Arizona

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy stanu w USA. Zobacz też: inne znaczenia tej nazwy.
Arizona
State of Arizona
stan
48. stan od 14 lutego 1912
Pieczęć Flaga
Pieczęć Flaga
Dewiza: Ditat Deus
Państwo  Stany Zjednoczone
Stolica Phoenix
Kod ISO 3166-2 US-AZ
Gubernator Doug Ducey
Powierzchnia 295 254 km²
Populacja (2000)
• liczba ludności

5 130 632
• gęstość 17,43 os./km²
Strefa czasowa UTC-7:00
UTC-6:00
Języki urzędowe angielski
Położenie na mapie USA
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Portal Stany Zjednoczone
Piramida wieku

Arizona (wymowa:/ærɪˈzoʊnə/ i) – stan w południowo-zachodniej części Stanów Zjednoczonych, od południa sąsiadujący z Meksykańskimi stanami Sonora i Kalifornia Dolna, od zachodu z Kalifornią i Nevadą, od północy z Utah, a od wschodu z Nowym Meksykiem.

Zajmuje obszar wyżynny, w północnej części rozciąga się wyżyna Kolorado.

Etymologia nazwy[edytuj]

Historycy nie są zgodni co do pochodzenia nazwy stanu[1][2]. W XVI wieku teren obecnie leżący na terenie południowej Arizony i północnego Meksyku był nazywany przez Hiszpanów jako Pimería Alta (Górny Pima), czyli obszar należący do tubylców o nazwie Pima. Częścią tego obszaru było to miejsce nazywane z języka hiszpańskiego Arisona , Arissona lub Arizona[2]. W 1916 roku historyk James H. McClintock w opublikowanej pracy dowodzi pochodzenia nazwy od słów Indian Tohono O'odham oraz Pima Aleh-zon lub Ali-Shonak oznaczających małe źródło[2][1]. Także opinie innych wskazują na Indiańskie pochodzenie z języka Pima, gdzie Arizonac oznacza miejsce gdzie jest małe źródło[3].

Obecnie jednak oficjalny historyk stanu Arizona – Marshall Trimble skłania się ku teorii Donalda T. Garate, który opublikował w 2003 roku pracę udowadniającą iż nazwa pochodzi od słów w języku Basków, którzy należeli do pierwszych explorerów tych terenów a oznaczających w przekładzie Dobry dąb[2]. Ranchería nazywana Arizona została na tych terenach założona w latach 1734 – 1736 przez pochodzącego z baskijskiej rodziny Bernardo de Urrea. Nazwa stała się popularna od 1836 roku, kiedy na północ od dzisiejszej granicy państwowej odkryto srebro, a poszukiwacze skarbów przenieśli nazwę na całe eksploatowane terytorium[2].

Geografia[edytuj]

Arizona jest szóstym stanem pod względem obszaru za Nowym Meksykiem, a przed Nevadą. 15% obszaru stanu znajduje się w rękach prywatnych, resztę stanowią tereny rządowe i rezerwaty indiańskie.

Klimat podzwrotnikowy i zwrotnikowy, suchy. Średnia temperatura powietrza latem przekracza 35 °C, maksymalnie dochodzi do 55 °C. Naturalną roślinność stanowią półpustynne stepy z kaktusami, na południu roślinność pustynna, na wyżynie Mogollon lasy z sosną żółtą.

Historia[edytuj]

Pierwotną, nadal obecną, ludność tych obszarów stanowią m.in. Indianie z plemion Hopi na północy i Apaczów na południu, którzy przybyli tu po upadku cywilizacji Anasazi (na kilkaset lat przed Hiszpanami). Hopi mieszkają w tych samych wioskach od co najmniej 700 n.e. i kulturowo wywodzą się od Anasazi. Obecnie najliczniejsi Indianie Arizony, Nawahowie, również stanowią element napływowy, z Kanady, przybywając dopiero ok. 1300.

Poprawną etymologię nazwy Arizona historycy wyjaśnili dopiero w 1979. Nazwę swą stan zawdzięcza Baskom, którzy przeważali wśród elementu napływowego z Hiszpanii. Słowo aritz oznacza „dąb” a ona – „dobre miejsce”. Całość, o znaczeniu „miejsce gdzie rosną dobre dęby”, została z czasem skrócona przez opuszczenie litery „t”, jako że ciąg „tz” nie występuje w hiszpańskim (kastylijskim) i nie był wymawiany. Istnieją inne miejsca o nazwie Arizona w Ameryce Środkowej czy Południowej, gdzie również zawitali Baskowie.

    • 1539 – Marcos de Niza penetrował obszar w poszukiwaniu „Siedmiu Złotych Miast”.
    • XVI wiek – obszar penetrowali hiszpańscy poszukiwacze skarbów (m.in. Francisco Coronado).
    • 1692 – ojciec Euzebio Kino założył pierwszą misję.
    • 1776 – armia hiszpańska budowała pierwszy fort na tych ziemiach – Tucscon.
    • 1821 – Hiszpania przekazała terytorium Arizony Meksykowi.
    • 1848 – po wojnie amerykańsko-meksykańskiej obszar wszedł w skład Stanów Zjednoczonych jako część Nowego Meksyku.
    • 1853 – rząd Stanów Zjednoczonych zakupił od Meksyku południową część terytorium dzisiejszej Arizony.
    • 1863 – Arizona została odrębnym terytorium.
    • 1871 – prezydent Ulysses Grant wysłał wojsko do Arizony przeciwko Apaczom.
    • 1886 – zakończyła się długotrwała wojna z Apaczami. Ostatni oddział dowodzony przez Geronimo został rozbity.
    • 14 lutego 1912 – wstąpienie do Unii (jako 48 stan z kolei).
    • 1973 – powstała jedna z większych zapór wodnych na świecie – New Cornelia Tailings.

Ruchy secesyjne wewnątrz stanu[edytuj]

Dnia 10 lutego 2011 r., politycy i działacze reprezentujący co najmniej trzy partie polityczne uruchomili stronę „Start our State” na Facebooku, dążąc do oderwania pewnych terytoriów od Arizony[4]. Pomysł ten po raz pierwszy został zaproponowany w 1980 roku przez Hugh Holuba, zaczął się rozwijać po artykule na pierwszej stronie „Arizona Daily Star” z 24 lutego 2011 roku[5]. Około 1986 zaproponowano odseparowanie od Arizony Gila River (pomiędzy Phoenix i Tucson), po wyborze gubernatora Evana Mechama, który zanim został usunięty z urzędu, anulował płatny urlop w stanowe obchody dnia Martina Luthera Kinga.

Pojawiają się propozycje utworzenia z hrabstwa Pima i sąsiednich hrabstw stanu Baja Arizona. Hrabstwo to, samo w sobie jest większe niż New Jersey i Connecticut, a także ma większą populację niż Vermont i Delaware[6].

Demografia[edytuj]

Według spisu z 2010 roku, Arizonę zamieszkiwało 6 392 017 ludzi[7].

Najpowszechniej używanymi językami są:

Polonia w Arizonie[edytuj]

Według spisu w 2000 roku, w Arizonie zamieszkuje około 120 tys. osób pochodzenia polskiego[9].

W większości zgrupowani są w okolicach Phoenix. Co rok organizowane są tam festiwale polonijne. Życie kulturalne toczy się głównie przy parafii Matki Boskiej Częstochowskiej.

Drugim, co do wielkości skupiskiem polonijnym jest Tucson. Tam również działalność polonijna koncentruje się wokół parafii św. Cyryla z Aleksandrii.

Szkoły przyparafialne są miejscem, gdzie dzieci uczą się historii, języka i tradycji polskiej.

System polityczny[edytuj]

Władzę ustawodawczą na szczeblu stanowym sprawuje dwuizbowa Legislatura Arizony, złożona z Izby Reprezentantów i Senatu. Na czele władzy wykonawczej stoi gubernator, wybierany w wyborach bezpośrednich na czteroletnią kadencję.

Gospodarka[edytuj]

Arizona jest 39. stanem w USA pod względem dochodu na głowę mieszkańca. Największym pracodawcą w stanie jest rząd stanowy, największym prywatnym pracodawcą jest Wal-Mart. W stanie istnieje rozwinięty przemysł komputerowy.

Transport[edytuj]

Wjazd do Arizony z Nowego Meksyku na Interstate-10

W Phoenix znajduje się międzykontynentalny port lotniczy Phoenix-Sky Harbor, który obsługuje rocznie więcej niż 40 milionów pasażerów. Ważny jest także port lotniczy w Tucson, który obsługuje 4 miliony pasażerów.

Droga krajowa US 93 wiodąca Kingman w Arizonie do Las Vegas w Nevadzie

Są dwie ważne autostrady międzystanowe na osi Wschód-Zachód. Na północy, omijając rezerwat Nawaho przecina stan Autostrada międzystanowa nr 40[10]. W Arizonie jest ona w większości poprowadzona wzdłuż drogi Route 66 (Chicago-Los Angeles), która ma obecnie charakter historyczny z licznymi muzeami i atrakcjami turystycznymi[11]. Na południu stanu prowadzi Autostrada międzystanowa nr 10 łącząc Teksas (El Paso) z Kalifornią Południową. Pomiędzy miastami Tucson i Phoenix odchodzi od niej Autostrada międzystanowa nr 8 na wiodąca przez Yumę do San Diego na wybrzeżu Pacyfiku[10].

Nie ma autostrady przecinającej cały stan w kierunku północ-południe, ze względu na Grand Canyon i tereny rezerwatów Indiańskich na północy. Rolę pionowej arterii spełniają trzy drogi prowadzące od Nogales na granicy z Meksykiem do Flagsteff (Autostrada międzystanowa nr 19, następnie fragment Autostrady międzystanowej nr 10 oraz od Phoenix Autostrada międzystanowa nr 17)[10]. Obie autostrady (nr 17 i 19) mimo nazwy międzystanowe zaczynają się i kończą w Arizonie. Północno-zachodniej części granicy z Utah nie można pokonać jadąc z południa ze względu blisko 400 km odcinek Wielkiego Kanionu. Droga US 180 będąca przedłużeniem arterii pionowej od Flagstaff dochodzi tylko do Parku Narodowego Wielkiego Kanionu[10].

Jedynymi sąsiednimi stanami, które nie mają połączenia autostradami z Arizoną są Nevada i Utah, jednak z tym pierwszym połączenie jest drogą expresową, czterojezdniową nr US 93 z Kingman do Las Vegas a z Utah drogami US 89 oraz US 191 wiodącymi przez rezerwaty Indian Nawaho oraz Hopi[10].

Religia[edytuj]

Kościół Zborów Bożych (od wewnątrz) w Phoenix

Do największych grup religijnych w 2010 roku, należały (wzrost w ciągu 10 lat)[13]:

 Osobny artykuł: Phoenix First Assembly of God.

Dodatkowe informacje[edytuj]

Arizona

Ten artykuł jest częścią serii:
Polityka stanu
Arizona

  • Klimat: podzwrotnikowy i zwrotnikowy, suchy; średnia temperatura powietrza latem powyżej 35 °C, maksymalnie dochodzi do 55 °C.
Phoenix Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru
Średnia temperatura maksymalna(°C) 15,2 17,5 21,2 25,1 30,2 33,4 35,1 35,2 32,4 26,7 20,0 15,5
Średnia temperatura minimalna(°C) 9,2 11,9 13,4 16,8 22,8 29,4 32,2 30,9 26,7 20,3 13,8 9,8
Średnia temperatura(°C) 12,4 14,6 17,2 21,3 25,9 31,2 34,0 32,8 29,9 23,8 16,1 12,5
Opady(mm) 21,1 19,6 27,2 6,4 4,1 2,3 25,1 23,9 19,1 20,1 18,5 23,4
Źródło: US National Climatic Data Center
  • Przemysł i bogactwa naturalne:
    • bogate złoża rud miedzi, cynku, ołowiu, uranu, molibdenu, srebra, złota i pumeksu
    • rolnictwo, przede wszystkim uprawa owoców cytrusowych, bawełny i hodowla zwierząt
    • turystyka

Przypisy

  1. a b Betty Reid: Historians disagree on origins of Arizona's name (ang.). AZ Central, CENTENNIAL – NEWS. [dostęp 2015-11-15].
  2. a b c d e The Meaning of Arizona (ang.). Digital Arizona Library. [dostęp 2015-11-15].
  3. Origin of "Arizona" Arizona State Name Origin (ang.). [dostęp 2015-11-15].
  4. Start Our State (ang.). Facebook.com. [dostęp 2011-03-17].
  5. ^ Rhonda Bodfield and Andrea Kelly: Could Baja Arizona be 51st state in US? (ang.). [dostęp 2011-03-17].
  6. Free Baja Arizona (ang.). [dostęp 2011-03-20].
  7. US Census Bureau: Profile of General Population and Housing Characteristics: 2010. 2010 Demographic Profile Data (ang.). [dostęp 2013-03-18].
  8. Modern Language Association. Podane są wszystkie języki używane przez więcej niż 0,5% ogółu ludności.
  9. Polonijny portal w Arizonie.
  10. a b c d e National Highway System in Arizona (ang.). [dostęp 29-04-2014].
  11. Historic Route 66 Association of Arizona (ang.). [dostęp 29-04-2014].
  12. Religious Affi liation by State in the U.S str.100.
  13. thearda.com.

Linki zewnętrzne[edytuj]