfliktu między religijnym pacyfizmem a obywatelskim obowiązkiem[276]. Za swój występ Cooper otrzymał swoją drugą nominację do Złotego Globu dla najlepszego aktora[277]. Film otrzymał też sześć nominacji do nagrody Akademii Filmowej, zdobył Złotą Palmę na festiwalu w Cannes w 1957 i zarobił 8 mln dolarów na całym świecie[276][278].

Gary Cooper i Audrey Hepburn w Miłości po południu, 1957

W 1956 udał się do Francji by z Audrey Hepburn i Maurice Chevalierem wziąć udział w zdjęciach do romantycznej komedii Miłość po południu Billy’ego Wildera[279]. Film opowiada o miłosnych perypetiach w Paryżu amerykańskiego kobieciarza w średnim wieku (w tej roli Gary Cooper)[280]. Mimo otrzymania również pozytywnych recenzji – w tym Bosleya Crowthera, który chwalił „czarującą grę aktorską” [281] – większość krytyków uznała, że Cooper był po prostu za stary do tej roli[282]. Chociaż publiczność nie potrafiła zaakceptować widoku plamienia heroicznej ekranowej osoby Coopera przez kreację podstarzałego hulaki próbującego uwieść niewinną, młodą dziewczynę, to film i tak okazał się kasowym sukcesem[282]. W kolejnym roku Cooper pojawił się w dramacie romantycznym Philipa Dunne'ea Człowiek, którego już nie ma[283]. W filmie opartym na powieści Johna O’Hary[284] aktor wciela się w adwokata, którego życie zostaje zrujnowane przez chytrego polityka i romans z młodą współlokatorką jego córki[283]. Zdaniem biografa Jeffreya Meyersa Cooper zaprezentował „przekonanie i kontrolowaną udrękę”[284], jednak to nie wystarczyło by uratować to, co Bosley Crowther nazwał „feralnym filmem”[285].

Gary Cooper w Człowieku z Dzikiego Zachodu, 1958

Człowiek z Dzikiego Zachodu[edytuj]

Ciągłe problemy zdrowotne i przejście kilku operacji wrzodów i przepuklin nie powstrzymały Coopera przed występami w filmach akcji[286]. W 1958 zagrał w westernowym dramacie Anthony’ego Manna Człowiek z Dzikiego Zachodu, u boku Julie London i Lee J. Cobba, o odmienionym, byłym rewolwerowcu i przestępcy, który musi zmierzyć się ze swoją przeszłością, gdy pociąg którym podróżuje zostaje napadnięty przez członków jego byłej szajki[287]. Przez wątki paraliżującego gniewu, seksualnego poniżenia i sadyzmu obraz ten określano „najbardziej patologicznym westernem” w karierze Coopera[284]. Zdaniem biografa Jeffreya Meyersa aktor, który zmagał się z moralnym konfliktem w swoim prywatnym życiu, „rozumiał ból postaci usiłującej zachować swoją integralność… [i] wniósł do roli autentyczne uczucia kuszonego i dręczonego, ale wciąż zasadniczo przyzwoitego człowieka”[288]. Wówczas przede wszystkim ignorowany przez krytyków, film ten został doceniony dopiero po latach[289]. Uważany za ostatnie wielkie dzieło Coopera[285].

Po wygaśnięciu kontraktu z Warner Bros. Cooper założył własną wytwórnię, Baroda Productions, i w 1959 wyprodukował trzy nietypowe filmy poruszające tematykę odkupienia[290]. W westernowym dramacie Delmera Daviesa Drzewo powieszonych Cooper gra doktora z pogranicza Montany, który pewnego dnia ratuje kryminalistę od tłumu dokonującego samosądu a później próbuje wykorzystać jego nikczemną przeszłość[291]. Cooper zaprezentował „mocną i przekonywającą” grę emocjonalnie okaleczonego mężczyzny, którego potrzeba dominacji nad innymi zostaje odmieniona przez miłość i poświęcenie kobiety[292]. W historycznym filmie przygodowym W drodze do Cordury w reżyserii Roberta Rossena Cooper miał okazję wystąpić u boku Rity Hayworth. Aktor wcielił się w oficera wojskowego uznanego za winnego tchórzostwa, któremu za karę przydzielono poniżające zadanie rekomendowania do odznaczenia Medalem Honoru żołnierzy biorących udział w ekspedycji przeciwko Pancho Villi w 1916[293]. Cooper został dobrze oceniony, ale zdaniem „Variety” i „Films in Review” był za stary do tej roli[294]. We Wraku „Mary Deare” Michaela Andersona z Charltonem Hestonem Cooper gra skompromitowanego oficera marynarki handlowej, który postanawia zostać na swoim tonącym frachtowcu aby udowodnić celowe uszkodzenie okrętu, co ma mu pozwolić oczyścić jego dobre imię[295]. Tak jak poprzednie dwie produkcje aktora, film był dla niego wymagający fizycznie[296]. Cooper, który był przeszkolonym płetwonurkiem, sam wykonał większość podwodnych ujęć[296]. Biograf Jeffrey Meyers zaobserwował, że we wszystkich trzech rolach aktor skutecznie oddał sens utraconego honoru i pragnienie odkupienia[297] – co Joseph Conrad w Lordzie Jimie nazwał „walką jednostki, usiłującej ocalić z pozoru swe idee o tem, czem moralna jej istota być powinna”[298][297].

Życie prywatne[edytuj]

Małżeństwo i rodzina[edytuj]

Veronica Balfe i Gary Cooper w listopadzie 1933

Formalne zapoznanie Coopera z jego przyszłą żoną, dwudziestoletnią nowojorczanką i debiutującą aktorką Veroniką Balfe[j], odbyło się w Niedzielę Wielkanocną 1933 na przyjęciu zorganizowanym przez jej wujka, scenografa filmowego Cedrica Gibbonsa[300][301][302]. Veronica, nazywana przez rodzinę i przyjaciół „Rocky”, dorastała przy Park Avenue i uczęszczała do prywatnej szkoły dla młodych kobiet z wyższych sfer[303]. Jej ojczymem był potentat z Wall Street Paul Shields[303]. 15 grudnia 1933 para wzięła cichy ślub w rezydencji rodziców panny młodej przy Park Avenue[304]. Jeden z przyjaciół Coopera zauważył przemianę, jaką wywołało u niego małżeństwo: „ni z tego, ni z owego zdawał się kontrolować siebie i swoje życie”[305]. Joan Crawford dodała: „starał się odkupić swoje zaszłe występki. Został domatorem. Powiedział mi, że jego żona wstawała wcześnie by przygotować mu śniadanie, a każdego wieczora o czasie opuszczał studio żeby zjeść z nią kolację. Według niego Rocky czytała wszystkie jego scenariusze a on bardzo sobie cenił jej zdanie, ponieważ mogła być obiektywna”[305]. W rzeczywistości Rocky nie cierpiała gotować i zostawiała to służącym[305]. Wysportowana i kochająca przebywanie na świeżym powietrzu, Veronica dzieliła z Cooperem wiele pasji, w tym jazdę konną, narciarstwo i strzelanie do rzutków[306]. Była organizatorką ich życia towarzyskiego, a jej kontakty zawodowe i towarzyskie otwierały przed Cooperem drzwi do eleganckiego świata Nowego Jorku[307]. Para posiadała domy w dzielnicach Los Angeles jak Encino (1933–36)[305], Brentwood (1936–53)[305] i Holmby Hills (1954–61)[308]. Byli również właścicielami domu wakacyjnego w Aspen w stanie Kolorado[309][k].

Córka Cooperów, Maria Veronica Cooper, przyszła na świat 15 września 1937[310]. Cooper był cierpliwym i serdecznym ojcem, ucząc Marię jazdy na rowerze, tenisa, jazdy na nartach i jazdy konnej[310]. Dzieląc wiele z zainteresowań swoich rodziców, towarzyszyła im w podróżach, przez co została z nimi uwieczniona na wielu fotografiach[310]. Tak jak ojciec pokochała sztukę i rysowanie[311][l]. W czasie wakacji odbywali rodzinne podróże do Sun Valley w Idaho, spędzali czas w należącym do rodziców Veroniki domu wiejskim w Southampton i często zwiedzali Europę[307]. Do formalnej separacji w małżeństwie doszło 16 maja 1951, gdy Cooper wyprowadził się z ich domu[312]. Przez ponad dwa lata utrzymywali kruche i niełatwe życie rodzinne z ich córką[313]. W listopadzie 1953 wprowadził się z powrotem do domu[314][315], a do formalnego pojednania Coopera i Veroniki doszło w lutym 1954[271].

Romanse[edytuj]

Patricia Neal i Gary Cooper w The Fountainhead, 1949

Jeszcze przed małżeństwem Cooper wdał się w kilka romansów ze znanymi aktorkami Hollywood, począwszy od 1927 i związku z Clarą Bow, która pomogła mu w rozwinięciu kariery organizując mu jedną z jego pierwszych znaczących ról w Dzieciach rozwodu (1927)[316][m]. Bow przyczyniła się również do otrzymania przez Coopera roli w Skrzydłach (1927), która przyniosła ogromną liczbę korespondencji wielbicielek młodego aktora[320]. W 1928 nawiązał relację z kolejną doświadczoną aktorką, Evelyn Brent, którą poznał podczas produkcji Beau Sabreur (1928)[321]. W 1929 przy okazji kręcenia Pieśni żywiołów (1929) bliżej poznał Lupe Vélez, z którą miał najważniejszą relację swojej młodości[322]. W czasie ich dwuletniego związku Cooper miał krótkie romanse z Marlene Dietrich przy okazji produkcji filmu Maroko w 1930[323], oraz z Carole Lombard podczas kręcenia I Take This Woman w 1931[324]. Podczas pobytu za granicą w latach 1931-32 wdał się w romans z hrabiną Dorothy di Frasso, z którą mieszkał w jej Villa Madama w Rzymie[82].

Po zawarciu związku małżeńskiego w 1933 Cooper był wierny swojej żonie do lata 1942, gdy wdał się w romans z Ingrid Bergman podczas produkcji Komu bije dzwon[325]. Ich związek trwał do ukończenia Saratoga Trunk w czerwcu 1943[326]. Po skończeniu pracy nad The Fountainhead w 1948 Cooper zaczął romansować z Patricią Neal, inną gwiazdą tego filmu[327]. Początkowo ich związek był utrzymywany w tajemnicy, do czasu gdy stał się hollywoodzką tajemnicą poliszynela. Żona Coopera stanęła z nim twarzą w twarz domagając się konfrontacji plotek z rzeczywistością. Cooper przyznał, że były one prawdziwe. Wyznał również, że zakochał się w Neal i nadal się z nią spotykał[328][329]. W maju 1951 małżeństwo Coopera było w stanie formalnej separacji[312], ale on sam nie chciał rozwodu[330]. Po latach Neal twierdziła, że Cooper uderzył ją po tym, jak poszła na randkę z Kirkiem Douglasem, oraz że zajął się wszystkimi formalnościami związanymi z aborcją, gdy zaszła z nim w ciążę[331]. Pod koniec grudnia 1951 Neal zakończyła ich związek[332]. W czasie trzyletniej separacji z żoną, chodziły słuchy o romansach Coopera z Grace Kelly[333], Lorraine Chanel[334] i Gisèle Pascal[335].

Przyjaźnie, zainteresowania i osobowość[edytuj]

Rzeczy dające mi największą satysfakcję są mi oferowane za darmo, za nic. Czy kiedykolwiek wybrałeś się na małe polowanie jesienią? Widziałeś szron na trawie i zmieniające kolor liście? Spędziłeś dzień na wzgórzach, samemu albo z kompanami? Widziałeś zachód słońca i wschód księżyca? Dojrzałeś ptaka przy podmuchu wiatru? Potok w lesie, sztorm na morzu, czy przejeżdżałeś kraj pociągiem i dojrzałeś coś pięknego na pustkowiu albo na polach? Za darmo dla wszystkich…

— Gary Cooper[336]

Dwudziestoletnia przyjaźń Coopera z Ernestem Hemingwayem rozpoczęła się w Sun Valley w październiku 1940[337]. Tworząc postać Roberta Jordana z powieści Komu bije dzwon rok wcześniej, Hemingway inspirował się wizerunkiem Gary’ego Coopera[338]. Dwójka uwielbiała spędzać czas na świeżym powietrzu[337]; przez lata razem wybierali się na polowania na kaczki i bażanty i jeździli na nartach w Sun Valley. Obaj byli miłośnikami dzieł Rudyarda Kiplinga – Cooper zawsze trzymał egzemplarz wiersza Jeżeli (If—, 1910) w swojej garderobie – i jako dorośli mężczyźni zachowali ducha młodzieńczej przygody w rozumieniu poety[339]. Poza wielkim podziwem, który u Hemingwaya budziły umiejętności łowieckie i wiedza dzikiej przyrodzie Coopera, pisarz uważał, że osobowość aktora odpowiadała granym przez niego bohaterom[337], mówiąc pewnego razu swojemu przyjacielowi: „jeśli sworzyłbyś postać taką jak Coop, nikt by w nią nie uwierzył. On jest po prostu za dobry by być prawdziwym”[339]. Dwójka często się spotykała a przyjaźń trwała przez lata[340][n].

Życie towarzyskie Coopera obracało się głównie wokół sportu, zajęć na świeżym powietrzu i proszonych obiadach z jego rodziną i przyjaciółmi z branży filmowej, w tym reżyserami Henrym Hathawayem, Howardem Hawksem, Williamem Wellmanem i Fredem Zinnemannem, oraz aktorami Joelem McCrea, Jamesem Stewartem, Barbarą Stanwyck i Robertem Taylorem[342][343][344]. Tak samo jak polowanie Cooper lubił jazdę konną, wędkarstwo, narciarstwo i w swoim późniejszym życiu nurkowanie z akwalungiem[345][346]. Nigdy nie porzucił wczesnej miłości do obrazów i na przestrzeni lat wraz z żoną powiększali prywatną kolekcję malarstwa współczesnego, nabywając dzieła m.in. Auguste’a Renoir'a, Paula Gauguin'a i Georgii O’Keeffe[347]. W swojej kolekcji posiadał również kilka dzieł Pabla Picassa, którego poznał osobiście w 1956[347]. Aktor całe swoje życie nie ukrywał swojego zamiłowania do samochodów; jego własnością był chociażby Duesenberg z 1930[348][349].

Cooper z natury był osobą skrytą, introwertyczną i lubiącą samotność[350]. Podobnie do ekranowych bohaterów, w których się wcielał, wypowiedzi Coopera były przerywane przez dłuższe chwile ciszy ze sporadycznymi „no” i „jasny gwint”[351][352]. Kiedyś powiedział, że „jeśli inni mają do powiedzenia coś bardziej interesującego niż ja, to się nie odzywam”[353]. Wesług jego przyjaciół, Cooper potrafił być elokwentnym, dobrze poinformowanym rozmówcą w tematyce obejmującej konie, broń palną, historię zachodu po kinematografię, samochody sportowe i sztukę współczesną[353]. Był skromny i bezpretensjonalny[350], często bagatelizujący swoje umiejętności aktorskie i osiągnięcia zawodowe[354]. Jego przyjaciele i znajomi z pracy opisywali go jako czarującego, dobrze wychowanego i troskliwego z pełnym życia, chłopięcym poczuciem humoru[353]. Przez całą swoją karierę Cooper zachował przyzwoitość i nigdy nie nadużywał statusu gwiazdy – nigdy nie żądał specjalnego traktowania ani nie odmawiał pracy z reżyserem lub aktorką[355]. Joel McCrea, przyjaciel aktora, wspominał, że „Coop nigdy nie był kłótliwy, nigdy się nie złościł i z tego co ja wiem, nigdy nie zbeształ drugiej osoby; każdy kto z nim pracował, lubił go”[355].

Poglądy polityczne[edytuj]

Gary Cooper i Eleanor Roosevelt w tymczasowej siedzibie ONZ w Lake Success, 1950

Tak jak jego ojciec, Cooper był konserwatywnym republikaninem. W wyborach w 1924 oddał głos na Calvina Coolidge’a, w 1928 i 1932 na Herberta Hoovera, a w 1940 wziął udział w kampanii Wendella Willkie'ego[239]. Gdy Franklin D. Roosevelt ubiegał się o bezprecedensową czwartą kadencję w 1944, Cooper wziął udział w kampanii wyborczej Thomasa Deweya i krytykował Roosevelta za bycie niesłownym i za przejmowanie „obcych” koncepcji[356]. W przemówieniu radiowym, za które sam zapłacił, tuż przed wyborami[356] Cooper powiedział: „nie zgadzam się z przeświadczeniem Nowego Ładu o Ameryce, którą wszyscy kochamy, że jest stara i wysłużona i skończona – że musi zapożyczać obce idee, które nie zdają się dobrze działać nawet tam skąd pochodzą ... Nasz kraj jest młodym krajem, który musi się zdecydować na ponownie bycie sobą”[356][357]. Brał również udział w wiecu wyborczym Republikanów w Los Angeles Memorial Coliseum, w którym udział wzięło 93 tys. zwolenników Deweya[358].

Cooper był jednym z członków-założycieli Motion Picture Alliance for the Preservation of American Ideals[359], konserwatywnej instytucji mającej za cel, zgodnie z jej zbiorem zasad, „zachowanie amerykańskiego stylu życia” oraz przeciwdziałanie komunizmowi i faszyzmowi[360]. Organizacja – której członkami byli m.in. Walter Brennan, Laraine Day, Walt Disney, Clark Gable, Hedda Hopper, Ronald Reagan, Barbara Stanwyck i John Wayne – doradziła Kongresowi Stanów Zjednoczonych przeprowadzenie dochodzenia w sprawie komunistycznych wpływów w przemyśle filmowym[361]. 23 października 1947 Cooper zeznawał przed Komisją ds. Badania Działalności Antyamerykańskiej[362]. Aktor zrelacjonował słyszane wypowiedzi sugerujące, że Konstytucja jest przestarzała, a Kongres jest zbędną instytucją – głosy, które Cooper uważał za „bardzo nieamerykańskie”[362]. Zeznał również, że odrzucił kilka scenariuszy, ponieważ były „zabarwione komunistycznymi ideami”[362]. W przeciwieństwie do niektórych innych świadków Cooper, zeznając, nie podał żadnych nazwisk[362][363].

Religia[edytuj]

Sakrament chrztu przyjął w kościele anglikańskim w 1911 w Anglii[19]. W Stanach Zjednoczonych wychowywany był należąc do tamtejszego Kościoła Episkopalnego[364]. Chociaż nie był praktykującym chrześcijaninem w dorosłym życiu, wielu z jego znajomych uważało, że miał też głęboką, duchową stronę[365].

26 czerwca 1953 towarzyszył swojej żonie i córce, pobożnym katoliczkom[366], w podróży do Rzymu na audiencję u papieża Piusa XII[367]. Małżeństwo było wówczas wciąż w separacji, ale papieska wizyta była początkiem ku ich stopniowemu pojednaniu[368]. W kolejnych latach Cooper kontemplował nad swoją śmiertelnością i zachowaniem[365] a w rodzinnych rozmowach poruszał temat katolicyzmu[366][369]. Zaczął regularnie uczęszczać z nią do kościoła[369], gdzie poznał proboszcza z ich parafii, który zaproponował Cooperowi duchową pomoc[365][369]. Po kilku miesiącach nauki, 9 lipca 1959 został ochrzczony w kościele katolickim, w gronie rodziny i najbliższych przyjaciół w Kościele Dobrego Pasterza w Beverly Hills[364][369].

Ostatni rok i śmierć[edytuj]

Grób Coopera na Sacred Hearts Cemetery w Southampton w stanie Nowy Jork

14 lipca 1960 w Massachusetts General Hospital Cooper przeszedł operację raka prostaty z przerzutem na jelito grube[370]. 31 maja ponownie poczuł się źle i kolejny raz był zmuszony przejść operację usunięcia złośliwego nowotworu jelita grubego[370]. Po odzyskaniu sił w trakcie lata odbył rodzinną podróż do południowej Francji[371], by niedługo później udać się do Anglii, gdzie wziął udział w produkcji swojego ostatniego filmu, Nagie ostrze[370]. W grudniu 1960 pracował w telewizyjnym dokumencie NBC The Real West, który był częścią serii Project 20 tego studia[372][373][o]. 20 grudnia lekarz rodzinny poinformował żonę Coopera, że rak rozprzestrzenił się na płuca oraz kości i jest nieoperacyjny[375]. Rodzina postanowiła wstrzymać się z przekazywaniem tej informacji Cooperowi[376].

9 stycznia 1961 uczestniczył w przyjęciu na jego cześć zorganizowanym przez Franka Sinatrę i Deana Martina w Friars Club w Beverly Hills[372]. Spotkanie, na którym pojawiło się wielu jego przyjaciół z branży[377], zakończyła przemowa Coopera: „jedynym moim osiągnięciem, z którego jestem naprawdę dumny są przyjaźnie, które nawiązałem w tej wspólnocie”[378]. W połowie stycznia rodzina Cooperów udała się na ostatnie wspólne wczasy do Sun Valley[376], gdzie aktor i Ernest Hemingway po raz ostatni wyruszyli w pieszą, śnieżną wycieczkę[379]. 27 lutego po powrocie do Los Angeles Cooper dowiedział się, że umiera[380]. Powiedział swojej rodzinie: „będziemy modlić się o cud; jeśli nie, i taka będzie wola boża, to też w porządku”[381]. 17 kwietnia oglądał w telewizji ceremonię wręczenia Oscarów gdzie jego dobry przyjaciel James Stewart, który wręczał mu pierwszą statuetkę lata wcześniej, odebrał w jego imieniu Oscara za całokształt twórczości – trzeciego w dorobku Coopera[382]. Przemawiając do Coopera trzymający statuetkę wzruszony Stewart powiedział: „Coop, chcę byś wiedział, że dostarczę ją do ciebie natychmiast. Za tym idzie też cała przyjaźń i przywiązanie i podziw i głęboki szacunek od nas wszystkich. Jesteśmy z ciebie bardzo, bardzo dumni, Coop”[382][p]. Kolejnego dnia gazety w całym kraju ogłosiły, że Cooper umiera[340]. W następnych dniach aktor otrzymywał liczne wiadomości z wyrazami uznania i wsparcia, w tym telegramy od papieża Jana XXIII[384] i królowej Elżbiety II[351][384], oraz telefon od prezydenta Johna F. Kennedy’ego[351][384].

W swoim ostatnim publicznym oświadczeniu 4 maja Cooper powiedział: „wiem, że to, co się wydarzy jest wolą Boga. Nie obawiam się przyszłości”[385]. Ostatnie namaszczenie przyjął 12 maja. Odszedł w spokoju dzień później, w sobotę 13 maja 1961 o godzinie 12:47, sześć dni po swoich 60. urodzinach[386][387]. Na mszę w jego intencji, która odbyła się 18 maja w Kościele Dobrego Pasterza, przybyło wielu przyjaciół Coopera, w tym James Stewart, Henry Hathaway, Joel McCrea, Audrey Hepburn, Jack L. Warner, John Ford, John Wayne, Edward G. Robinson, Frank Sinatra, Dean Martin, Randolph Scott, Walter Pidgeon, Bob Hope i Marlene Dietrich[388][q]. Aktor pochowany został na Holy Cross Cemetery w Culver City w Kalifornii[390]. W maju 1974, gdy jego rodzina przeprowadziła się do Nowego Jorku, szczątki Coopera zostały ekshumowane i ponownie pochowane w Sacred Hearts Cemetery w Southampton[391][392]. Grób aktora jest oznaczony trzytonowym kamieniem z kamieniołomu w Montauk[391].

Styl gry i renoma[edytuj]

Naturalność jest trudna do opisania, ale sądzę, że sprowadza się do tego: dowiadujesz się czego od twojego typu bohatera oczekują ludzie i dajesz im to, czego chcą. Tym sposobem aktor nigdy nie wydaje się nienaturalny albo sztuczny, niezależnie od roli jaką gra.

— Gary Cooper[393]

Grę aktorską Coopera cechowały trzy czynniki: umiejętność odwzorowania pewnych elementów swojej własnej osobowości w odgrywanych postaciach, bycia naturalnym i autentycznym w swoich rolach oraz umiejętność do dawania wstrzemięźliwych, mało wyrazistych występów, skalibrowanych do kamery i obrazu. Wykładowca sztuki aktorskiej Lee Strasberg zauważył: „najprostszymi przykładami koncepcji Stanisławskiego są tacy aktorzy jak Gary Cooper, John Wayne i Spencer Tracy. Oni nie próbują grać, tylko będąc sobą odpowiadają lub reagują. Odmawiają mówienia lub robienia czegokolwiek, co uważają za nieharmonijne z ich charakterami”[184]. Reżyser François Truffaut umieścił Coopera wśród „najwspanialszych aktorów” ze względu na jego umiejętność gry bez dawania instrukcji[184]. Zdolność do wnoszenia własnej osobowości w grane postacie wytworzyła ciągłość w jego występach do tego stopnia, że krytycy filmowi i widownia byli przekonani, że po prostu grał siebie[394].

Umiejętność przeniesienia swojej osobowości na ekranowych bohaterów odegrała ważną rolę w byciu naturalnym i autentycznym przed kamerą. Aktor John Barrymore powiedział o Cooperze: „ten facet jest największym aktorem na świecie. Bez wysiłku robi to, na naukę czego reszta z nas poświęca całe swoje życia – mianowicie, bycie naturalnym”[91]. Charles Laughton, który grał u jego boku w Devil and the Deep dodał: „w istocie rzeczy, ten chłopak nie ma pojęcia jak dobrze gra… Bierze to ze środka, z jego własnego pełnego poglądu na życie”[91]. William Wyler, który współpracował z Cooperem przy dwóch filmach, określił go „znakomitym aktorem, mistrzem gry aktorskiej”[395].

Bycie skrytym i mało wyrazistym przed kamerą zaskoczyło wielu pracujących z nim reżyserów i aktorów. Nawet w jego wczesnych filmach zdawał sobie sprawę z dostrzegania przez kamerę najdrobniejszych gestów i mimiki twarzy[396]. Komentując występ Coopera w Sierżancie Yorku reżyser Howard Hawks zaobserwował: „pracował bardzo ciężko a jednak zdawał się w ogóle nie pracować. Był osobliwym aktorem ponieważ patrząc na niego w trakcie ujęcia pomyślałbyś... to nie może być dobre. Oglądając nagrania w kabinie projekcyjnej na drugi dzień mogłeś wyczytać z jego twarzy wszystko, o czym myślał”[177]. Sam Wood, reżyser czterech filmów z Cooperem, miał podobne zdanie o jego grze w Dumie Jankesów: „to, co uważałem za mało wyrazistą grę okazało się idealnym podejściem. Na ekranie jest doskonały, jednak na planie przysiągłbyś, że jest to najgorsze aktorstwo w historii filmografii”[397]. Aktorzy towarzyszący mu na planie również podziwiali jego aktorstwo. Wypowiadając się o jej dwóch filmach, w których zagrała u boku Coopera, aktorka Ingrid Begmand podsumowała: „osobowość tego mężczyzny była tak ogromna, tak przytłaczająca – i ta ekspresja w jego oczach i na jego twarzy, była tak wrażliwa i skryta. Nie mogłeś tego zauważyć dopóki nie zobaczyłeś tego na ekranie. Uważałam, że był cudowny; najbardziej skryty i naturalny aktor z którym kiedykolwiek pracowałam”[203].

Spuścizna[edytuj]

Gwiazda Coopera na Hollywoodzkiej Alei Gwiazd

Kariera Coopera trwała 36 lat, od 1925 do 1961[398]. W tym czasie wystąpił w rolach głównych w 84 filmach[399]. Był wielką gwiazdą amerykańskiego kina od zmierzchu filmu niemego po koniec „Złotej Ery Hollywood”. Jego naturalny, wiarygodny i powściągliwy styl gry był podziwiany zarówno przez kobiety, jak i przez mężczyzn[400]. Jego życiorys zawodowy obejmował role w większości głównych gatunków filmowych, w tym: westerny, filmy wojenne, filmy przygodowe, dramaty, filmy kryminalne, melodramaty, komedie i komedie romantyczne. Pojawiał się na liście największych osobowości filmu według „Motion Picture Herald” przez 23 kolejne lata, od 1936 do 1958[133]. Był jednym z najlepiej zarabiających aktorów Hollywood przez 18 lat, pojawiając się na corocznej liście Quigley Publishing Company najlepiej zarabiających w latach 1936–1937, 1941–1949 i 1951–1957, a w 1953 znalazł się na jej szczycie[401]. Został również uplasowany na 4. miejscu najlepiej zarabiających aktorów w historii, za Johnem Wayne'em, Clintem Eastwoodem i Tomem Cruise’em[401]. W dniu jego śmierci jego filmy osiągnęły dochód w wysokości ponad 200 mln dolarów[398] (odpowiednik 1.42 mld dolarów po uwzględnieniu inflacji w 2016).

Gary Cooper jako słynny Lou Gehrig w Dumie Jankesów (1942). Postać ta znalazła się na liście 50 największych filmowych bohaterów według AFI

W ponad połowie swoich filmów Cooper wcielał się w role ludzi z Zachodu, żołnierzy, pilotów, marynarzy i odkrywców – wszystkich będących ludźmi akcji[394]. W pozostałych rolach wcielał się w rozmaite postacie, jak chociażby: doktora, profesora, artystę, architekta, urzędnika i baseballistę[394]. Heroiczna postać ekranowa Coopera zmieniała się z każdym okresem jego kariery[402]. We wczesnych filmach grał pewnego swojej moralnej postawy młodego, naiwnego bohatera, wierzącego w triumf prostych wartości (The Virginian)[402]. Po osiągnięciu statusu gwiazdy, westernowy bohater został zastąpiony przez bardziej rozważną postać w filmach przygodowych i dramatach (Pożegnanie z bronią)[402]. U szczytu kariery, od 1936 do 1943, był bohaterem nowego typu – orędownikiem zwykłego obywatela (Pan z milionami, Obywatel John Doe, Komu bije dzwon)[402]. W latach powojennych próbował sił wcielając się w dojrzałych bohaterów będących samemu w konflikcie z otoczeniem (The Fountainhead, W samo południe)[403]. W jego ostatnich produkcjach bohater odrzuca przemoc i pragnie odzyskać utracony honor i znaleźć odkupienie (Przyjacielska perswazja, Człowiek z Dzikiego Zachodu)[404]. Ekranowa postać, którą rozwinął i utrzymał przez całą swoją karierę przedstawiała idealnego amerykańskiego bohatera – wysokiego, przystojnego i szczerego mężczyznę o niezłomnej prawości[405], który przedkłada działanie nad myślenie i łączy heroiczne cechy romantycznego kochanka, poszukiwacza przygód i zwykłego człowieka[406].

Za wkład w branżę filmową 6 lutego 1960 Cooper został uhonorowany gwiazdą na Hollywoodzkiej Alei Gwiazd[407]. Otrzymał również gwiazdę na chodniku przy Ellen Theater w Bozeman w stanie Montana[408]. 6 maja 1961 został odznaczony francuskim Orderem Sztuki i Literatury za znaczący wkład w sztukę[372]. 30 lipca 1961 został pośmiertnie nagrodzony włoską nagrodą specjalną David di Donatello za swoje dokonania[409]. W 1966 został zaliczony w poczet gwiazd westernu „Hall of Great Western Performers” w National Cowboy & Western Heritage Museum w Oklahoma City[410]. American Film Institute uplasowała go na 11. miejscu listy 25 najlepszych aktorów amerykańskiej kinematografii[411]. Trzy z granych przez niego postaci – Will Kane, Lou Gehrig i Sierżant York – znalazły się na liście AFI 100 największych filmowych bohaterów i złoczyńców, wszyscy będący bohaterami[412]. Cytat Lou Gehriga „dziś uważam siebie za najszczęśliwszego człowieka na ziemi” znalazł się na 38. miejscu listy 100 najlepszych cytatów z amerykańskich filmów wszech czasów według AFI[413]. Według biografa Jeffreya Meyersa trwałą spuścizną Coopera ponad pół wieku po jego śmierci jest kreacja idealnego amerykańskiego bohatera, uwieczniona w jego filmowych występach[414]. Charlton Heston dodał, że Cooper „odwzorował typ mężczyzny, którym chcieliby być Amerykanie, prawdopodobnie bardziej niż jakikolwiek aktor który kiedykolwiek żył”[415].

Wizerunek Willa Kane’a został wykorzystany do agitacji wyborczej Komitetu Obywatelskiego „Solidarność” w wyborach parlamentarnych w Polsce w 1989. Plakat z kroczącym szeryfem, trzymającym w prawej dłoni kartę do głosowania zamiast Colta, napisem „Solidarność” za jego plecami i podpisem „W samo południe, 4 czerwca 1989” stał się symbolem zmian ustrojowych w Polsce[416][417].

Nagrody i nominacje[edytuj]

Rok Nagroda Kategoria Film Wynik Źródło
1937 Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor Pan z milionami Nominacja [127]
1937 Nagroda New York Film Critics Circle Najlepszy aktor Pan z milionami Nominacja [418]
1941 Nagroda New York Film Critics Circle Najlepszy aktor Sierżant York Wygrana [277]
1942 Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor Sierżant York Wygrana [419]
1943 Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor Duma Jankesów Nominacja [199]
1944 Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor Komu bije dzwon Nominacja [420]
1952 Photoplay Award Most Popular Male Star W samo południe Wygrana [277]
1953 Nagroda Akademii Filmowej Najlepszy aktor W samo południe Wygrana [421]
1953 Złoty Glob Najlepszy aktor w filmie dramatycznym W samo południe Wygrana [277]
1957 Złoty Glob Najlepszy aktor w filmie dramatycznym Przyjacielska perswazja Nominacja [277]
1959 Laurel Award Top Action Performance Drzewo powieszonych Wygrana [422]
1960 Laurel Award Top Action Performance W drodze do Cordury Wygrana [422]
1961 Nagroda Akademii Filmowej Oscar Honorowy Za całokształt pracy aktorskiej Wygrana [383]

Filmografia[edytuj]

Lista filmów, w których Cooper wystąpił w pierwszoplanowych rolach[423][424]:

Uwagi

  1. Cooper urodził się na drugim piętrze dwupiętrowego, ceglanego domu przy 730 Eleventh Avenue[2]. Mieszkał tam do 1909, gdy wraz z rodziną przeprowadził się do Anglii. Po powrocie do Helena w 1912, do 1914 mieszkał w dwupiętrowym drewnianym domu na stromym wzniesieniu przy 15 Shiland Street[3]. W 1914 przeprowadził się z rodziną do stiukowego bliźniaka przy 115 North Beattie Street[3]. W 1918 rodzina znalazła swój ostateczny dom w Helena, ceglany budynek z dużym, frontowym oknem i łukowym wejściem przy 712 Fifth Avenue, gdzie Cooper żył do 1920[3].
  2. Podczas pobytu w Anglii między 1909 a 1912 Cooper i jego brat mieszkali z kuzynostwem ich ojca, Williamem i Emily Barton, w ich rodowej posiadłości zwanej „Białym Domem” przy 157 High Street North w Houghton Regis w Bedfordshire[15].
  3. Talbot pracował później jako kaskader i dubler Coopera przez ponad 30 lat. Był bliskim przyjacielem i towarzyszem aktora w polowaniach[38].
  4. Popularność Coopera walnie przyczyniła się do popularności imienia Gary począwszy od lat 30. po dzisiejsze czasy[48].
  5. Cooper kupował dziecku zabawki i uczył jak rysować za pomocą kredek. Uważał za delikatnie irytujące bycie poprawianym przez pięciolatkę, która znała kwestie wszystkich aktorów[104].
  6. Cooper odrzucił też główne role w Dyliżansie (1939) Johna Forda[147] i Zagranicznym korespondencie (1940) Alfreda Hitchcocka[148].
  7. Wcześniej Cooper został obsadzony w pełnometrażowym filmie Parada Paramountu (1930), w którym przy kilku scenach wykorzystano technikę dwukolorowego Technicoloru[166]. Pojawił się też w krótkometrażowych produkcjach z zastosowaniem Technicoloru Star Night at the Coconut Grove (1935) i La Fiesta de Santa Barbara (1936)[42].
  8. Cytat z plakatu filmowego promującego film: „Historia człowieka, który był zbyt dumny, by uciekać” (ang. The story of a man who was too proud to run)[249].
  9. John Wayne odebrał nagrodę w imieniu Coopera, który w tym czasie był poza granicami kraju, mówiąc: „Coop i ja byliśmy przyjaciółmi, polującymi i wędkującymi, dłużej niż jestem w stanie sobie przypomnieć. Jest jednym z najsympatyczniejszych gości jakich znam. Nie znam nikogo milszego”[260].
  10. Balfe pracowała krótko jako aktorka w 1933 korzystając z pseudonimu artystycznego Sandra Shaw[299]. Zagrała małe role będąc niewymienioną w napisach w filmach No Other Woman, King Kong i Krwawe pieniądze[299].
  11. Po ślubie od 1933 do 1936 Cooperowie mieszkali na 10-akrowym ranczo przy 4723 White Oak Avenue w Encino[305]. W 1936 wybudowali duży, biały dom w stylu georgiańskim przy 11940 Chaparal w Brentwood, gdzie żyli od 1936 do 1953[305]. W 1948 zakupili 15 akrów ziemi w Aspen, Kolorado i zbudowali dom z czterema sypialniami, gdzie spędzali wakacje od 1949 do 1953[309]. W czerwcu 1953 rozpoczęli budowę wystawnej rezydencji o powierzchni 560 m2 na półtora akrowej ziemi przy 200 North Baroda Drive w Holmby Hills – był to modernistyczny dom z otwartym planem, oknami od podłogi do sufitu i ogrodem[308]. Mieszkali tam od września 1954 do jego śmierci[308].
  12. Maria przez 4 lata uczęszczała do Chouinard Art Institute w Los Angeles i została artystką. Wystawiała swoje prace w Los Angeles i Nowym Jorku[311].
  13. Romans Coopera z Bow rozpoczął się przy okazji produkcji jednego z jej najpopularniejszych filmów, It (1927), do którego na jej życzenie nakręcono dodatkowe ujęcie, w którym wystąpił Cooper[317]. Podczas kampanii reklamowej „It girl”[318], publicyści zaczęli nawiązywać do Coopera jako „It boy”[319].
  14. Przyjaźń Coopera z Ernestem Hemingwayem szerzej pokazuje film dokumentalny Cooper and Hemingway: The True Gen (2013)[341].
  15. W marcu 1961 Cooper udał się do Nowego Jorku by nagrać narrację przy wyłączonej kamerze dla filmu dokumentalnego – jego ostatniego dzieła jako aktora[374].
  16. Dedykacja na statuetce brzmiała: „Dla Gary’ego Coopera za jego wiele niezapomnianych występów i międzynarodowe uznanie jakie on, jako jednostka, zyskał dla branży filmowej”[383].
  17. Ernest Hemingway był zbyt chory, by wziąć udział w pogrzebie[389]. Pisarz odebrał sobie życie 2 lipca 1961, mniej niż dwa miesiące po śmierci Coopera[389].

Przypisy

  1. Meyers 1998 ↓, s. 5.
  2. a b c Meyers 1998 ↓, s. 6.
  3. a b c Meyers 1998 ↓, s. 325.
  4. Meyers 1998 ↓, s. 4, 2, 59.
  5. Meyers 1998 ↓, s. 1, 198.
  6. Meyers 1998 ↓, s. 1.
  7. Arce 1979 ↓, s. 17-18.
  8. Meyers 1998 ↓, s. 4-5.
  9. Arce 1979 ↓, s. 18.
  10. Swindell 1980 ↓, s. 10.
  11. Meyers 1998 ↓, s. 7-8.
  12. Meyers 1998 ↓, s. 8.
  13. Swindell 1980 ↓, s. 25.
  14. Swindell 1980 ↓, s. 12.
  15. a b Meyers 1998 ↓, s. 10-12.
  16. Benson 1986 ↓, s. 191-195.
  17. Swindell 1980 ↓, s. 19.
  18. Swindell 1980 ↓, s. 21.
  19. a b Meyers 1998 ↓, s. 13.
  20. Gary Cooper Visits Dunstable. „Dunstable Borough Gazette”, 30 marca, 1932 (ang.). 
  21. Swindell 1980 ↓, s. 29.
  22. a b Meyers 1998 ↓, s. 17.
  23. Swindell 1980 ↓, s. 33.
  24. a b c Meyers 1998 ↓, s. 21.
  25. a b Arce 1979 ↓, s. 21.
  26. a b Meyers 1998 ↓, s. 15-16.
  27. Art in the House of Representatives (ang.). Montana Historical Society. [dostęp 2017-08-26].
  28. a b Swindell 1980 ↓, s. 41.
  29. Swindell 1980 ↓, s. 46.
  30. Meyers 1998 ↓, s. 24.
  31. Swindell 1980 ↓, s. 43.
  32. Swindell 1980 ↓, s. 47-48.
  33. Swindell 1980 ↓, s. 49.
  34. a b c Meyers 1998 ↓, s. 26.
  35. Dickens 1970 ↓, s. 3.
  36. a b Arce 1979 ↓, s. 23.
  37. Swindell 1980 ↓, s. 52.
  38. a b c Meyers 1998 ↓, s. 27.
  39. a b Swindell 1980 ↓, s. 62.
  40. a b c Swindell 1980 ↓, s. 63.
  41. Swindell 1980 ↓, s. 61.
  42. a b Dickens 1970 ↓, s. 23-24.
  43. Meyers 1998 ↓, s. 28.
  44. Meyers 1998 ↓, s. 29.
  45. Swindell 1980 ↓, s. 66.
  46. Arce 1979 ↓, s. 25.
  47. Swindell 1980 ↓, s. 67.
  48. Hanks i Hodges 2003 ↓, s. 106.
  49. Rainey 1990 ↓, s. 66.
  50. Swindell 1980 ↓, s. 69.
  51. a b Meyers 1998 ↓, s. 30.
  52. Dickens 1970 ↓, s. 29.
  53. Meyers 1998 ↓, s. 31.
  54. Swindell 1980 ↓, s. 73-74.
  55. a b Meyers 1998 ↓, s. 32.
  56. Swindell 1980 ↓, s. 74.
  57. The 1st Academy Awards, 1929 (ang.). Academy of Motion Picture Arts and Sciences. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-27)].
  58. Dickens 1970 ↓, s. 35, 39.
  59. a b Arce 1979 ↓, s. 51.
  60. Meyers 1998 ↓, s. 44.
  61. a b Dickens 1970 ↓, s. 7.
  62. Meyers 1998 ↓, s. 47.
  63. Swindell 1980 ↓, s. 93.
  64. a b c Swindell 1980 ↓, s. 98-99.
  65. Dickens 1970 ↓, s. 68-70.
  66. Meyers 1998 ↓, s. 51-52.
  67. Meyers 1998 ↓, s. 52-53.
  68. Meyers 1998 ↓, s. 49.
  69. Dickens 1970 ↓, s. 70-84.
  70. Meyers 1998 ↓, s. 61.
  71. a b c Dickens 1970 ↓, s. 9.
  72. Meyers 1998 ↓, s. 63-64.
  73. Swindell 1980 ↓, s. 122.
  74. Dickens 1970 ↓, s. 87.
  75. Dickens 1970 ↓, s. 89-91.
  76. Dickens 1970 ↓, s. 92-93.
  77. Dickens 1970 ↓, s. 95-98.
  78. a b Meyers 1998 ↓, s. 73.
  79. Swindell 1980 ↓, s. 129.
  80. a b Meyers 1998 ↓, s. 75.
  81. Arce 1979 ↓, s. 71.
  82. a b c Meyers 1998 ↓, s. 77.
  83. Swindell 1980 ↓, s. 137.
  84. Swindell 1980 ↓, s. 138.
  85. a b Meyers 1998 ↓, s. 79.
  86. Swindell 1980 ↓, s. 139.
  87. Meyers 1998 ↓, s. 82.
  88. Swindell 1980 ↓, s. 142.
  89. Swindell 1980 ↓, s. 143.
  90. Baker 1969 ↓, s. 235.
  91. a b c d e Meyers 1998 ↓, s. 89.
  92. Dickens 1970 ↓, s. 106-108.
  93. Arce 1979 ↓, s. 95.
  94. Swindell 1980 ↓, s. 152.
  95. Meyers 1998 ↓, s. 95.
  96. Swindell 1980 ↓, s. 163.
  97. Dickens 1970 ↓, s. 115-116.
  98. Dickens 1970 ↓, s. 116.
  99. Meyers 1998 ↓, s. 96.
  100. Swindell 1980 ↓, s. 165.
  101. Arce 1979 ↓, s. 126.
  102. Dickens 1970 ↓, s. 119-122.
  103. a b Swindell 1980 ↓, s. 171.
  104. a b c d Meyers 1998 ↓, s. 107.
  105. Dickens 1970 ↓, s. 123-125.
  106. Dickens 1970 ↓, s. 125.
  107. a b Dickens 1970 ↓, s. 126-128.
  108. Arce 1979 ↓, s. 138.
  109. Meyers 1998 ↓, s. 112.
  110. a b Swindell 1980 ↓, s. 179.
  111. Dickens 1970 ↓, s. 127.
  112. Dickens 1970 ↓, s. 132-135.
  113. Dickens 1970 ↓, s. 129-131.
  114. Dickens 1970 ↓, s. 131.
  115. Dickens 1970 ↓, s. 130.
  116. Meyers 1998 ↓, s. 113.
  117. a b c d Meyers 1998 ↓, s. 116.
  118. Swindell 1980 ↓, s. 188.
  119. Dickens 1970 ↓, s. 140.
  120. Meyers 1998 ↓, s. 119.
  121. Swindell 1980 ↓, s. 192.
  122. Kaminsky 1979 ↓, s. 78.
  123. Arce 1979 ↓, s. 144.
  124. Swindell 1980 ↓, s. 190.
  125. Meyers 1998 ↓, s. 121.
  126. Frank S. Nugent: Mr. Deeds Goes to Town (ang.). The New York Times, 1936-04-17. [zarchiwizowane z tego adresu (19 grudnia, 2014)].
  127. a b The 9th Academy Awards, 1937 (ang.). Academy of Motion Picture Arts and Sciences. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-07-06)].
  128. a b Dickens 1970 ↓, s. 144-146.
  129. Swindell 1980 ↓, s. 203.
  130. Swindell 1980 ↓, s. 202.
  131. Dickens 1970 ↓, s. 147-149.
  132. Swindell 1980 ↓, s. 204.
  133. a b c d Arce 1979 ↓, s. 147.
  134. Swindell 1980 ↓, s. 200.
  135. a b Meyers 1998 ↓, s. 126.
  136. Swindell 1980 ↓, s. 201.
  137. Dickens 1970 ↓, s. 13.
  138. Arce 1979 ↓, s. 161.
  139. Dickens 1970 ↓, s. 150-152.
  140. a b Swindell 1980 ↓, s. 205.
  141. Dickens 1970 ↓, s. 153-155.
  142. Meyers 1998 ↓, s. 131.
  143. a b Meyers 1998 ↓, s. 132.
  144. Swindell 1980 ↓, s. 208.
  145. a b Selznick 2000 ↓, s. 172-173.
  146. a b Swindell 1980 ↓, s. 209-210.
  147. Kaminsky 1979 ↓, s. 99.
  148. McGilligan 2003 ↓, s. 259.
  149. a b Dickens 1970 ↓, s. 156-158.
  150. Dickens 1970 ↓, s. 157.
  151. a b c Arce 1979 ↓, s. 154.
  152. Dickens 1970 ↓, s. 159-161.
  153. Meyers 1998 ↓, s. 134.
  154. a b c Meyers 1998 ↓, s. 135.
  155. Dickens 1970 ↓, s. 162-165.
  156. Swindell 1980 ↓, s. 220.
  157. a b Dickens 1970 ↓, s. 164.
  158. Dickens 1970 ↓, s. 166-168.
  159. a b Meyers 1998 ↓, s. 138.
  160. Dickens 1970 ↓, s. 169-173.
  161. Meyers 1998 ↓, s. 139.
  162. a b Swindell 1980 ↓, s. 226.
  163. Dickens 1970 ↓, s. 172-173.
  164. Swindell 1980 ↓, s. 227.
  165. Dickens 1970 ↓, s. 174-177.
  166. Dickens 1970 ↓, s. 8, 73-74.
  167. Meyers 1998 ↓, s. 141-142.
  168. Meyers 1998 ↓, s. 140.
  169. Arce 1979 ↓, s. 163.
  170. a b c Dickens 1970 ↓, s. 14.
  171. Meyers 1998 ↓, s. 144.
  172. Dickens 1970 ↓, s. 178-180.
  173. a b Swindell 1980 ↓, s. 230.
  174. a b Meyers 1998 ↓, s. 146-147.
  175. Dickens 1970 ↓, s. 180.
  176. Bosley Crowther: 'Meet John Doe,' An Inspiring Lesson in Americanism (ang.). The New York Times, 1941-03-13. [zarchiwizowane z tego adresu (19 grudnia, 2014)].
  177. a b Meyers 1998 ↓, s. 153.
  178. a b Swindell 1980 ↓, s. 231.
  179. Owens 2004 ↓, s. 97-98.
  180. Dickens 1970 ↓, s. 181-183.
  181. Meyers 1998 ↓, s. 152.
  182. Dickens 1970 ↓, s. 183.
  183. a b Arce 1979 ↓, s. 177.
  184. a b c Meyers 1998 ↓, s. 156.
  185. a b Meyers 1998 ↓, s. 157.
  186. Dickens 1970 ↓, s. 184-186.
  187. a b Meyers 1998 ↓, s. 161.
  188. Dickens 1970 ↓, s. 185-186.
  189. a b Arce 1979 ↓, s. 179.
  190. Swindell 1980 ↓, s. 237.
  191. Dickens 1970 ↓, s. 187-189.
  192. Meyers 1998 ↓, s. 162.
  193. a b c Meyers 1998 ↓, s. 163.
  194. Swindell 1980 ↓, s. 238.
  195. Dickens 1970 ↓, s. 188-189.
  196. Meyers 1998 ↓, s. 164.
  197. Swindell 1980 ↓, s. 239.
  198. a b c d e f Meyers 1998 ↓, s. 167.
  199. a b The 15th Academy Awards, 1943 (ang.). Academy of Motion Picture Arts and Sciences. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-07-06)].
  200. a b Arce 1979 ↓, s. 183.
  201. Meyers 1998 ↓, s. 180.
  202. Meyers 1998 ↓, s. 178-179.
  203. a b Meyers 1998 ↓, s. 179.
  204. a b Swindell 1980 ↓, s. 247.
  205. Dickens 1970 ↓, s. 193.
  206. Arce 1979 ↓, s. 184.
  207. Meyers 1998 ↓, s. 181-182.
  208. a b Arce 1979 ↓, s. 189.
  209. a b Swindell 1980 ↓, s. 250.
  210. Meyers 1998 ↓, s. 167-168.
  211. a b c d Meyers 1998 ↓, s. 169.
  212. Dickens 1970 ↓, s. 194-196.
  213. Meyers 1998 ↓, s. 189-190.
  214. Swindell 1980 ↓, s. 251.
  215. Meyers 1998 ↓, s. 191.
  216. Dickens 1970 ↓, s. 197-198.
  217. Meyers 1998 ↓, s. 192.
  218. Dickens 1970 ↓, s. 198.
  219. Bosley Crowther: 'Casanova Brown' ... (ang.). The New York Times, 1944-09-15. [zarchiwizowane z tego adresu (18 stycznia, 2015)].
  220. Swindell 1980 ↓, s. 253.
  221. Dickens 1970 ↓, s. 199-200.
  222. a b Meyers 1998 ↓, s. 194.
  223. Arce 1979 ↓, s. 212.
  224. Swindell 1980 ↓, s. 255.
  225. Schickel 1985 ↓, s. 24.
  226. Schickel 1985 ↓, s. 26.
  227. Dickens 1970 ↓, s. 201-203.
  228. Meyers 1998 ↓, s. 183.
  229. Swindell 1980 ↓, s. 258.
  230. Arce 1979 ↓, s. 188.
  231. Dickens 1970 ↓, s. 204-205.
  232. Meyers 1998 ↓, s. 195.
  233. Meyers 1998 ↓, s. 195, 197.
  234. Swindell 1980 ↓, s. 260.
  235. Dickens 1970 ↓, s. 206-208.
  236. a b Arce 1979 ↓, s. 220.
  237. Meyers 1998 ↓, s. 199.
  238. Dickens 1970 ↓, s. 211-213.
  239. a b Meyers 1998 ↓, s. 202.
  240. Dickens 1970 ↓, s. 214-217.
  241. Meyers 1998 ↓, s. 215.
  242. Meyers 1998 ↓, s. 215, 219.
  243. Dickens 1970 ↓, s. 216-217.
  244. Meyers 1998 ↓, s. 220.
  245. Dickens 1970 ↓, s. 220-222.
  246. Arce 1979 ↓, s. 227.
  247. Dickens 1970 ↓, s. 223-234.
  248. Dickens 1970 ↓, s. 235-237.
  249. a b Sam Jones: High Noon voted top western (ang.). The Guardian, 2004-03-19. [dostęp 2017-09-15].
  250. Dickens 1970 ↓, s. 236.
  251. a b Swindell 1980 ↓, s. 293.
  252. a b Arce 1979 ↓, s. 242.
  253. Arce 1979 ↓, s. 238.
  254. a b Meyers 1998 ↓, s. 249.
  255. Bosley Crowther: High Noon (ang.). The New York Times, 1952-07-25. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-09-03)].
  256. a b Dickens 1970 ↓, s. 237.
  257. a b Meyers 1998 ↓, s. 250.
  258. Arce 1979 ↓, s. 238-239.
  259. Swindell 1980 ↓, s. 294.
  260. Scott McGee: High Noon (1952) (ang.). Turner Classic Movies. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-20)].
  261. Dickens 1970 ↓, s. 238-240.
  262. Dickens 1970 ↓, s. 240.
  263. a b Meyers 1998 ↓, s. 253.
  264. Dickens 1970 ↓, s. 241-242.
  265. Meyers 1998 ↓, s. 254, 256.
  266. Dickens 1970 ↓, s. 242.
  267. Dickens 1970 ↓, s. 243-244.
  268. Dickens 1970 ↓, s. 245-247.
  269. Dickens 1970 ↓, s. 248-251.
  270. Arce 1979 ↓, s. 255.
  271. a b c d Meyers 1998 ↓, s. 269.
  272. Dickens 1970 ↓, s. 252-254.
  273. Dickens 1970 ↓, s. 253.
  274. Meyers 1998 ↓, s. 275-276.
  275. Dickens 1970 ↓, s. 255-258.
  276. a b Meyers 1998 ↓, s. 281.
  277. a b c d e Hal Erickson: Gary Cooper: Full Biography (ang.). The New York Times. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-02-11)].
  278. Arce 1979 ↓, s. 256.
  279. Meyers 1998 ↓, s. 317.
  280. Dickens 1970 ↓, s. 259-261.
  281. Dickens 1970 ↓, s. 261.
  282. a b Arce 1979 ↓, s. 260.
  283. a b Dickens 1970 ↓, s. 262-264.
  284. a b c Meyers 1998 ↓, s. 289.
  285. a b Arce 1979 ↓, s. 264.
  286. Meyers 1998 ↓, s. 291.
  287. Dickens 1970 ↓, s. 265-266.
  288. Meyers 1998 ↓, s. 290.
  289. Swindell 1980 ↓, s. 297.
  290. Meyers 1998 ↓, s. 291, 301.
  291. Dickens 1970 ↓, s. 267-268.
  292. Meyers 1998 ↓, s. 296-297.
  293. Dickens 1970 ↓, s. 271-273.
  294. Dickens 1970 ↓, s. 272.
  295. Dickens 1970 ↓, s. 274-275.
  296. a b Meyers 1998 ↓, s. 299.
  297. a b Meyers 1998 ↓, s. 301.
  298. Conrad 1904 ↓, s. 81.
  299. a b Meyers 1998 ↓, s. 100.
  300. Janis 1999 ↓, s. 22.
  301. Meyers 1998 ↓, s. 98.
  302. Arce 1979 ↓, s. 121.
  303. a b Meyers 1998 ↓, s. 99.
  304. Meyers 1998 ↓, s. 102.
  305. a b c d e f g Meyers 1998 ↓, s. 103.
  306. Meyers 1998 ↓, s. 104.
  307. a b Meyers 1998 ↓, s. 106.
  308. a b c Meyers 1998 ↓, s. 271.
  309. a b Meyers 1998 ↓, s. 214-215.
  310. a b c Meyers 1998 ↓, s. 128.
  311. a b Meyers 1998 ↓, s. 270.
  312. a b Meyers 1998 ↓, s. 229.
  313. Meyers 1998 ↓, s. 264-266.
  314. Carpozi 1970 ↓, s. 197.
  315. Arce 1979 ↓, s. 253.
  316. Meyers 1998 ↓, s. 36, 40.
  317. Swindell 1980 ↓, s. 78.
  318. Swindell 1980 ↓, s. 79.
  319. Kaminsky 1979 ↓, s. 31.
  320. Kaminsky 1979 ↓, s. 34.
  321. Meyers 1998 ↓, s. 43.
  322. Meyers 1998 ↓, s. 45.
  323. Meyers 1998 ↓, s. 62.
  324. Meyers 1998 ↓, s. 68.
  325. Wayne 1988 ↓, s. 100.
  326. Meyers 1998 ↓, s. 179, 183.
  327. Meyers 1998 ↓, s. 225.
  328. Shearer 2006 ↓, s. 124.
  329. Meyers 1998 ↓, s. 226.
  330. Shearer 2006 ↓, s. 114-122.
  331. Andrea Chambers: Patricia Neal Looks Back at a Glorious and Grueling Life (ang.). PEOPLE.com, 1988-05-09. [dostęp 2017-08-26]. [zarchiwizowane z tego adresu (2017-08-10)].
  332. Shearer 2006 ↓, s. 126-127.
  333. Meyers 1998 ↓, s. 231.
  334. Meyers 1998 ↓, s. 259-263.
  335. Meyers 1998 ↓, s. 263-264.
  336. Janis 1999 ↓, s. 42.
  337. a b c Meyers 1998 ↓, s. 173.
  338. Meyers 1998 ↓, s. 176.
  339. a b Meyers 1998 ↓, s. 175.
  340. a b Meyers 1998 ↓, s. 315.
  341. Ronnie Scheib. Film Review: Cooper and Hemingway: The True Gen. „Variety”, 2013-11-05 (ang.). [dostęp 2015-03-28]. 
  342. Meyers 1998 ↓, s. 104-105, 153, 313.
  343. Janis 1999 ↓, s. 98.
  344. Swindell 1980 ↓, s. 300-301.
  345. Meyers 1998 ↓, s. 59, 299.
  346. Janis 1999 ↓, s. 124.
  347. a b Meyers 1998 ↓, s. 285-286.
  348. Meyers 1998 ↓, s. 59.
  349. Janis 1999 ↓, s. 121.
  350. a b Meyers 1998 ↓, s. 53.
  351. a b c Swindell 1980 ↓, s. 303.
  352. Janis 1999 ↓, s. 6.
  353. a b c Meyers 1998 ↓, s. 54.
  354. Kaminsky 1979 ↓, s. 217.
  355. a b Meyers 1998 ↓, s. 55.
  356. a b c Meyers 1998 ↓, s. 206.
  357. Carpozi 1970 ↓, s. 168.
  358. Jordan 2011 ↓, s. 231-232.
  359. Swindell 1980 ↓, s. 256.
  360. The Motion Picture Alliance ... (ang.). Hollywood Renegades Archive. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-06-03)].
  361. Meyers 1998 ↓, s. 207.
  362. a b c d Gary Cooper: Excerpts of Testimony before HUAC (ang.). University of Virginia, 1947-10-23. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-05-20)].
  363. Meyers 1998 ↓, s. 210.
  364. a b Carpozi 1970 ↓, s. 205.
  365. a b c Meyers 1998 ↓, s. 293.
  366. a b Carpozi 1970 ↓, s. 207.
  367. Meyers 1998 ↓, s. 266.
  368. Carpozi 1970 ↓, s. 208.
  369. a b c d Mary Claire Kendall. Gary Cooper's Quiet Journey of Faith. „Forbes”, 2013-05-13 (ang.). [dostęp 2014-09-20]. 
  370. a b c Meyers 1998 ↓, s. 304.
  371. Janis 1999 ↓, s. 163.
  372. a b c Meyers 1998 ↓, s. 308.
  373. Arce 1979 ↓, s. 276.
  374. Meyers 1998 ↓, s. 311.
  375. Meyers 1998 ↓, s. 308, 312.
  376. a b Janis 1999 ↓, s. 164.
  377. Meyers 1998 ↓, s. 308-309.
  378. Swindell 1980 ↓, s. 302-303.
  379. Meyers 1998 ↓, s. 319.
  380. Meyers 1998 ↓, s. 313.
  381. Janis 1999 ↓, s. 165.
  382. a b Meyers 1998 ↓, s. 314.
  383. a b The 33rd Academy Awards Memorable Moments (ang.). Academy of Motion Picture Arts and Sciences. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-01-27)].
  384. a b c Arce 1979 ↓, s. 278.
  385. James Bacon: Battling Until End, Gary Cooper Dies (ang.). 1961-05-14.
  386. Meyers 1998 ↓, s. 320.
  387. Gary Cooper Dies of Cancer at 60 (ang.). Los Angeles Times, 1961-05-14. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-02-08)].
  388. Meyers 1998 ↓, s. 320-321.
  389. a b Kaminsky 1979 ↓, s. 214.
  390. Swindell 1980 ↓, s. 304.
  391. a b Meyers 1998 ↓, s. 322.
  392. Janis 1999 ↓, s. 167.
  393. Meyers 1998 ↓, s. 120.
  394. a b c Kaminsky 1979 ↓, s. 2.
  395. Dickens 1970 ↓, s. 18-19.
  396. Kaminsky 1979 ↓, s. 2-3.
  397. Meyers 1998 ↓, s. 165.
  398. a b Dickens 1970 ↓, s. 2.
  399. Kaminsky 1979 ↓, s. 1.
  400. Meyers 1998 ↓, s. xi.
  401. a b Top Ten Money Making Stars (ang.). Quigley Publishing. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-14)].
  402. a b c d Kaminsky 1979 ↓, s. 219.
  403. Kaminsky 1979 ↓, s. 219-220.
  404. Kaminsky 1979 ↓, s. 220-221.
  405. Dickens 1970 ↓, s. 1.
  406. Meyers 1998 ↓, s. 324.
  407. Gary Cooper (ang.). Hollywood Walk of Fame. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-06-26)].
  408. Ricker, Amanda: Bozeman's Hollywood star: Gary Cooper (ang.). 2011-05-27.
  409. David speciale 1961 (ang.). Premi David di Donatello. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-03)].
  410. Great Western Performers (ang.). National Cowboy Museum. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-03-21)].
  411. AFI's 50 Greatest American Screen Legends (ang.). American Film Institute. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-01-13)].
  412. AFI's 100 Greatest Heroes & Villains (ang.). American Film Institute. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-02-21)].
  413. AFI's 100 Greatest Movie Quotes of All Time (ang.). American Film Institute. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-11-16)].
  414. Meyers 1998 ↓, s. 323-324.
  415. Kaminsky 1979 ↓, s. 206.
  416. „W samo południe”, czyli 4 czerwca o świcie. Historia słynnego plakatu. Polskie Radio, 2014-06-04. [dostęp 2017-09-15].
  417. Wybory 1989: Kim była "Drużyna Lecha" i co robił Gary Cooper?. Newsweek, 2017-06-04. [dostęp 2017-09-26].
  418. Mr. Deeds Goes to Town (1936): Awards (ang.). The New York Times. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-12-19)].
  419. The 14th Academy Awards, 1942 (ang.). Academy of Motion Picture Arts and Sciences. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-07-06)].
  420. The 16th Academy Awards, 1944 (ang.). Academy of Motion Picture Arts and Sciences. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-05-02)].
  421. The 25th Academy Awards, 1953 (ang.). Academy of Motion Picture Arts and Sciences. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-07-06)].
  422. a b Hoffmann 2012 ↓, s. 41.
  423. Swindell 1980 ↓, s. 308-328.
  424. Dickens 1970 ↓, s. 29-278.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]