Madonna (piosenkarka)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Madonna
Ilustracja
Madonna w 2008 roku
Podpis Madonna Louise Ciccone
Imię i nazwisko Madonna Louise Ciccone
Data i miejsce urodzenia 16 sierpnia 1958
Bay City, Stany Zjednoczone
Instrumenty gitara, perkusja, ukulele
Typ głosu mezzosopran
(G2B5, 3 oktawy)
Gatunki pop, muzyka taneczna, muzyka elektroniczna, R&B, rock
Zawód piosenkarka, kompozytorka, autorka tekstów, producentka muzyczna, tancerka, aktorka, producentka filmowa, reżyserka, scenarzystka, projektantka mody, pisarka, przedsiębiorca, filantropka
Aktywność od 1978
Wytwórnie płytowe Warner Bros. (1982–2010)
Sire (1982–1995)
Maverick (1992–2004)
Live Nation (od 2007)
Interscope (od 2011)
Powiązania Breakfast Club, Emmy
Strona internetowa

Madonna, właśc. Madonna Louise Ciccone (ur. 16 sierpnia 1958 w Bay City) – amerykańska piosenkarka, kompozytorka, autorka tekstów, producentka muzyczna, tancerka, aktorka, producentka filmowa, reżyserka, scenarzystka, projektantka mody, pisarka, przedsiębiorca i filantropka. Znana jako ikona popkultury, przełamująca bariery obyczajowe i budząca kontrowersje, a także jeden z najpopularniejszych muzyków w historii. Ze względu na sukcesy w przemyśle muzycznym nazywana „Królową Popu”.

Debiutowała w Nowym Jorku jako tancerka oraz członkini zespołów, a w 1982 roku rozpoczęła karierę jako solowa piosenkarka popowa (w 1983 wydając pierwszy album, Madonna). Szybko zdobyła międzynarodową popularność, stając się jedną z największych gwiazd na rynku muzycznym. Jej albumy sprzedawały się w wielomilionowych nakładach, zaś single stawały się przebojami na całym świecie. Zaprezentowała nowatorskie podejście do dziedzin teledysku i koncertu, zwracając uwagę na ich widowiskowość i teatralność. Jej nagrania sprzedały się w ponad 300 milionach egzemplarzy, co plasuje ją w czołówce w dziejach przemysłu muzycznego (jest to zarazem najwyższy wynik spośród kobiet i spośród wciąż tworzących). Ponadto, jest najbardziej dochodowym solistą w kwestii koncertów, członkinią Rock and Roll Hall of Fame oraz laureatką ponad 300 nagród, w tym siedmiu Grammy i dwudziestu MTV Video Music Awards. Nieprzerwanie od lat 80. należy do czołówki najpopularniejszych artystów muzycznych, a jej kariera trwa do dziś (ostatni album, Rebel Heart, ukazał się w 2015 roku).

Od początku kariery Madonna jest również aktorką filmową i teatralną, choć – mimo zdobytego Złotego Globu – jej kreacje przeważnie spotykały się z krytyką, a sama artystka zdobyła rekordową ilość dziewięciu Złotych Malin. W 2002 roku piosenkarka porzuciła aktorstwo, w późniejszych latach debiutując w innych profesjach związanych z filmem, jak reżyseria, produkcja czy pisanie scenariuszy. Począwszy od 2003 Madonna wydała kilkanaście książek dla dzieci, jest też autorką wydawnictwa Sex z 1992. Ponadto, artystka jest twarzą i właścicielem licznych przedsięwzięć (jak kolekcje odzieżowe czy sieć siłowni) oraz prowadzi działalność przedsiębiorczą. Jest również filantropem i założycielką fundacji Raising Malawi.

Młodość[edytuj]

Madonna Louise Ciccone urodziła się 16 sierpnia 1958 roku w mieście Bay City w stanie Michigan. Była trzecim z sześciorga dzieci Silvio Anthony'ego Ciccone i Madonny Louise Ciccone (nazwisko rodowe: Fortin), zaraz za Anthonym (ur. 1955) i Martinem (ur. 1957), a przed Paulą (ur. 1959), Christopherem (ur. 1960) i Melanie (ur. 1962)[1][2]. Jej dziadek ze strony ojca, Gaetano Ciccone, mieszkał we włoskim mieście Pacentro położonym w regionie Abruzja. Podczas I wojny światowej przymusowo kopał okopy w Alpach, jednak wystąpił z armii, wrócił do domu i został wyswatany z Micheliną Dijulio. Za trzysta dolarów z posagu mężczyzna kupił bilet do Ameryki i w 1918 roku zamieszkał w mieście Aliquippa (stan Pensylwania), podejmując się pracy w hucie. Wkrótce przeprowadziła się tam także Michelina, z którą Gaetano miał pięciu synów, w tym Silvio. W 1690 roku przodkowie Madonny ze strony matki, Fortinowie, uciekli z Francji i pożeglowali do kanadyjskiego miasta Québec. Dziadkowie piosenkarki, Williard i Elsie, wzięli ślub, choć byli dalekimi kuzynami (czemu sami zaprzeczali). Ich syn Dale wraz z Silvio Ciccone stacjonowali na Alasce podczas wojny koreańskiej. Ciccone był drużbą na ślubie Dale'a, podczas którego poznał jego siostrę Madonnę. Silvio i Madonna pobrali się 1 lipca 1955 roku Bay City[3].

Nie byłam przez ludzi rozumiana, zwłaszcza w młodości. Zdawałam sobie sprawę, że zrażam do siebie innych i odstraszam ich – chłopaków, przyjaciół, wszystkich. Różnie to znosiłam – raz stawałam się jeszcze bardziej arogancka, myślałam sobie: „Nie potrzebuję cię, nie obchodzi mnie, czy mnie rozumiesz”, a kiedy indziej było mi bardzo smutno i płakałam. Oczywiście, [bycie niezrozumianym] może cię boleć albo wcale nie obchodzić. Niemniej jednak, mnie to nadal boli.
– Madonna w 1985 roku[4]

Rodzina przeniosła się na Thor's Street w Pontiac, mieście-satelicie Detroit. Przy tej ulicy – według Christophera Ciccone'a, brata piosenkarki – jedna trzecia mieszkańców była białoskóra, jedna trzecia czarnoskóra, a jedna trzecia składała się z Meksykanów. Silvio i Madonna chcieli wykształcić w swoich dzieciach tolerancję rasową. Naprzeciwko osiedla znajdowało się wielkie pole, na którym w 1975 otwarto stadion Pontiac Silverdome (Madonna dała na nim w 1987 koncert). Silvio pracował w przemyśle zbrojeniowym, projektował mechanizmy spustowe i celowniki laserowe, najpierw dla Chrysler, a potem dla General Motors. Rodzice Madonny pokładali dużo sił w rzymskokatolickie wychowanie dzieci. 1 grudnia 1963, w wieku trzydziestu lat, na raka sutka zmarła matka przyszłej piosenkarki, mającej wówczas pięć lat[3]. Śmierć matki wywarła olbrzymi wpływ na Madonnę, która niejednokrotnie wypowiadała się o niej wywiadach i poruszała jej temat w swojej twórczości. W jednym z wywiadów wyznała: „Zaczęłam rozumieć, co straciłam już na zawsze. Obraz matki, z jednej strony spokojny, ale z drugiej – groteskowy, prześladuje mnie do dziś”[5]. W 1966 roku Silvio Ciccone poślubił jedną z opiekunek swoich dzieci, Joan Gustafson. Kobieta wprowadziła w domu szereg surowych zasad, które nakazywała przestrzegać. Silvio i Joan mieli dwójkę dzieci, Jennifer (ur. 1967) i Maria (ur. 1968)[2]. Rodzina przeprowadziła się z Pontiac do położonego niedaleko Rochester, gdzie mieszkała przy Oklahoma Avenue[1].

Madonna uczęszczała do katolickich szkół podstawowych imienia św. Franciszka i Andrzeja, gimnazjum West Middle School i szkoły średniej Rochester Adams High School. W 1966 została bierzmowana, przyjmując trzecie imię Veronica[6]. Choć zdobywała świetne wyniki w nauce, była nielubiana ze względu na niekonwencjonalne zachowania, takie jak pokazywanie chłopcom bielizny[6]. W wieku czternastu lat wystąpiła na szkolnym konkursie talentów, pokryta odblaskową zieloną i różową farbą, sprawiając wrażenie nagiej i wijąc się na scenie. Rodzina i uczniowie uznali występ za skandaliczny[3]. W jednym z wywiadów artystka opisała siebie z czasów szkolnych następująco: „Samotna dziewczyna poszukująca czegoś. Nie byłam buntowniczką w typowy dla młodzieży sposób. Interesowało mnie bycie w czymś dobrą. Nie goliłam się pod pachami i nie malowałam, jak normalne dziewczyny. Uczyłam się i zdobywałam dobre stopnie. Chciałam być kimś”[7]. W liceum Madonna była cheerleaderką[8], a po zakończeniu nauki w szkole średniej zaczęła studiować taniec na Uniwersytecie Michigan, gdzie dostała stypendium. Równocześnie uczęszczała na lekcje baletu prowadzone przez Christophera Flynna, swojego pierwszego w życiu mentora – trzydzieści lat od niej starszego homoseksualistę, który wprowadził nastolatkę w nocny świat Detroit, chodząc z nią do klubów gejowskich. Za namową Flynna Madonna zrezygnowała ze studiów i w 1978 roku przeniosła się do Nowego Jorku, mając przy sobie – jak sama przyznała – tylko 35 dolarów. Po latach wyznała, że przeprowadzka była najodważniejszym wydarzeniem w jej życiu[9].

Kariera[edytuj]

1978–1984: Początki kariery i debiut fonograficzny (Madonna)[edytuj]

Nie miałam żadnych przyjaciół. No dobra, miałam paru, ale przywykłam do dynamicznego życia w Nowym Jorku, a w Paryżu wszyscy cenią swój czas. Chciałam coś robić. Miałam w sobie tyle energii i liczyłam na to, że [francuscy producenci] coś ze mną zrobią. Nie widziałam jednak żadnych postępów. Właściwie nie robili ze mną nic. Mimo wszystko, [wyjazd do Paryża] był dobrym doświadczeniem – zaczęłam dużo komponować, pisać teksty i w ogóle. Nie umiałam jednak grać na żadnym instrumencie. Chodziłam dalej na zajęcia z tańca, pracowałam z nauczycielem wokalu, dużo pisałam i podróżowałam po Europie. Nabrałam sporo doświadczenia, więc nie mogę narzekać.
– Madonna w 1985 roku, wspominając pobyt w Paryżu[10]

W Nowym Jorku Madonna starała się rozwinąć karierę w tańcu nowoczesnym. Tańczyła między innymi w grupach Alvina Aileya i Pearl Lang, równocześnie pracując w celu utrzymania się – była szatniarką w restauracji Russian Tea Room oraz kelnerką w Burger King i Dunkin’ Donuts. Ponadto, brała udział w nagich sesjach zdjęciowych, za które zarabiała nawet 100 dolarów dziennie. W jednym z wywiadów przyznała, że czuła się w Nowym Jorku samotna: „Modliłam się, by mieć chociaż jednego przyjaciela. Nigdy mi jednak nie przyszło do głowy, by wrócić do domu. Ani razu!”. W 1979 roku Madonna zaczęła brać udział w castingach do musicali i filmów, w wyniku czego dostała angaż jako tancerka podczas paryskiej rewii francuskiego gwiazdora disco, Patricka Hernandeza. W Paryżu, gdzie przebywała od maja do sierpnia 1979 roku, producenci Hernandeza, Jean Van Loo i Jean-Claude Pellerin, starali się uczynić z Madonny gwiazdę, promowali ją nawet jako „następną Édith Piaf”. Mimo zapewnionych luksusów (apartament, limuzyna z szoferem i nieograniczony budżet na odzież), czuła się manipulowana i zaniedbana, w związku z czym podjęła decyzję o powrocie do Nowego Jorku. Pobyt we Francji przekonał ją jednak do spróbowania swoich sił jako gwiazda rocka. W 1979 roku zagrała w niskobudżetowym thrillerze erotycznym A Certain Sacrifice w reżyserii Stephena Jona Lewickiego, upublicznionym dopiero w 1985 roku (gdy Madonna była już popularną piosenkarką)[11][2][1].

W 1979 roku Madonna wraz z ówczesnym partnerem, Danem Gilroyem, założyła zespół muzyczny Breakfast Club, w którym początkowo grała na perkusji, a później również śpiewała. Grupa występowała w klubach na Lower East Side, a Madonna pisała pierwsze piosenki. W 1980 roku odeszła z Breakfast Club i wraz ze swym nowym chłopakiem, Stephenem Brayem, założyła zespół Emmy. W 1981 roku podpisała kontrakt z Camille Barbone, która do 1982 roku była jej pierwszą menedżerką. Nagrywała w tym czasie pierwsze solowe nagrania demonstracyjne, które w 1982 roku zaprezentowała Markowi Kaminsowi, DJ-owi z nowojorskiego klubu Danceteria. Zaaranżował on spotkanie Madonny z Seymourem Steinem, właścicielem wytwórni Sire Records (podległej Warner Bros. Records), które zaowocowało podpisaniem w październiku 1982 roku przez piosenkarkę pierwszego kontraktu płytowego. W ramach umowy wydano na singlu piosenkę „Everybody”, którą Madonna samodzielnie napisała, a Kamins wyprodukował[11][2][1]. Utwór był hitem w klubach, dzięki czemu zajął trzecie miejsce na liście Hot Dance Club Songs, przygotowywanej przez magazyn „Billboard[12]. Sukces singla zachęcił wytwórnię do podpisania z Madonną kontraktu na wydanie całego albumu[13][14]. Początkowo piosenkarka pracowała nad nim z producentem Reggiem Lucasem, dzięki któremu jej taneczne brzmienie ewoluowało w stronę popu, a później z Johnem „Jellybeanem” Benitezem[15]. W marcu 1983 roku Sire Records wydało jej drugi singel, „Burning Up”, a w lipcu tego samego roku album, zatytułowany Madonna[16].

Przez jakiś miesiąc kręciłem się po Danceterii, aż w końcu nabrałam odwagi, by powiedzieć tamtejszemu DJ-owi, Markowi Kaminsowi, żeby posłuchał mojej demówki. Nie chciałam jednak brzmieć jak pierwsza lepsza dziewczyna z byle jakim demo. Wiedziałam, że muszę zapracować na jego szacunek, bo miał mnóstwo przyjaciół w dziale A&R. Sam zresztą pracował kiedyś w A&R wytwórni Island Records. Wiedziałam, że miał dużo znajomości. Wszystko dokładnie zaplanowałam (...). Wszyscy myślą [że osiągnęłam sukces w jedną noc], ale tak naprawdę tyrałam jak wół, zanim osiągnęłam zamierzone cele. Dosłownie głodowałam i mieszkałam na ulicy, jedząc resztki z koszy na śmieci.
– Madonna w 1985 roku[10]

Później ukazały się trzy kolejne single z płyty („Holiday”, „Lucky Star” i „Borderline”), która we wrześniu 1983 roku weszła na listę najlepiej sprzedających się albumów w Stanach Zjednoczonych, „Billboard” 200[17]. Single były notowane na listach przebojów na całym świecie, między innymi na amerykańskiej Hot 100 (gdzie „Borderline” wszedł do pierwszej dziesiątki), zaś album Madonna piął się ku górze na liście „Billboard” 200, w październiku 1984 roku docierając do miejsca ósmego[18]. Do wszystkich pięciu singli promujących płytę powstały teledyski, emitowane przez telewizję MTV[19]. W latach 1982–1984 Madonna promowała się poprzez występy w klubach, głównie w Nowym Jorku, a także w programach telewizyjnych w Stanach i Europie[20][21]. W tym czasie ukształtował się jej wizerunek sceniczny, który charakteryzowały elementy takie jak bermudy, kabaretki, bransoletki, biżuteria w kształcie krzyża i farbowane blond włosy. Stał się on w połowie lat 80. trendem, któremu masowo ulegały nastolatki[22][23]. Zdaniem badaczy i krytyków, album Madonna przyczynił się do popularyzacji muzyki tanecznej w mainstreamie[16][24]. Choć początkowo jego recenzje nie były przychylne[25], z perspektywy lat został doceniony, znalazł się także na liście najlepszych albumów lat 80. magazynu „Rolling Stone[26]. Jego światowa sprzedaż przekracza 10 milionów egzemplarzy[27], w tym 5 milionów w samych Stanach[28].

1984–1989: Światowy fenomen (Like a Virgin i True Blue)[edytuj]

W 1984 roku Madonna zdobyła nominację w kategorii nowy artysta podczas pierwszego plebiscytu MTV Video Music Awards (VMA)[29]. We wrześniu, ubrana w suknię ślubną, welon i pas z napisem „boy toy” („zabawka dla chłopców”), wykonała premierową piosenkę „Like a Virgin” podczas gali rozdania nagród w nowojorskiej Radio City Music Hall. Występ był krytykowany ze względu na tarzanie się Madonny po scenie, co zinterpretowano jako symulację masturbacji; z upływem lat badacze zwracali uwagę na jego wpływ na wzrost popularności artystki, zaś telewizja MTV nazwała go jednym z najważniejszych w historii gal VMA[30][31]. W listopadzie 1984 roku ukazał się drugi album Madonny, Like a Virgin, wyprodukowany przez Nile'a Rodgersa z zespołu Chic[32]. Od razu stał się bestsellerem – szał na jego punkcie porównywano do tego, który wywoływał w latach 60. zespół The Beatles[33]. W Stanach dotarł do pierwszego miejsca listy „Billboard” 200[34], w dwa miesiące sprzedając się tam w ponad 2 milionach egzemplarzy, a do dziś w ponad 10 milionach (za co zrzeszene RIAA przyznało mu diamentową płytę)[28]. Światowa sprzedaż Like a Virgin przekracza 21 milionów egzemplarzy[35]. Singel „Like a Virgin” był międzynarodowym przebojem i jako pierwszy w karierze Madonny dotarł do pierwszej pozycji listy Hot 100 w Stanach[34]. Był jednak krytykowany przez środowiska konserwatywne ze względu na seksualną tematykę i wywieranie negatywnego wpływu na nastolatki[36].

Madonna podczas trasy The Virgin Tour (1985).

Sukces komercyjny odniosły także kolejne single z Like a Virgin, „Material Girl”, „Angel” i „Dress You Up” (wszystkie dotarły do pierwszych piątek list w Stanach i Wielkiej Brytanii)[34][37]. W 1985 roku Madonna wystąpiła w dwóch filmach. W Zwariowałem dla ciebie Harolda Beckera zagrała rolę cameo, ponadto nagrała na potrzeby produkcji piosenki „Crazy for You” (numer jeden na liście Hot 100) i „Gambler[38][34]. W Rozpaczliwie poszukując Susan Susan Seidelman wcieliła się w postać drugoplanową, choć była promowana jako główna gwiazda[39]. Również tam pojawił się jej premierowy utwór, „Into the Groove”, który – jako pierwszy w karierze artystki – dotarł do pierwszego miejsca brytyjskiej listy UK Singles Chart[37]. Sam film zdobył pozytywne recenzje i odniósł sukces komercyjny[40][41].

W kwietniu 1985 roku Madonna wyruszyła w swoją pierwszą trasę koncertową, The Virgin Tour, która potrwała do czerwca, obejmując 39 występów w Stanach Zjednoczonych i jeden w Kanadzie[42]. Ze względu na świetną sprzedaż biletów (we wszystkich miastach prędko zostały one wyprzedane[43]), koncerty przenoszono z teatrów do hal sportowych, mieszczących po kilkanaście tysięcy widzów (jak Madison Square Garden w Nowym Jorku)[44]. Ostatecznie trasa przyniosła 5 milionów dolarów dochodu[45]. Mimo sukcesu komercyjnego, występy zbierały mieszane lub negatywne recenzje w prasie[46]. Masowym zjawiskiem, jaki zaobserwowano, były tysiące nastolatek na widowni, których ubrania imitowały ówczesny styl Madonny[23].W lipcu 1985 roku magazyny „Playboy” i „Penthouse” opublikowały nagie zdjęcia piosenkarki, wykonane podczas jej pierwszych lat pobytu w Nowym Jorku[47]. W tym samym miesiącu Madonna wystąpiła podczas koncertu charytatywnego Live Aid, oglądanego na żywo przez prawie 2 miliardy ludzi na świecie, a po latach nazywanego w mediach jednym z najważniejszych koncertów w historii[48][49]. W listopadzie ukazała się kaseta VHS Madonna Live: The Virgin Tour z zapisem koncertu w Detroit[50].

W czerwcu 1986 roku Madonna wydała swój trzeci album studyjny, True Blue, wyprodukowany ze Stephenem Brayem i Patrickiem Leonardem[51]. Zdaniem badaczy, przekształcił on artystkę z sezonowej gwiazdy pop do muzycznej ikony lat 80.[52][53] Płyta zebrała znacznie lepsze recenzje niż dwie poprzednie i odniosła olbrzymi sukces komercyjny, sprzedając się w ponad 25 milionach egzemplarzy[54] i docierając do pierwszych miejsc list sprzedaży w 28 krajach, co nie udało się wcześniej żadnemu innemu albumowi[55]. Zajmowała pierwsze miejsce listy najlepiej sprzedających się albumów w Europie, European Top 100 Albums magazynu „Billboard”, nieprzerwanie przez 34 tygodnie, co nie udało się żadnemu innemu wydawnictwu w historii, ponadto ustanowiła – jak na tamte czasy – rekord sprzedaży wśród albumów wydanych przez kobiety[56]. True Blue to również najchętniej kupowany album w 1986 roku, a spośród płyt kobiet także w skali całych lat 80.[57] Pięć pochodzących z niego piosenek („Live to Tell”, „Papa Don't Preach”, „True Blue”, „Open Your Heart” i „La Isla Bonita”) wydano na singlach; wszystkie były przebojami na całym świecie i wszystkie zostały – według badaczy – zobrazowane nowatorskimi, jak na owe czasy, teledyskami[58]. Za wkład w rozwój dziedziny wideoklipu Madonna została we wrześniu 1986 roku podczas gali MTV Video Music Awards nagrodzona honorową statuetką Video Vanguard Award[59]. Według Księgi rekordów Guinnessa była najpopularniejszym muzykiem 1986 roku[60].

Madonna na jednym z koncertów w ramach trasy Who's That Girl World Tour (1987).

Sukcesowi muzycznemu artystki towarzyszyła w 1986 roku porażka aktorska. W sierpniu odbyła się premiera filmu Niespodzianka z Szanghaju, w którym zagrała u boku ówczesnego męża, Seana Penna[38]. Dramat zebrał negatywne recenzje i okazał się klapą komercyjną, ponadto przyniósł Madonnie Złotą Malinę dla najgorszej aktorki[61]. W tym samym miesiącu piosenkarka zadebiutowała na scenie teatralnej, grając z Pennem w broadwayowskiej sztuce Goose and Tom-Tom[62]. Rok później zagrała główną rolę w filmie Jamesa Foleya Kim jest ta dziewczyna?, który również zebrał negatywne recenzje, okazał się klapą komercyjną i przyniósł Madonnie Złotą Malinę[63][64]. Sukces odniosła jednak ścieżka dźwiękowa do filmu, Who's That Girl, na której pojawiły się cztery premierowe utwory Madonny, w tym jej kolejny numer jeden na Hot 100, „Who's That Girl[34]. Piosenkarka zdobyła za niego nominację do Złotego Globa i Grammy w kategoriach piosenki filmowej[65]. Sam album sprzedał się w ponad sześciu milionach egzemplarzy[66].

Od czerwca do września 1987 roku Madonna odbyła swoją drugą trasę koncertową, Who's That Girl World Tour, która objęła Japonię, Stany Zjednoczone, Kanadę i pięć państw Europy. Większość występów odbyła się na stadionach, mieszczących kilkadziesiąt tysięcy widzów[67]. Trasa pobiła kilka rekordów (między innymi dla największej koncertowej widowni w historii Francji[68]), prawie wszystkie występy zostały wyprzedane, a ostateczny dochód wyniósł 25 milionów dolarów (z 1,5 miliona sprzedanych biletów)[69]. W maju 1988 roku ukazała się kaseta VHS Ciao Italia: Live from Italy, zawierająca występy we Włoszech[70]. W listopadzie 1987 roku został wydany album You Can Dance z remiksami utworów Madonny i premierowym nagraniem „Spotlight[71]. Za sprawą 5 milionów kupionych egzemplarzy przez dekadę był to najlepiej sprzedający się remix album w dziejach[72]. W 1988 roku Madonna występowała w głównej roli w sztuce Speed-the-Plow na Broadwayu, za którą zdobyła głównie negatywne recenzje[73]. Rok później zagrała drugoplanową rolę w filmie Ogary Broadwayu[38].

1989–1994: Okres kontrowersji (Like a Prayer, Blond Ambition World Tour i Erotica)[edytuj]

W marcu 1989 roku ukazał się czwarty album studyjny piosenkarki, Like a Prayer, współtworzony ze Stephenem Brayem i Patrickiem Leonardem. W porównaniu do poprzednich płyt, popowe brzmienie zostało na Like a Prayer urozmaicone o elementy gatunków takich jak rock czy gospel, zaś w teksach Madonna poruszyła dojrzalsze tematy (jak wiara w Boga, wspomnienie zmarłej matki czy rozpadające się małżeństwo z Seanem Pennem)[74]. Album zdobył świetne recenzje („Rolling Stone” obwołał go arcydziełem muzyki pop[75] i umieścił na liście 500 albumów wszech czasów[76]), a jego sprzedaż przekroczyła 15 milionów egzemplarzy[77]. Pierwszy singel, zatytułowany „Like a Prayer”, również zdobył duże uznanie krytyki (znalazł się w zestawieniu 500 utworów wszech czasów „Rolling Stone'a”[78]) i był międzynarodowym przebojem. W towarzyszącym mu teledysku pokazano stygmaty, płonące krzyże i pocałunek Madonny z czarnoskórym świętym[79]. Ze względu na chrześcijańską symbolikę wideoklip wywołał skandal i był bojkotowany nawet przez Watykan[79], choć po latach znalazł się w czołówkach list najlepszych teledysków wszech czasów[80][81]. Kolejnym przebojem z Like a Prayer był „Express Yourself”, do którego nakręcono najdroższy wideoklip w ówczesnej historii[82][83]. Gdy lata 80. dobiegły końca, Madonna została nazwana artystą dekady przez MTV oraz magazyny „Billboard” i „Musician”[84][85][86].

Madonna na jednym z koncertów w ramach trasy Blond Ambition World Tour (1990).

W 1990 roku Madonna zagrała drugoplanową rolę Breathless Mahoney w filmie Dick Tracy w reżyserii Warrena Beatty'ego (również producent i odtwórca głównej roli), zrealizowanym na podstawie serii komiksów pod tym samym tytułem. Film odniósł sukces kasowy i przyniósł Madonnie nominację do Saturna dla najlepszej aktorki[87][88]. Premierę filmu poprzedziło wydanie przez nią albumu I'm Breathless, oficjalnie klasyfikowanego jako ścieżka dźwiękowa do Dicka Tracy'ego, choć w rzeczywistości zawierającego tylko trzy piosenki z filmu, napisane przez Stephena Sondheima. Resztę stanowią premierowe nagrania, zainspirowane filmem (stąd ich jazzowe i swingowe brzmienie) i stworzone przez Madonnę z Patrickiem Leonardem[89][90]. Album sprzedał się w siedmiu milionach egzemplarzy[91], a pochodzący z niego utwór „Sooner or Later” przyniósł Sondheimowi Nagrodę Akademii Filmowej za najlepszą oryginalną piosenkę filmową[92]. Pierwszy singel z I'm Breathless, „Vogue”, dotarł do pierwszych miejsc list przebojów w ponad 30 krajach na świecie[93] i był najchętniej kupowanym singlem 1990 roku[94]. Teledysk do piosenki, wyreżyserowany przez Davida Finchera, zdobył dziewięć nominacji do MTV Video Music Awards, z czego trzy zamieniło się w nagrody[95].

Od kwietnia do sierpnia 1990 roku Madonna odbyła trasę koncertową Blond Ambition World Tour, obejmującą Japonię, Stany Zjednoczone, Kanadę i Europę. Zdaniem badaczy innowacyjne widowisko, które wówczas zaprezentowała, wpłynęło na zmianę idei koncertu, które od tej pory miało być przede wszystkim spektakularne[96][97][98]. Blond Ambition World Tour, nazwana przez „Rolling Stone” najlepszą trasą lat 90.[99], wywołała kontrowersje ze względu na imitację masturbacji podczas wykonywania utworu „Like a Virgin” – Madonnę bojkotowały organizacje religijne (a także Watykan), zaś policja w Toronto groziła jej aresztowaniem, jeśli nie powstrzyma się od tego zachowania[100][101]. Mimo to, trasa okazała się sukcesem komercyjnym, przynosząc ponad 62 miliony dolarów dochodu[102]. We wrześniu 1990 roku Madonna wykonała „Vogue” podczas gali MTV Video Music Awards, imitując na scenie kulturę barokowej Francji. Badacze zwracali uwagę na sceniczną nowatorskość piosenkarki, a magazyn „Billboard” nazwał występ jednym z najlepszych w historii gal VMA[103].

W listopadzie Madonna wydała kompilację swoich największych przebojów, The Immaculate Collection, która – ze względu na 30 milionów sprzedanych egzemplarzy – jest najchętniej kupowaną składanką solowego wykonawcy typu greatest hits w dziejach[104]. Jest to również najlepiej sprzedające się wydawnictwo Madonny, które w Stanach pokryło się diamentową płytą[28], a w Wielkiej Brytanii należy do czołówki najpopularniejszych albumów w historii[105]. Co więcej, The Immaculate Collection zdobyło świetne recenzje[106][107] i zostało przez magazyn „Blender” nazwane najlepszym amerykańskim albumem wszech czasów[108]. Oprócz starszych singli, na składance znalazły się dwie premierowe kompozycje, „Justify My Love” i „Rescue Me[106]. Do pierwszej z nich nagrano teledysk, w którym pojawiły się sceny seksu (w tym homoseksualnego), nagości, BDSM i bondage[109]. Po tym, jak stacja MTV wstrzymała emisję klipu, wytwórnia Warner Bros. wydała go na kasecie wideo. Jest to pierwszy, a zarazem najlepiej sprzedający się singel VHS w historii[110]. Sama piosenka dotarła na szczyt listy Hot 100 w Stanach[34]. W grudniu 1990 roku Madonna wydała laserdisc Blond Ambition World Tour Live, który przyniósł jej pierwszą nagrodę Grammy[111]. W marcu 1991 roku zaśpiewała „Sooner or Later” podczas 63. ceremonii wręczenia Oscarów[112], zaś w maju podczas Festiwalu Filmowego w Cannes odbyła się premiera dokumentu W łóżku z Madonną w reżyserii Aleka Keshishiana. Przedstawia on kulisy trasy Blond Ambition World Tour i zawiera fragmenty jednego z występów[113]. Film zdobył pozytywne recenzje[114] i odniósł sukces kasowy, stając się najbardziej dochodowym dokumentem w historii (29 milionów dolarów)[115].

Madonna na jednym z koncertów w ramach trasy The Girlie Show World Tour (1993).

W kwietniu 1992 roku Madonna, Frederick DeMann i Veronica Dashev założyli spółkę Maverick, podległą korporacji Time Warner, obejmującą wytwórnię płytową Maverick Records (dla której Madonna od tej pory nagrywała) i filmową Maverick Films. Za samo podpisanie umowy piosenkarka otrzymała 60 milionów dolarów, ponadto zapewniła sobie po 5 milionów i 20 procent zysków z każdego nagranego albumu. Wyrównała tym samym rekord Michaela Jacksona, stając się najlepiej opłacaną osobą w przemyśle muzycznym[116]. W tym samym roku Madonna zagrała drugoplanową rolę filmie Woody'ego Allena Cienie we mgle. Wcieliła się także w jedną z głównych postaci w filmie Penny'ego Marshalla Ich własna liga, dobrze przyjętego przez krytykę[117] i publiczność (132 miliony dolarów dochodu)[118] oraz wpisanego do National Film Registry[119]. W produkcji pojawiła się jej premierowa piosenka „This Used to Be My Playground”, która dotarła na szczyt listy Hot 100[34] i zdobyła nominację do Złotego Globa[120].

W październiku 1992 roku równocześnie odbyła się premiera dwóch wydawnictw Madonny, książki Sex i albumu studyjnego Erotica. Sex zawierał pornograficzne zdjęcia różnych modeli, w tym samej Madonny, oraz jej opowieści związane z seksem, napisane pod pseudonimem Dita[121]. Krytyka przyjęła książkę wyjątkowo negatywnie, zarzucając piosenkarce, że posunęła się za daleko w szokowaniu opinii publicznej[122][123]. Mimo to, Sex był bestsellerem, sprzedając się w 1,5 miliona egzemplarzy w 3 dni, co nie udało się żadnej innej książce w formie fotoalbumu w historii[124]. Aktualnie jest to najbardziej pożądana książka na świecie spośród tych, które wycofano ze sprzedaży[125]. Album Erotica, wyprodukowany z Shepem Pettibonem oraz Andrem Bettsem i zawierający elementy gatunków takich jak house czy new jack swing[126], został pozytywnie przyjęty przez krytykę[127][128]. Skandal związany z książką Sex przyłożył się jednak na jego niską popularność – żaden z dotychczasowych albumów studyjnych Madonny nie sprzedawał się tak słabo (6 milionów egzemplarzy)[66]. Również promujące go single radziły sobie na listach przebojów gorzej niż jej wcześniejsze piosenki[34][37].

Porażkami artystycznymi i komercyjnymi były także dwa filmy z udziałem Madonny, wydane w 1993 roku, Sidła miłości i Niebezpieczna gra – oba zebrały negatywne recenzje i były klapami finansowymi[129][130][131]. Sukces komercyjny odniosła jednak trasa koncertowa The Girlie Show World Tour, która przyniosła ponad 70 milionów dolarów dochodu[132]. Odbyła się między wrześniem a grudniem 1993 roku, obejmując Europę Zachodnią, Bliski Wschód, obie Ameryki, Australię i Japonię. Mimo pozytywnych recenzji i świetnej sprzedaży biletów, trasa wiązała się z kilkoma skandalami medialnymi – Izba Reprezentantów Portoryko potępiła Madonnę za pocieranie sobie krocza flagą tego terytorium, a ortodoksyjni Żydzi bojkotowali występ w Izraelu[100]. W kwietniu 1994 roku na nośnikach wideo ukazał się koncert The Girlie Show: Live Down Under[133]. Choć książka Sex i bilety na koncerty sprzedawały się świetnie, lata 1992 i 1993 wiązały się ze spadkiem popularności Madonny i powszechną krytyką jej poczynań, uważanych za zbyt odważne i prowokacyjne. Dopiero po latach badacze i krytycy docenili ten okres, chwaląc piosenkarkę za odwagę w łamaniu barier i tabu[134][128]. Kolejnym kontrowersyjnym posunięciem był pełen wulgaryzmów występ piosenkarki w programie Late Show with David Letterman (w marcu 1994 roku), który pobił rekord największej ilości nałożonej cenzury w pojedynczym odcinku amerykańskiego talk-show[135].

1994–1999: Ocieplenie wizerunku i powrót na szczyt (Bedtime Stories i Ray of Light)[edytuj]

W 1994 roku Madonna podjęła decyzję o „ociepleniu wizerunku”, czego pierwszym przejawem było nagranie na potrzeby filmu Z honorami ballady „I'll Remember”, nominowanej do Złotego Globa i Grammy[136]. W październiku ukazał się jej szósty album studyjny, Bedtime Stories, nad którym pracowała głównie z Nellem Hooperem, Dallasem Austinem i Babyfacem. Piosenki z płyty zawierały elementy gatunków takich jak R&B, hip hop, new jack swing i muzyka elektroniczna[137][138]. Album został pozytywnie odebrany przez krytykę, został nominowany do Grammy[139] i sprzedał się w ponad 7 milionach egzemplarzy[140]. Sukces na listach przebojów odniosły dwa pierwsze promujące go single, „Secret” i „Take a Bow” (drugi z nich zajmował pierwsze miejsce listy Hot 100 przez siedem tygodni, czyli dłużej niż jakikolwiek inny utwór w karierze Madonny[141]), podczas gdy dwa kolejne, „Bedtime Story” i „Human Nature”, nie dotarły nawet do pierwszej czterdziestki w Stanach (w przeciwieństwie do wszystkich singli Madonny od 1983 roku)[34]. Do „Bedtime Story” nakręcono najdroższy, jak na tamte czasy, teledysk w historii[83]. Surrealistyczny wideoklip wyświetlano w muzeach i galeriach sztuki[142][143]. W 1995 roku Madonna zagrała rolę cameo w filmie Brooklyn Boogie oraz drugoplanową w Czterech pokojach[38]. W listopadzie wydała składankę swoich ballad, Something to Remember, sprzedaną w ponad 10 milionach egzemplarzy na całym świecie[144]. Oprócz starszych utworów znalazło się na niej kilka premierowych, nad którymi Madonna pracowała z Davidem Fosterem, Nelleem Hoperem i Massive Attack[145]. W 1996 roku piosenkarka pojawiła się w roli cameo w filmie Dziewczyna nr 6[38]. Podczas gali Billboard Music Awards odebrała z rąk Tony'ego Bennetta specjalną nagrodę tygodnika „Billboardu” za całokształt twórczości (Artist Achievement Award)[146].

Motywami [Ray of Light] są odrodzenie, odkupienie, zgłębianie się w mistycyzm i inne aspekty sfery duchowej, celebracja życia i tego typu sprawy (...). Przez ostatnie parę lat słuchałam mnóstwo world music – muzykę z Indii, Afryki Północnej... Co więcej, od jakiegoś roku ćwiczę jogę, dzięki której zaczęłam poznawać sanskryt i nawet w nim śpiewać. W wyniku tego słucham też dużo indyjskiej muzyki. Wszystko to miało spory wpływ na moją płytę.
– Madonna w 1998 roku, omawiając album Ray of Light[147]

W grudniu 1996 roku odbyła się premiera biograficznego filmu muzycznego w reżyserii Alana Parkera, zatytułowanego Evita i zrealizowanego na podstawie musicalu pod tym samym tytułem. Madonna zagrała w nim główną rolę pierwszej damy Argentyny, Evy Perón, działaczki politycznej i społecznej[148]. Film zdobył pozytywne recenzje i przyniósł twórcom Złotego Globa w kategorii najlepszy film komediowy lub musical, był również sukcesem komercyjnym (141 miliony dolarów dochodu)[149][150][151]. Krytycy docenili grę Madonny, która otrzymała Złotego Globa dla najlepszej aktorki w filmie komediowym lub musicalu[150]. Piosenkarka zaśpiewała w większości utworów na ścieżce dźwiękowej Evita, sprzedanej w 11 milionach egzemplarzy[152]. Niemal wszystkie były coverami piosenek skomponowanych przez Andrew Lloyda Webbera, z tekstami Time Rice'a, napisanych na potrzeby oryginalnego musicalu. Wyjątek stanowił utwór „You Must Love Me”, który stworzyli specjalnie dla Madonny z myślą o filmie[153]. Ze względu na wysokie wymagania wokalne (odpowiednie klasycznemu brzmieniu albumu), nagrania poprzedziło pobranie przez piosenkarkę lekcji śpiewania. W marcu 1997 roku Madonna wykonała „You Must Love Me” podczas 69. ceremonii wręczenia Oscarów, gdzie Webber i Rice otrzymali nagrodę za najlepszą piosenkę oryginalną[154][155].

W 1997 roku Madonna pracowała nad swoim siódmym albumem studyjnym, wydanym w marcu 1998 roku pod tytułem Ray of Light. Jego głównym współproducentem był William Orbit, choć piosenkarka współpracowała także z Patrickiem Leonardem, Mariusem de Vriesem i Rickiem Nowelsem. Inspirację dla powstających piosenek stanowiło zainteresowanie Madonny Kabałą, hinduizmem i buddyzmem, a także praktykowanie jogi i narodziny córki, Lourdes Leon[156]. Wspólnie z Orbitem artystka wykreowała brzmienie oparte przede wszystkim na muzyce elektronicznej, z elementami stylów takich jak techno, trip hop czy trance[157]. Ray of Light zebrał świetne recenzje krytyków, którzy nazywali go najlepszym i najdojrzalszym dziełem Madonny[158][159]. Magazyny „Rolling Stone” i „New Musical Express” umieściły go na swoich zestawieniach 500 najlepszych albumów wszech czasów[160][161], a badacze zwracali uwagę, że piosenkarka miała znaczący wpływ na spopularyzowanie muzyki elektronicznej w mainstreamie[158][162].

Ray of Light odniósł również duży sukces komercyjny, sprzedając się w ponad 16 milionach egzemplarzy na świecie[163]. Dwa pierwsze promujące go single, „Frozen” i „Ray of Light”, były międzynarodowymi przebojami („Frozen” jako pierwszy utwór Madonny od ośmiu lat dotarł do pierwszego miejsca listy UK Singles Chart[37]). Podczas gali MTV Video Music Awards 1998 artystka odebrała sześć nagród, między innymi za teledysk roku („Ray of Light”)[164]. Rok 1999 był dopiero drugim w karierze Madonny, w którym została nagrodzona Grammy – odebrała statuetki za najlepszy album popowy, najlepsze nagranie taneczne i najlepszy teledysk krótkometrażowy[111]. Była także nominowana w kategoriach album roku i nagranie roku[165]. W 1999 roku Madonna nagrała na potrzeby filmu Austin Powers: Szpieg, który nie umiera nigdy utwór „Beautiful Stranger”, za który zdobyła kolejną nagrodę Grammy i nominację do Złotego Globa[111][166]. Zaśpiewała także gościnnie w piosence Ricky'ego Martina pod tytułem „Be Careful (Cuidado Con Mi Corazón)”, pochodzącej z jego bestsellerowego albumu Ricky Martin[167].

2000–2005: Okres muzyki elektronicznej i powrotu do koncertowania (Music i American Life)[edytuj]

Madonna na jednym z koncertów w ramach trasy Drowned World Tour (2001).

W 2000 roku Madonna zagrała główną rolę w filmie Johna Schlesingera Układ prawie idealny, który zebrał negatywne recenzje i przyniósł piosenkarce Złotą Malinę dla najgorszej aktorki[168][169]. W tym samym roku zdobyła także statuetkę dla najgorszej aktorki stulecia[169]. Na ścieżce dźwiękowej The Next Best Thing znalazły się dwa premierowe utwory Madonny, w tym międzynarodowy przebój „American Pie” (cover piosenki Dona McLeana)[170]. We wrześniu 2000 roku ukazał się ósmy album studyjny piosenkarki, Music, przygotowany głównie we współpracy z Mirwaisem Ahmadzaï i Williamem Orbitem. Choć jego brzmienie zdominowała muzyka elektroniczna, Music – w przeciwieństwie do undergroundowego Ray of Light – nagrano głównie w stylistyce popowo-tanecznej[171][172]. Album zebrał świetne recenzje[173] i znalazł się na liście 500 albumów wszech czasówRolling Stone'a[174]. Odniósł również sukces komercyjny, docierając do pierwszych miejsc notowań sprzedaży w 23 krajach[175] (w tym w Stanach, gdzie nie udało się to żadnemu albumowi Madonny od 11 lat[176]) i sprzedając się w ponad 15 milionach egzemplarzy[177]. Tytułowy singel „Music”, nominowany do Grammy w kategorii nagranie roku[178], był numerem jeden w 25 państwach[175], w tym w Stanach, gdzie Madonna dotarła na szczyt listy Hot 100 po raz pierwszy od sześciu lat i – jak na razie – ostatni[141].

W listopadzie 2000 roku Madonna zagrała koncert w Londynie, który zebrał największą oglądalność w historii internetowych transmisji – 9 milionów osób[179]. W czerwcu 2001 roku piosenkarka wyruszyła w swoją pierwszą trasę od ośmiu lat, Drowned World Tour. Potrwała ona do września, obejmując występy w halach sportowych w pięciu państwach europejskich i Stanach Zjednoczonych[180]. Wszystkie koncerty zostały wyprzedane zaraz po rozpoczęciu sprzedaży biletów[181], a ostateczny dochód przekroczył 76 milionów dolarów, co stanowi jeden z najwyższych wyników spośród tras w 2001 roku[182][183]. W listopadzie Madonna wydała koncertowe DVD Drowned World Tour 2001[184] oraz GHV2kompilację swoich największych przebojów wydanych po 1990 roku, czyli po premierze poprzedniej składanki The Immaculate Collection[185]. Światowa sprzedaż GHV2 przekracza 7 milionów egzemplarzy[186]. W 2002 roku Madonna skupiła się na karierze aktorskiej. Występowała w sztuce Up for Grabs na londyńskim West Endzie[187] i wcieliła się w główną postać w filmie Rejs w nieznane w reżyserii swojego ówczesnego męża, Guya Ritchiego, który został przez krytykę odebrany wyjątkowo negatywnie i był klapą finansową[188][189]. Piosenkarka pojawiła się także w roli cameo w Śmierć nadejdzie jutro z cyklu filmów o Jamesie Bondzie. Ponadto, nagrała na jego potrzeby tytułowy utwórDie Another Day”, nominowany do Złotego Globa[190][191].

Od marca do maja 2003 roku w nowojorskiej galerii sztuki Deitch Projects wystawiano instalację pod tytułem X-STaTIC Pro=CeSS, przygotowaną przez Madonnę z fotografem Stevenem Kleinem. Później pojawiła się ona także w kilku europejskich miastach[192]. W kwietniu 2003 roku artystka wydała swój dziewiąty album studyjny, American Life, wyprodukowany w całości z Mirwaisem Ahmadzaï i oceniany przez krytyków jako album koncepcyjny[193]. Łączy on brzmienie muzyki elektronicznej i akustycznej (z elementami folku i rocka), natomiast w tekstach Madonna skupia się na krytyce idei amerykańskiego snu i współczesnego materializmu, jednocześnie chwaląc miłość i szczęśliwe życie rodzinne[194][195][196]. Tytułowy singel „American Life” zebrał negatywne recenzje[195] i został zobrazowany antywojennym teledyskiem, za który piosenkarka była krytykowana (zarzucano jej antyamerykańską postawę)[197]. Ostatecznie sama zdecydowała się wstrzymać emisję wideoklipu, tłumacząc się nieodpowiednim momentem jego wydania (kilka dni wcześniej wybuchła II wojna w Zatoce Perskiej, w której wzięły udział Stany Zjednoczone)[198]. Choć utwór był hitem w Europie, odniósł porażkę komercyjną w Stanach, podobnie jak pozostałe single z American Life (tym razem już na całym świecie)[195]. Krytyka Madonny, a także coraz bardziej powszechne piractwo, przyczyniły się do faktu, że album sprzedawał się najsłabiej ze wszystkich dotychczasowych w dyskografii piosenkarki (5 milionów egzemplarzy)[199][200]. Co więcej, zdobył mieszane recenzje w prasie[195].

Madonna na jednym z koncertów w ramach trasy Re-Invention World Tour (2004).

W sierpniu 2003 roku Madonna wraz z Britney Spears, Christiną Aguilerą i Missy Elliott otwarła galę MTV Video Music Awards. Podczas występu artystka pocałowała Spears i Aguilerę, wywołując tym medialną sensację[201]. W tym samym roku podpisała kontrakt z wydawcnitwem Callaway Arts & Entertainment, w ramach którego miała napisać pięć książek obrazkowych dla dzieci[202]. Debiut pisarski piosenkarki odbył się we wrześniu wraz z premierą Angielskich różyczek, które – mimo mieszanych recenzji – zadebiutowały na szczycie listy bestsellerówThe New York Timesa” i stały się najszybciej sprzedającą się książką dla dzieci w historii[203]. Cztery pozostałe książki obrazkowe Madonny ukazały się w latach 2003–2005, a w 2006 roku piosenkarka wydała kontynuację Angielskich różyczek[204]. Od 2007 do 2009 roku ukazała się seria jej dwunastu książek dla dzieci, tym razem pisanych prozą[205]. W październiku 2003 roku odbyła się premiera singla Britney Spears „Me Against the Music” z gościnnym udziałem Madonny, który odniósł sukces na światowych listach przebojów[206]. W listopadzie Madonna wydała minialbum Remixed & Revisited, zawierający głównie remiksy piosenek z American Life[207].

W marcu 2004 roku spółka Maverick, należąca do Madonny, została pozwana przez wytwórnię Warner Music Group i koncern Time Warner. Zarzucono jej straty finansowe, szacowane na dziesiątki milionów dolarów. W odpowiedzi Maverick pozwał Warner, twierdząc, iż do problemów doprowadziło złe zarządzanie i księgowość ze strony koncernu[208]. Ostatecznie sprawa zakończyła przejęciem przez Warner wszystkich akcji w Maverick – Madonna opuściła spółkę dwanaście lat po tym, jak sama ją założyła. Mimo to, nadal nagrywała dla Warner Bros. Records[209]. Od maja do września 2004 roku artystka odbyła trasę koncertową Re-Invention World Tour, obejmującą Stany Zjednoczone, Kanadę i Europę. Przyniosła ona ponad 124 miliony dolarów dochodu i tylko jeden występ nie został w pełni wyprzedany. Była to najbardziej dochodowa trasa 2004 roku[210]. W listopadzie tego samego roku Madonna została wprowadzona do UK Music Hall of Fame w pierwszym roku jej działalności[211]. W styczniu 2005 roku zaśpiewała „ImagineJohna Lennona podczas telethonu Tsunami Aid[212], a w lipcu była jedną z gwiazd londyńskiego koncertu, zorganizowanego w ramach akcji Live 8, która miała na celu wsparcie finansowe dla krajów afrykańskich[213]. W październiku odbyła się premiera filmu dokumentalnego Sekrety Madonny, przedstawiającego kulisy trasy Re-Invention World Tour i zrealizowanego w podobnej konwencji, co W łóżku z Madonną (1991)[214].

2005–2009: Rekordowe trasy koncertowe i debiut reżyserski (Confessions on a Dance Floor i Hard Candy)[edytuj]

Madonna na jednym z koncertów w ramach trasy Confessions Tour (2006).

W listopadzie 2005 roku ukazał się dziesiąty album studyjny Madonny, Confessions on a Dance Floor, wyprodukowany głównie ze Stuartem Pricem. W przeciwieństwie do American Life, znalazła się na nim przede wszystkim muzyka taneczna, z elementami disco i EDM. Główną inspirację przy jego powstawaniu stanowiła muzyka disco z lat 70. i pop z lat 80. – w piosenkach pojawiły się nawet sample z przebojów z tamtego okresu[215][216]. Album zdobył pozytywne recenzje[217] (krytyk z magazynu „Billboard” nazwał go powrotem piosenkarki do formy królowej popu[218]) i przyniósł Madonnie nagrodę Grammy w kategorii najlepszy album elektroniczny lub taneczny[219]. Oprócz tego, odniósł duży sukces komercyjny, docierając do pierwszych miejsc sprzedaży w 40 krajach (co nie udało się wcześniej żadnemu innemu albumowi)[220] i sprzedając się w ponad 12 milionach egzemplarzy[221]. Pierwszy promujący go singel, „Hung Up”, zajął szczytowe pozycje notowań w 41 państwach, co także było – jak na tamte czasy – światowym rekordem[220]; był też najczęściej graną piosenką w amerykańskich klubach w całej dekadzie 2000–2009[222]. Drugi singel, „Sorry”, również był międzynarodowym przebojem[223].

W maju 2006 roku Madonna wyruszyła w trasę koncertową Confessions Tour, która trwała do września, obejmując Stany Zjednoczone, Kanadę, Europę i Japonię. Występy odbywały się zarówno w halach sportowych, jak i na stadionach, na którym artystka śpiewała po raz pierwszy od kilkunastu lat. Dochód trasy przekroczył 194 miliony dolarów, dzięki czemu Madonna ustanowiła rekord spośród tras kobiet (dwa lata później sama go pobiła)[182][224]. Występ z piosenką „Live to Tell” doprowadził do wybuchu medialnego skandalu. Madonna, z koroną cierniową na głowie, śpiewała swój przebój sprzed 20 lat, wisząc na krzyżu[225]. Występ był krytykowany przez organizacje religijne (nie tylko katolickie), a do ekskomuniki Madonny wzywał nawet Watykan[226]. W trakcie trasy piosenkarka wydała swój pierwszy album koncertowy w karierze, I'm Going to Tell You a Secret, zawierający fragmenty występu z trasy Re-Invention World Tour (2004) i wydany w zestawie z filmem Sekrety Madonny na DVD[227]. The Confessions Tour, czyli kolejny album koncertowy, wydany w zestawie z występem z trasy na DVD, ukazał się w styczniu 2007 roku[228]. Przyniósł on Madonnie Grammy za najlepszy długometrażowy teledysk[229].

W marcu 2007 roku w międzynarodowej sieci sklepów H&M ukazała się kolekcja ubrań dla kobiet, zaprojektowana przez Madonnę i nazwana M by Madonna[230]. W tym samym roku artystka zaangażowała się w akcję Live Earth, mającą na celu zwrócenie uwagi na problemy środowiska naturalnego, takie jak globalne ocieplenie. Nagrała na jej potrzeby piosenkę „Hey You”, którą – wraz z kilkoma swoimi przebojami – zaśpiewała w lipcu podczas koncertu Live Earth na Stadionie Wembley w Londynie[231]. W październiku piosenkarka podpisała dziesięcioletni kontrakt z korporacją Live Nation, na mocy którego miała ona zarządzać jej karierą, organizować trasy koncertowe oraz dystrybuować wydawnictwa i inne produkty. To pierwszy tego typu kontrakt (umowa 360º), jaki zawarł znany wykonawca muzyczny, a jego wartość oszacowano na 120 milionów dolarów[232][233]. Wiosną 2008 roku ukazały się dwa filmy, nad którymi Madonna pracowała nie jako aktorka, lecz po drugiej stronie kamery. Pierwszy z nich to dokument Jestem, bo jesteśmy w reżyserii Nathana Rissmana (ogrodnika artystki), dotyczący chorych na AIDS sierot w Malawi, nad którym piosenkarka pracowała jako producentka, scenarzystka i narratorka[234]. Kolejny film to jej debiut reżyserski, Mądrość i seks, do którego także napisała scenariusz (wraz z Danem Cadanem)[235]. Jestem, bo jesteśmy spotkał się z pozytywnym odbiorem krytyków[236], podczas gdy Mądrość i seks zebrał głównie negatywne recenzje[237] i odniósł porażkę finansową[238].

Madonna na jednym z koncertów w ramach trasy Sticky & Sweet Tour (2008–2009).

W marcu 2008 roku Madonna została wprowadzona do muzeum Rock and Roll Hall of Fame, honorującego artystów, którzy mieli znaczący wpływ na rozwój muzyki rockowej[239]. Nominowano ją już w pierwszym roku, gdy zaistniała taka możliwość (czyli 25 lat po debiucie fonograficznym)[240]. W kwietniu 2008 roku wydała swój jedenasty album studyjny (i zarazem ostatni nagrany dla Warner Bros. Records[241]), Hard Candy[242]. Powstawał on we współpracy z duetem The Neptunes, Timbalandem i Justinem Timberlakiem, dzięki czemu dance-popowe brzmienie Madonny zostało wzbogacone elementami R&B i hip hopu[243]. Choć album zadebiutował na pierwszych miejscach list sprzedaży w 37 krajach[244], zebrał mieszane recenzje[245] i sprzedał się w ponad 4 milionach egzemplarzy, co było najsłabszym wynikiem ze wszystkich dotychczasowych płyt studyjnych piosenkarki[246]. Pierwszy singel z Hard Candy, „4 Minutes” (z gościnnym udziałem Timbalanda i Timberlake'a), był numerem jeden w 21 państwach[247], zaś w Stanach Zjednoczonych dotarł do trzeciego miejsca listy Hot 100, co było najwyższym wynikiem Madonny od ośmiu lat, niepobitym przez nią do dziś[248]. Drugi singel, „Give It 2 Me”, odniósł sukces w Europie[249], podczas gdy trzeci i ostatni, „Miles Away”, jako pierwszy w karierze Madonny od 1984 roku nie dotarł do pierwszej dwudziestki brytyjskiej listy UK Singles Chart[37].

W ramach promocji Hard Candy Madonna wyruszyła w sierpniu 2008 roku w trasę koncertową Sticky & Sweet Tour. Do grudnia tego samego roku objęła ona występy w Europie, Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Ameryce Łacińskiej (w której Madonna koncertowała po raz pierwszy od 15 lat), zorganizowane w większości na stadionach i innych obiektach plenerowych[250]. Do tego etapu trasa przyniosła prawie 282 miliony dolarów dochodu, co było najwyższym wynikiem w 2008 roku, a także spośród wszystkich tras, w jakie kiedykolwiek wyruszyli artyści solowi[251]. W związku z olbrzymim sukcesem, Live Nation ogłosiło przedłużenie trasy o kolejne występy w Europie i Izraelu, które odbyły się latem 2009 roku[252]. Ostatecznie dochód Sticky & Sweet Tour przekroczył 407 miliony dolarów, co – jak na tamte czasy – było drugim najwyższym wynikiem w dziejach (aktualnie piątym)[253]. W trakcie trasy Madonna pobiła kilka rekordów, między innymi największej koncertowej publiczności w historii Skandynawii, Szwajcarii i Czarnogóry[254][255]. 15 sierpnia 2009 roku na Lotnisku Bemowo w Warszawie odbył się jej pierwszy występ na terenie Polski. Poprzedziły go liczne protesty, głównie ze strony organizacji katolickich i polityków, spowodowane zorganizowaniem koncertu w święta Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i Wojska Polskiego oraz rocznicę tak zwanego Cudu nad Wisłą[256][257]. We wrześniu 2009 roku artystka wydała kompilację swoich największych przebojów, Celebration, wieńczącą jej ponad ćwierćwieczną współpracę z Warner Bros. Records[258] i sprzedaną w ponad 4 milionach egzemplarzy[259]. Oprócz starszych singli, znalazły się na niej dwa premierowe utwory: międzynarodowy hit „Celebration” i „Revolver” (z gościnnym udziałem Lil Wayne'a)[258].

Od 2010 (Super Bowl, MDNA i Rebel Heart)[edytuj]

W styczniu 2010 roku Madonna zaśpiewała „Like a Prayer” podczas telethonu Hope for Haiti Now[260], a w kwietniu wydała swój trzeci album koncertowy, Sticky & Sweet Tour[261]. W sierpniu w sieci sklepów Macy's ukazała się kolekcja odzieży dla nastolatek, Material Girl, zaprojektowana przez Madonnę wraz z córką Lourdes[262]. W tym samym roku piosenkarka uruchomiła światową sieć siłowni o nazwie Hard Candy Fitness. Otwarcie pierwszej z nich miało miejsce w listopadzie w mieście Meksyk[263]. We wrześniu 2011 roku odbyła się premiera filmu W.E. Królewski romans, nad którym Madonna pracowała jako reżyserka, scenarzystka i producentka[264]. Dramat zebrał negatywne recenzje i odniósł porażkę finansową[265][266]. Madonna nagrała na jego potrzeby utwór „Masterpiece”, dzięki któremu otrzymała Złotego Globa za najlepszą piosenkę[267]. Również w 2011 roku piosenkarka stworzyła markę Truth or Dare by Madonna[268]. Kolejno w kwietniu i grudniu 2012 roku nakładem Coty ukazały się dwie wody perfumowane sygnowane nazwiskiem Madonny: Truth or Dare i Truth or Dare: Naked[269]. Marka objęła także obuwie, bieliznę, torebki i akcesoria[268]. W grudniu 2011 roku Madonna podpisała z wytwórnią Interscope Records (podległą Universal Music Group) kontrakt na nagranie trzech albumów, stanowiący uzupełnienie umowy z Live Nation[270].

Madonna na jednym z koncertów w ramach trasy The MDNA Tour (2012).

W lutym 2012 roku artystka zagrała koncert w przerwie Super Bowl XLVI – finałowego meczu ligi futbolu amerykańskiego NFL w sezonie 2011[271]. Sam mecz przyciągnął największą ilość telewidzów w historii Stanów Zjednoczonych (średnio 111,3 milionów osób), przy czym występ Madonny oglądała większa ilość ludzi, niż rozgrywkę (114 milionów)[272]. Oprócz tego, piosenkarka pobiła rekord największej ilości wpisów w serwisie Twitter w przeliczeniu na sekundę[273]. W marcu 2012 roku ukazał się dwunasty album studyjny Madonny (w tym pierwszy wydany nakładem Interscope Records), MDNA. Artystka pracowała nad nim głównie z Martinem Solveigiem, Bennym Benassim i, po raz pierwszy od kilkunastu lat, Williamem Orbitem[274]. Album zebrał pozytywne recenzje[275] i sprzedał się w ponad 2 milionach egzemplarzy, czyli gorzej niż jakakolwiek wcześniejsza płyta studyjna w karierze Madonny[276]. Po występie na Super Bowl pierwszy singel z MDNA, „Give Me All Your Luvin'” (z gościnnym udziałem Nicki Minaj i M.I.A.), dotarł do pierwszej dziesiątki notowania Hot 100[277], natomiast dwa kolejne single w ogóle nie dostały się na listę i odniosły porażkę komercyjną na całym świecie[34].

Od maja do grudnia 2012 roku Madonna odbyła trasę koncertową The MDNA Tour, obejmującą Bliski Wschód, Europę i obie Ameryki. Przyniosła ona ponad 305 milionów dolarów dochodu, co było najwyższym wynikiem spośród tras w 2012 roku i dziesiątym najwyższym w historii[278]. Występy przyczyniły się do wybuchu licznych medialnych skandali, związanych między innymi z krytyką polityki rosyjskiej (represje wobec Pussy Riot i dyskryminacja homoseksualistów)[279] oraz francuskiego Frontu Narodowego (porównania do nazizmu)[280], używaniem na scenie replik broni palnej[281][282] oraz nagością[283]. 1 sierpnia 2012 roku Madonna wystąpiła na Stadionie Narodowym w Warszawie. Podobnie jak w przypadku jej poprzedniego koncertu w Polsce, występowi towarzyszyły w kraju protesty związane z datą, tym razem pokrywającą się z rocznicą wybuchu powstania warszawskiego[284]. Kolejny skandal medialny wybuchł po tym, jak ujawniono, iż Ministerstwo Sportu i Turystyki wydało około 6,2 milionów złotych na organizację występu (w ramach promocji wydarzeń na nowo otwartym Stadionie Narodowym), a impreza przyniosła mu blisko 4,8 milionów złotych strat. Najwyższa Izba Kontroli uznała to za niezgodne z przeznaczeniem gospodarowanie finansami publicznymi, a w dalszej perspektywie afera przyczyniła się to do odwołania Joanny Muchy ze stanowiska ministra sportu i turystyki[285][286][287].

We wrześniu 2013 roku ukazał się album koncertowy MDNA World Tour[288]. W tym samym miesiącu odbyła się premiera filmu krótkometrażowego secretprojectrevolution, dystrybuowanego bezpłatnie poprzez protokół BitTorrent i podejmującego tematykę wolności słowa i praw człowieka. Madonna wspólnie ze Stevenem Kleinem go wyreżyserowała, a także wyprodukowała, napisała scenariusz i w nim wystąpiła[289]. Premiera filmu stanowiła inaugurację prowadzonej wspólnie z magazynem „Vice” akcji Art for Freedom, w której nagradzano artystów propagujących powyższe wartości[290] . W styczniu 2014 roku Madonna zaśpiewała z Macklemorem, Ryanem Lewisem, Mary Lambert i Queen Latifah podczas gali rozdania nagród Grammy. W trakcie występu odbył się ślub 33 par zgromadzonych na publiczności, zarówno heteroseksualnych, jak i homoseksualnych (co nawiązywało do legalizacji małżeństw jednopłciowych w Kalifornii)[291]. W 2014 roku Madonna stworzyła kolekcję kosmetyków do skóry MDNA Skin, wydanej w lutym wyłącznie na rynku japońskim[292].

Madonna na jednym z koncertów w ramach trasy Rebel Heart Tour (2015–2016).

W marcu 2015 roku ukazał się dwunasty album studyjny Madonny, Rebel Heart, nad którym piosenkarka pracowała z wieloma producentami, między innymi Diplo, Aviciim i Kanye Westem[293]. W Stanach Zjednoczonych i Wielkiej Brytanii była to pierwsza płyta studyjna Madonny od lat 90., która nie dotarła na pierwsze miejsca list sprzedaży[294][295]. Mimo pozytywnych recenzji[296], Rebel Heart jest najsłabiej sprzedającym się albumem studyjnym w karierze artystki, z milionem kupionych egzemplarzy[297][298]. Również promujące go single odniosły porażkę na listach przebojów[299]. Przyczynił się do tego wyciek całego albumu do Internetu kilka miesięcy przed premierą[300], a także bojkot Madonny w stacji radiowej BBC Radio 1 z powodu ageizmu[301]. We wrześniu 2015 roku piosenkarka wyruszyła w trasę koncertową Rebel Heart Tour, która trwała do marca 2016 roku. Objęła ona występy w Ameryce Północnej, Europie, Azji Wschodniej i Południowo-Wschodniej (gdzie – poza Japonią – Madonna nie śpiewała nigdy wcześniej), Nowej Zelandii oraz Australii (którą Madonna odwiedziła po raz pierwszy od 23 lat)[302]. Trasa przyniosła prawie 170 milionów dolarów dochodu[303]. Podczas wizyty w Australii Madonna zagrała w Melbourne darmowy, kameralny koncert pod tytułem Tears of a Clown, obejmujący głównie jej mniej znane piosenki[304]. W maju 2016 roku wraz ze Steviem Wonderem wystąpiła w hołdzie dla zmarłego Prince'a podczas gali rozdania Billboard Music Awards[305].

Styl muzyczny[edytuj]

Muzyka Madonny była wielokrotnie analizowana przez profesjonalistów. Robert M. Grant, autor Contemporary Strategy Analysis (2005), skomentował, że powodem sukcesu artystki nie jest „naturalny talent. Jej talenty w rolach wokalistki, muzyka, tancerki, autorki tekstów czy aktorki zdają się być skromne”[306]. Stwierdził, że swą popularność zawdzięcza innym ludziom, a pozycję w show-biznesie – osobistym relacjom[306]. Z kolei Rolling Stone nazwał Madonnę „przykładową autorką muzyki, z darem robienia hooków i niezatartych tekstów, dużo lepszą artystką studyjną niż śpiewającą na żywo”[307]. Mark Bego, autor Madonna: Blonde Ambition, nazwał ją „perfekcyjną wokalistką dla piosenek lżejszych od powietrza”, choć zaprzeczając jej „talentowi wagi ciężkiej”[308]. Madonna zawsze była świadoma swego głosu, zwłaszcza w porównaniu do jej wokalnych idoli takich jak Ella Fitzgerald, Prince czy Chaka Khan[309].

Melodie i wokale[edytuj]

Madonna wykonując utwór "Hung Up" podczas trasy Confessions Tour (2006).

Na debiutanckim albumie artystki, Madonna (1983), wokalne umiejętności i artystyczność Madonny nie były do końca uformowane. Jej głos i teksty porównywane były do gwiazd popu takich jak Paula Abdul, Debbie Gibson czy Taylor Dayne[309]. Piosenki na płycie podążały za kluczowymi trendami, dzięki którym zdobyły sukces – taneczna melodia, chwytliwe hooki, wypolerowane aranżacje i styl wokalny Madonny. W utworach takich jak "Lucky Star" czy "Borderline" pojawiły się szybkie, taneczne melodie. Promienna, dziewczęca barwa głosu we wczesnych latach stała się później dla Madonny przeszłością; zmiana była celowa, jako że krytycy obwołali ją ze względu na jej początkowy wokal „Myszką Minnie na helu”[309]. Jej drugi album, Like a Virgin (1984), zapowiadał kilka trendów w późniejszych projektach artystki. Pojawiły się w nim nawiązania do muzyki poważnej (użyty syntezator pizzicato w "Angel") czy styl retro ("Shoo-Bee-Doo", hołd Madonny dla Motown)[309]. Wczesny styl piosenkarki i wprowadzona w niego zmiana jest najlepiej przedstawiona w utworze "Material Girl"; zaczyna się on dziecinnym wokalem, by w końcu przejść w mocniejszy i dojrzalszy w refrenie[309]. Owa dojrzałość pojawiła się na kolejnym albumie, True Blue (1986). Piosenka "Papa Don't Preach" była kamieniem milowym w jej karierze – poważny wstęp, szybkie tempo i powaga w głosie były w tym okresie w karierze Madonny bezprecedensowe[309].

Wraz z albumem Like a Prayer (1989), Madonna weszła w nową fazę muzyczną. Na płycie znalazły się żywe utwory, w których pojawiły się odniesienia do stylów takich jak R&B, dance czy gospel[310]. Na kolejnych albumach studyjnych – Erotica (1992) i Bedtime Stories (1994), wciąż pojawiały się zarówno szybkie piosenki, jak i ballady. Madonna postanowiła wówczas trafić do dojrzalszej widowni, poprzez liczne sample, perkusyjne loopy i hip hopowe melodie. Oprócz tego jej głos przybrał na sile, co uwydatnione zostało w utworach takich jak "Rain" czy "Take a Bow"[311]. W trakcie kręcenia Evity (1996), artystka pobrała liczne lekcje śpiewu, co powiększyło jej rejestr wokalny, komentując to: „Uczyłam się z nauczycielem śpiewu (...) i zdałam sobie sprawę, że w moim głosie był kawałek, którego nie używałam. Wcześniej sądziłam, że mój wokal jest ograniczony i używałam tylko tego”[312]. Ewolucja muzyczna nastąpiła na albumie Ray of Light (1998), na którym dominowały brzmienia elektroniczne w połączeniu ze stylami takimi jak trip hop, ambient czy trance. Pierwszy singel, "Frozen", przedstawił w całości mocny głos Madonny oraz odniesienia do muzyki poważnej. Wokale artystki na płycie zostały ograniczane, poza tym nie używano w nich vibrato. Mimo to, w utworach uwydatniono oddechy Madonny[309]. Na kolejnym albumie, Music, wokalistka znów śpiewała w swojej normalnej randze, choć czasami z wyższym rejestrem. Fouz-Hernández skomentował: „Przez całą karierę Madonny manipulacje jej głosem pokazują nam, że niedefiniowanie go w jednolity sposób w rzeczywistości otwiera nam przestrzeń nowych typów muzycznych analiz”[309].

Teksty[edytuj]

Madonna wykonując utwór "Ray of Light" podczas trasy Confessions Tour (2006).

Według Freyi Jarman-Ivens, talent Madonny do hooków i tekstów pozwala trafiać do publiczności, nawet bez samej muzyki. Za przykład, Freya cytuje tekst z utworu "Into the Groove" (1985): „Live out your fantasy here with me, just let the music set you free; Touch my body, and move in time, now I know you're mine” („Żyj swoją fantazją, tu ze mną, pozwól muzyce cię wyzwolić; Dotknij mego ciała, przenieś się w czasie, teraz wiesz, że jesteś mój”)[313]. Od 1983 do 1986, muzyczne produkcje Madonny były często dziewczęce i naiwne, koncentrując się głównie na miłości, romansach, pasjach i relacjach między oboma płciami[313]. Zmieniło się to na płycie Like a Prayer (1989), gdzie teksty stały się bardziej osobiste, jak chociażby w utworze "Promise to Try", w którym Madonna ubolewała nad śmiercią matki[313]. Słowa piosenek artystki często sugerują przekonanie się do homoseksualnej społeczności, jak chociażby w „Come on girls, do you believe in love?” („Dalej, dziewczyny, wierzycie w miłość?”) z "Express Yourself" (1989), które według Santiago Fouz-Hernándeza jest adresowane zarówno dla gejów, jak i heteroseksualnych kobiet[313]. W okresie albumu Erotica (1992) teksty dotyczyły dojrzałych tematów związanych w dużym stopniu z seksem („So won't you go down, where it's warm inside” – „Więc czy się nie zagłębisz się tam, gdzie jest ciepło” z utworu "Where Life Begins"). Zdolność Madonny do pisania tekstów była niejednokrotnie krytykowana, w tym przez Marię Rahę z Rolling Stone'a, która nazwała jej teksty „kapryśnymi i nieskomplikowanymi. Madonna potrafi tylko wnieść bagaż oklepanych tekstów typowych dla długiej tradycji muzyki pop – o miłości; a gdy nie śpiewa o miłości, to o imprezowaniu i tańczeniu”[314]. Słowa piosenek jej autorstwa często były obwoływane banalnymi, po czym opinie o nich były umiejętnie omijane w okresie albumów Ray of Light (1998) i Music (2000). Zdaniem Jarman-Ivens, teksty takie jak „You're frozen, when your heart's not open” („Jesteś zamarznięty, gdy twoje serce nie jest otwarte”) z "Frozen" (1998) czy „I can't remember, when I was young, I can't express if it was wrong” („Nie pamiętam czasów, gdy byłam młoda, nie mogę powiedzieć czy było wtedy źle”) z "Paradise (Not for Me)" (2000) odbijały artystyczną paletę, „obejmując zróżnicowane style muzyczne, tekstowe i wizualne”[313].

Madonna podczas trasy Re-Invention World Tour (2004).

Teledyski[edytuj]

Autorzy The Madonna Companion, biografowie Allen Metz i Carol Benson, zwrócili uwagę na fakt, że nikt inny nie używał dziedziny teledysku i telewizji MTV aż tak mocno do podniesienia swojej popularności, jak Madonna[315]. Według nich, wiele utworów artystki ma w wideoklipach swoje własne odbicie. Największy medialny odgłos zdobyły teledyski takie jak "Papa Don't Preach" (1986), "Like a Prayer" (1989) czy "Justify My Love" (1990), które miały w zamiarze bardziej promować wpływy tych utworów, niż same piosenki[315]. Według Mortona, „pisanie piosenek przez Madonnę uchodziło w tło przy jej efektownych wideoklipach”[316]. Teledyski Madonny łączyły w sobie tematykę amerykańsko-hiszpańską wraz z ekstrawaganckim przepychem[315]. Piosenkarka potrafiła również trafić do publiki w całych Stanach wraz ze swoim awangardowym nowojorskim stylem[317]. Hiszpański styl kontynuowany był w teledyskach z ery True Blue[318]. Autor Douglas Kellner skomentował: „taki 'multikulturalizm' i jej kulturalnie niezgodnie z prawem ruchy stały się ruchami do sukcesu, co dało jej poparcie w dużej i zjednoczonej społeczności młodych”[319]. Hiszpański styl Madonny zaprezentowany w teledysku "La Isla Bonita" (1987), charakteryzujący się bolerkami, warstwowymi spódnicami oraz chrześcijańskimi akcesoriami (różańcem i krucyfiksem), stał się wówczas modny[320]. Oprócz tego, zwrócono uwagę na wyrażaną w teledyskach tendencję Madonny do odwracania się od przyjętej roli mężczyzny jako płci dominującej[321]. Symbolika była najmocniej pokazana w teledysku "Like a Prayer". Pojawił się w nim afroamerykański chór, czarnoskóry święty oraz płonące krzyże, co zaowocowało negatywnym odbiorem ze strony Watykanu oraz zaniechaniem emisji reklamy telewizyjnej Pepsi z użyciem utworu[322]. Mimo tego wszystkiego, Madonna zapisała się w historii muzyki swoimi teledyskami, a liczba zdobytych przez nią nagród MTV Video Music Awards, równa dziewiętnastu, jest największa spośród wszystkich wykonawców kiedykolwiek tam nominowanych (znajduje się wśród nich statuetka za wkład w rozwój wideoklipów, w kategorii Video Vanguard)[323][324].

Koncerty[edytuj]

Madonna wykonując "Miles Away" podczas trasy Sticky & Sweet Tour (2009).

Koncerty Madonny uważane są powszechnie za widowiska na wysokim poziomie[325]. Już pierwsza trasa, The Virgin Tour (1985), dostawała pozytywne oceny od krytyków[326][327]. Oprócz tego, trasa wywołała duży wpływ na nastolatki, które przychodziły na koncerty w typowych strojach Madonny, a w 1991 słownik języka angielskiego Webster's Dictionary opublikował pojęcie Madonna wannabe, odnoszące się do osoby, która chce wyglądać jak owa artystka w tamtym okresie[328]. Piosenkarka skomentowała to: „Nigdy nie zamierzałam zostać modelką. Jestem silną, odnoszącą sukcesy kobietą, niepodlegającą stereotypom. Od bardzo dawna kobietom mówiono, że są w życiu pewne drogi, za którymi nie mogą podążać, by osiągnąć sukces. I nagle ja zaczęłam ubierać się w zakazany sposób, oczywiście pod ciężarem życia. To wtedy zrozumiałam, dlaczego wszyscy siedzący tam [na widowni] ubierali się jak ja”[328]. Przy kolejnej trasie, Who's That Girl World Tour (1987), wizerunek, za którym podążali Madonna wannabe, poszedł w niepamięć na rzecz bardziej kontrowersyjnej i seksownej Madonny[329]. Blond Ambition World Tour (1990) został przez piosenkarkę nazwany teatrem muzycznym, okazując się wielce kontrowersyjną trasą, magazyn Rolling Stone obwołał go jednak najlepszym tournée 1990 roku[97][330]. Kolejną skandaliczną trasą okazała się The Girlie Show World Tour (1993), którą opisywano jako „cyrk seksu” i „mieszanina koncertu rockowego, pokazu mody, karnawałowego występu, kabaretowego performingu i groteskowego przedstawienia”. W kolejne tournée, Drowned World Tour, Madonna wyruszyła dopiero po ośmiu latach, w 2001. O ile to ten tour koncentrował się głównie na utworach Madonny nagranych po zakończeniu The Girlie Show Tour (w liście piosenek znalazły się tylko dwa nagrane w latach 80.), o tyle na kolejnej trasie – Re-Invention World Tour (2004) – dominowały przeboje z całej kariery artystki[331][332]. Dwie ostatnie trasy koncertowe, Confessions Tour (2005) i Sticky & Sweet Tour (2008–2009), po zakończeniu stawały się najbardziej dochodowymi w historii artystek żeńskich, a ta druga jest obecnie trzecią najbardziej dochodową w historii z dochodem równym około 408 milionów dolarów (większy wynik odniosły tylko A Bigger Bang Tour zespołu The Rolling Stones i Black Ice World Tour grupy AC/DC)[333]. Koncert Madonny w Warszawie, zrealizowany w ramach Sticky & Sweet Tour, został nazwany przez media „show, jakiego w Polsce jeszcze nie widziano”[334].

Dziedzictwo[edytuj]

Według magazynu Rolling Stone, Madonna jest „jednym z największych artystów popowych w historii”[307]. Wielokrotnie zapisywana była w Księdze rekordów Guinnessa, między innymi jako najbardziej dochodowa i odnosząca największy sukces artysta żeńska[335]. 10 marca 2008, w pierwszym roku kandydowania, wprowadzono ją do Rock and Roll Hall of Fame[336]. W tym samym roku magazyn Billboard przyznał jej drugie miejsce na swojej liście najlepszych artystów, gdzie Madonna przegrała tylko z zespołem The Beatles[337]. Liczba jej hitów numer jeden w danych państwach jest największa spośród wszystkich artystek żeńskich: Wielka Brytania (13), Australia (11), Kanada (13), z kolei na szczycie amerykańskiej listy Billboardu Hot 100 znalazło się 12 jej singli[338][339][340][341]. Piosenkarka znalazła się w książce 100 Most Important Women of the 20th Century (100 najważniejszych kobiet XX wieku) wydanej w 1998 przez Ladies' Home Journal[342]. W lipcu 2003 zajęła siódme miejsce na stworzonej przez stację telewizyjną VH1 i magazyn People liście 200 największych ikon popkultury w historii[343]. W 2006, w hołdzie dla Madonny, nowo ustalony gatunek niesporczaków nazwano Echiniscus madonnae[344]. Zoolodzy skomentowali to: „To dla nas wielki zaszczyt dedykować ten gatunek jednej z najważniejszych artystek naszych czasów, Madonnie Louise Veronice Ciccone”[345].

Przez całą karierę, Madonna znana była ze zmian wizerunku (również muzycznie), prezentowanych przy wydaniu i promocjach nowych albumów. Dostała dzięki temu przydomek królowej reinwencji (powrotów po okresie zapomnienia)[346]. Według Alana Axelroda, „wykorzystywała swoją seksualność w celu wykreowania sobie pozycji w kulturze i stania się komercyjną ikoną, która przez ponad trzy dekady była niekwestionowaną Królową Popu”[347]. Fouz-Hernández zgadza się, że reinwencje pomogły jej w zdobyciu sukcesów, jakie zdobyła[348]. W jej powrotach często uczestniczyli nieznani wcześniej producenci, co skutkowało jej pozostaniem w centrum zainteresowania. Według Freyi Jarman-Ivens, „w ten sposób Madonna pokazała, jak przetrwać w przemyśle rozrywkowym”[348]. Reinwencje zostały przez specjalistów uznane za najlepszy sposób dla kobiety na pozostanie w show-biznesie na długo[349]. Ian Youngs z BBC News zauważył, że „jej zdolność do podążania za trendami i dostosowywania do nich swojego stylu często była pomocne w zachowaniu jej pozycji”[350]. Karierze Madonny pomogło też szokowanie o podłożu seksualnym, które katalizowało publiczny przekaz jej seksualności i feminizmu[348]. W The Times napisano: „Madonna, bez znaczenia czy ci się to podoba czy nie, rozpoczęła rewolucję kobiet w muzyce... Jej zachowania, opinie na temat seksu i nagości oraz styl i seksualność zmusiły publikę, by usiadła i zaczęła obserwować”[351]. Rodger Streitmatter, autor książki Sex Hells! (2004), skomentował: „od momentu, gdy Madonna wdarła się na radar publiki w połowie lat 80., zrobiła wszystko, co w jej mocy, by szokować publikę, a jej starania się opłaciły”[352]. Z kolei Shmuel Boteach, autor Hating women (2005), stwierdził że Madonna jest w dużym stopniu odpowiedzialna za wymazywanie linii między muzyką a pornografią. „Przed Madonną, kobiety znane ze swoich wokali miały możliwość stania się wielkimi gwiazdami. Po Madonnie jednak nawet najbardziej oryginalne piosenkarki, jak chociażby Janet Jackson, muszą sprzedawać swoje albumy eksponując w telewizji ciała”[353].

Przez całą swoją karierę Madonna inspirowała innych artystów. Mary Cross napisała w swojej książce Madonna: A Biography: „Jej wpływ na muzykę pop jest niezaprzeczalny i dalekosiężny. Nowe ikony popu, od Nelly Furtado i Shakiry do Gwen Stefani i Christiny Aguilery (nie zapominając o Britney Spears) zawdzięczają Madonnie szablon prowokacyjnej i seksownej kobiety emanującej siłą swej płci w wizerunku, muzyce i tekstach”[354]. Według Fouz-Hernández, żeńskie gwiazdy popowe takie jak Spears, Spice Girls, Destiny's Child, Jennifer Lopez, Kylie Minogue i Pink są jak „córki Madonny, które rosły słuchając i podziwiając [ją], po czym zechciały nią być”[355]. Według niej, największy wpływ Madonny jest zauważalny w Spears, która została przez nią protegowana[351]. Oprócz tego, artystka miała udział w spopularyzowaniu europejskiej elektronicznej muzyki tanecznej w mainstreamowej amerykańskiej popkulturze i w utrzymywaniu w centrum amerykańskiej uwagi europejskich producentów, takich jak Stuart Price czy Mirwais Ahmadzaï[356]. Madonna sprzedała na całym świecie ponad 300 milionów nagrań[357]. Recording Industry Association of America (RIAA) nazwał ją najbardziej dochodową żeńską artystką rockową XX wieku i drugą najlepiej sprzedającą swoje płyty żeńską artystką w Stanach Zjednoczonych (zaraz za Barbrą Streisand) z 64 milionami kupionych w Ameryce jej albumów[358][359]. W 2001 roku, International Federation of the Phonographic Industry (IFPI) ogłosiło, że jest ona także najczęściej pobieranym nielegalnie z internetu wykonawcą muzycznym[360].

Madonna otrzymała też uznanie jako wzorowy przykład businesswoman, „zdobywając taką kontrolę nad swoimi finansami, o jaką kobiety biły się w tym przemyśle od dawien dawna” i zarabiając aż 1,2 miliardy dolarów przez pierwszą dekadę kariery[361]. W późniejszych latach, głównym źródłem zysków Madonny była wytwórnia Maverick Records, co, jak na tamte czasy, było dosyć niespotykane wśród firm fonograficznych należących do artystów[362]. Dziennikarz muzyczny Robert Sandall wypowiedział się, że w trakcie wywiadu z Madonną ewidentnie zauważył, że bycie „wielkim biznesowym napastnikiem” było dla niej dużo ważniejsze niż muzyka popowa, którą wokalistka opisywała jako „przypadek”. Mężczyzna zauważył też znaczny kontrast między jej prowokacyjnym wizerunkiem scenicznym a dosyć skrytą i odpowiedzialną postawą wobec finansów, której przykładem jest chociażby zwolnienie brata po zażądaniu przez niego awansu[363]. Profesor Colin Barrow z finansowego oddziału Uniwersytetu Cranfield opisał Madonnę jako „najmądrzejsza amerykańska businesswoman, która wzniosła się na szczyt przemysłu biznesowego i pozostała tam dzięki reinwencjom”, podając jej „zdolność planowania, dyscyplinę i niezwykłą dbałość o szczegóły” jako idealny wzór dla debiutujących przedsiębiorców[364]. Studenci z biznesowej filii University of London nazwali ją „dynamicznym przedsiębiorcą” godnym naśladowania i zwrócili uwagę na jej wizję sukcesu, rozumowanie przemysłu muzycznego, zdolność poznawania granic swojej artystyczności, gotowość do ciężkiej pracy i umiejętność dostosowywania się do komercji w celu zdobycia sukcesu[365]. Morton napisał: „Madonna stawia opór, manipuluje i jest bezwzględna, nie zatrzyma się, póki nie dostanie tego co chce, jest dowodem na to, że można coś uzyskać być może tracąc przy tym najbliższych. Ale to dla niej bardzo ważne”[366]. Taraborrelli jako przykład tej zawziętości podał proces kręcenia reklamy Pepsi w 1989; „Fakt, że nie chciała przytrzymać w reklamie puszki Pepsi sprowokował władze Pepsi do stwierdzenia, że gwiazda popu Madonna i bussinesswoman Madonna nie zamierzały być przez kogoś dyrygowane i że będą one robiły wszystko tylko w swój sposób – jedyny sposób”[367]. Michael McWilliams wypowiedział się natomiast: „Narzekanie, że Madonna jest chłodna, chciwa i nieutalentowana, kryje w sobie zarówno zajadłość, jak i sedno jej sztuki, która jest najcieplejsza, najbardziej ludzka i najbardziej satysfakcjonująca w całej popkulturze”[368].

Twórczość[edytuj]

Dyskografia[edytuj]

Filmografia[edytuj]

 Osobny artykuł: Filmografia Madonny.

Książki[edytuj]

 Osobny artykuł: Lista książek Madonny.
  • 1992: Sex
  • 2003: Angielskie różyczki
  • 2003: Jabłka Pana Peabody'ego
  • 2004: Jakub i siedmiu złodziei
  • 2004: The Adventures of Abdi
  • 2005: Lotsa de Casha
  • 2006–2009: seria The English Roses

Trasy koncertowe[edytuj]

 Zobacz też: Lista koncertów Madonny.

Przypisy

  1. a b c d Easlea i Fiegel 2012 ↓, s. 7–27.
  2. a b c d The Child Who Became a Star: Madonna Timeline (ang.). W: The Daily Telegraph [on-line]. 2006-07-26. [dostęp 2016-07-08].
  3. a b c Ciccone 2008 ↓, s. 25–44.
  4. Paula Fissinger. Maybe She's Good. „Record”. 4 (5), s. 34–36, 1985-03. Diamond Publishing (ang.). [dostęp 2016-09-23]. 
  5. Morton 2002 ↓, s. 47.
  6. a b Guilbert 2002 ↓, s. 92.
  7. Taraborrelli 2002 ↓, s. 11–13.
  8. Claro 1994 ↓, s. 24, 27.
  9. Rettenmund 1995 ↓, s. 45.
  10. a b Lisa Robinson. How I Used Men to Get to the Top. „Rock Video”, 1985-02 (ang.). [dostęp 2016-09-23]. 
  11. a b Christopher Anderson. Madonna Rising. „New York”. 140 (24), s. 40–51, 1991-10-14. Nowy Jork: New York Media, LLC. ISSN 0028-7369. 
  12. Fouz-Hernández i Jarman-Ivens 2004 ↓, s. 66.
  13. Rooksby 2004 ↓, s. 5.
  14. Morton 2002 ↓, s. 146.
  15. Taraborrelli 2002 ↓, s. 43.
  16. a b Madonna – Madonna (ang.). W: Allmusic [on-line]. [dostęp 2012-08-16].
  17. Keith Caulfield: 'Madonna' Turns 30: A Look Back at the Queen of Pop's Debut Album (ang.). W: Billboard [on-line]. 2013-07-27. [dostęp 2013-07-27].
  18. Top 200 Albums: October 20, 1984 (ang.). W: Billboard [on-line]. 1984-10-20. [dostęp 2016-07-10].
  19. Fouz-Hernández i Jarman-Ivens 2004 ↓, s. 67.
  20. Voller 1999 ↓, s. 33.
  21. Ciccone 2008 ↓, s. 71–74.
  22. Clerk 2002 ↓, s. 20.
  23. a b Voller 1999 ↓, s. 21.
  24. The 99 Greatest Dance Albums of All Time (ang.). W: Vice [on-line]. 2015-07-14. [dostęp 2016-05-19].
  25. John Skow: Show Business: Madonna Rocks the Land (ang.). W: Time [on-line]. [dostęp 2010-03-10].
  26. Michael Azerrad: The 100 Best Albums of the Eighties: Madonna, 'Madonna' (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. 1989-11-16. [dostęp 2011-08-20].
  27. Natalie Finn: Madonna Remaking the Brand (ang.). E! Online. E! Entertainment Television, Inc., 2007-10-10. [dostęp 2010-11-03].
  28. a b c Madonna (ang.). RIAA. [dostęp 2016-07-10].
  29. Clerk 2002 ↓, s. 41.
  30. Rob Tannenbaum: The Real Story Behind Madonna’s Iconic ‘Like a Virgin’ Performance at the 1984 VMAs (ang.). W: Billboard [on-line]. 2014-10-28. [dostęp 2016-07-19].
  31. Jocelyn Vena: Can Lady Gaga Top These Iconic MTV VMA Performances? (ang.). MTV (MTV Networks), 2009-08-12. [dostęp 2010-01-12].
  32. Like a Virgin – Madonna (ang.). W: Allmusic [on-line]. [dostęp 2017-07-10].
  33. Stephen Holden: Madonna's Siren Song (ang.). W: The New York Times [on-line]. 1985-01-06. [dostęp 2010-06-21].
  34. a b c d e f g h i j Madonna awards (ang.). W: Allmusic [on-line]. [dostęp 2016-07-10].
  35. Contrasting fortunes as Madonna, Jacko turn 50 (ang.). ABC News, 2008-08-15. [dostęp 2010-06-23].
  36. Smith 2009 ↓, s. 179.
  37. a b c d e Madonna (ang.). W: Official Charts Company [on-line]. [dostęp 2016-07-10].
  38. a b c d e Madonna - Actress (ang.). Internet Movie Database. [dostęp 2016-07-12].
  39. Desperately Seeking Madonna. „Film Journal International”. 10, s. 20, 1984. Arthur M. Sackler Foundation, Uniwersytet Michigan. ISSN 1536-3155. 
  40. Desperately Seeking Susan (ang.). Rotten Tomatoes. [dostęp 2016-07-12].
  41. Desperately Seeking Susan (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2016-07-12].
  42. Madonna.com > Tours > The Virgin Tour (ang.). W: Icon: The Official Madonna website [on-line]. Madonna.com. [dostęp 2010-07-02].
  43. Mark Bego. Our Lady Of Rock Video. „Lawrence Journal-World”, 1985-07-25. [dostęp 2010-07-01]. 
  44. Austin Scaggs. Madonna Looks Back: The Rolling Stone Interview. „Rolling Stone”, 2009-10-29. [dostęp 2015-03-09]. 
  45. Metz i Benson 1999 ↓, s. 119.
  46. Easlea i Fiegel 2012 ↓, s. 49.
  47. Morton 2002 ↓, s. 134–135.
  48. Graham Jones: Live Aid 1985: A day of magic (ang.). CNN, 2005-07-06. [dostęp 2012-08-17].
  49. Andry Greene: Flashback: Queen Steal the Show at Live Aid (ang.). Rolling Stone, 2013-02-05. [dostęp 2016-07-12].
  50. Live - Virgin Tour (ang.). Allmusic. [dostęp 2016-07-12].
  51. Clerk 2002 ↓, s. 77.
  52. Robert Sickles: 100 Entertainers Who Changed America: An Encyclopedia of Pop Culture Luminaries. Greenwood Publishing, s. 423. [dostęp 2014-03-01].
  53. True Blue - Madonna (ang.). Allmusic. [dostęp 2016-07-12].
  54. Gil Kaufman: Madonna And Lionel Richie To Reunite On Billboard Charts? (ang.). MTV, 2012-03-29. [dostęp 2012-04-07].
  55. Bohem 1990 ↓, s. 78.
  56. The Guinness Book of Records 1992. Bantam Books, 1992. ISBN 0553295373.
  57. Mark Emery: 1986 flashback: Remembering the year of the Mets' last title, from Reagan to Ruxpin. W: Daily News [on-line]. [dostęp 2016-01-03].
  58. John E. Semonche: Censoring sex: a historical journey through American media. Rowman & Littlefield, 2007, s. 162. ISBN 0-7425-5132-6.
  59. Brenna Ehrlich: Justin Timberlake’s Michael Jackson Video Vanguard Award: What Is It? (ang.). MTV, 2013-08-15. [dostęp 2016-07-12].
  60. New Guinness Book Goes on the Record. W: The Philadelphia Inquirer [on-line]. Philadelphia Media Holdings, 1987-10-16. [dostęp 2015-02-28].
  61. Sizzle or Fizzle? Real-Life Couples On Screen. W: Entertainment Weekly [on-line]. 2014-02-14. [dostęp 2014-04-11].
  62. Dena Kleiman: A Revival That May Not Revive (ang.). The New York Times. [dostęp 2016-07-12].
  63. Who's That Girl (ang.). Rotten Tomatoes. [dostęp 2016-07-12].
  64. Who's That Girl (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2016-07-12].
  65. Metz i Benson 1999 ↓, s. 301.
  66. a b Taraborrelli 2002 ↓, s. 145.
  67. Who's That Girl World Tour (ang.). Madonna.com.
  68. Stephen Greenhouse: Chirac Says 'Oui' to Madonna And Angers a Local Mayor. W: The New York Times [on-line]. 1987-08-29. [dostęp 2013-03-23].
  69. Bego 2000 ↓, s. 190.
  70. Ciao Italia: Live in Italy [Video] (ang.). Allmusic. [dostęp 2016-07-12].
  71. You Can Dance (ang.). Allmusic. [dostęp 2016-07-12].
  72. You Can Dance (ang.). Madonna.com. [dostęp 2010-09-17].
  73. Dan Sullivan: Madonna Panned and Mamet Praised for 'Speed-the-Plow'. W: The New York Times [on-line]. 1988-05-07. [dostęp 2016-07-12].
  74. Kenneth Partridge: Madonna’s ‘Like a Prayer’ at 25: Classic Track-by-Track Review (ang.). W: Billboard [on-line]. 2013-03-20. [dostęp 2016-07-12].
  75. J. D. Considine: Like A Prayer by Madonna (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. 1989-04-06. [dostęp 2007-01-21].
  76. The RS 500 Greatest Albums of All Time (ang.). Rolling Stone, 2003-11-18. [dostęp 2009-12-31].
  77. Chiesa: Da Madonna A Dan Brown, Vaticano Sotto I Colpi Dello Show-Business (wł.). W: Adnkronos [on-line]. Giuseppe Marra Communications, 2006-08-02. [dostęp 2011-11-23].
  78. The RS 500 Greatest Songs of All Time (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. Jann Wenner, 2004-12-09. [dostęp 2010-11-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2004-12-09)].
  79. a b Steve Hochman: Mad About Madonna PepsiCo Backs Use of Video in Ad Campaign (ang.). W: Los Angeles Times [on-line]. Tribune Company, 1989-03-08. [dostęp 2011-02-05].
  80. Gary Susman: Model Patient (ang.). W: Entertainment Weekly [on-line]. Time Inc, 2001-05-07. [dostęp 2011-06-30].
  81. Madonna's 'Like a Prayer' Voted Most Groundbreaking Video of All Time! (ang.). W: MTV [on-line]. MTV Networks. [dostęp 2010-01-01].
  82. David Dale: The Most Influential Videos of All Time (ang.). W: Sydney Morning Herald [on-line]. 2004-12-18. [dostęp 2011-08-02]. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-08-02)].
  83. a b Jordan Runtagh: The 25 Most Expensive Music Videos Ever Made. W: VH1 [on-line]. MTV Networks, 2013-09-26. [dostęp 2016-07-19].
  84. Taraborrelli 2002 ↓, s. 217.
  85. Michael, Madonna Top 'Billboard' Poll. „Billboard”, s. 23, 1990-05-25. Cox Enterprises. ISSN 0897-0920. 
  86. Bego 2000 ↓, s. 232.
  87. Dick Tracy (1990) (ang.). IMDb. [dostęp 2012-09-22].
  88. Morton 2002 ↓, s. 98.
  89. Sal Cinquemani: Madonna: I'm Breathless (ang.). W: Slant Magazine [on-line]. 2003-03-09. [dostęp 2011-08-10].
  90. Mark Coleman: I'm Breathless by Madonna (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. 1990-06-14. [dostęp 2011-08-10].
  91. Madonna Biography (ang.). Contactmusic.com. [dostęp 2011-08-18].
  92. The 63rd Academy Awards (1991) (ang.). Amerykańska Akademia Sztuki i Wiedzy Filmowej. [dostęp 2012-09-22].
  93. Madonna: Beth Ditto is great (ang.). Yahoo! News, 2011-07-29. [dostęp 2011-11-22].
  94. Stephen Holden: Strike the Pose: When Music Is Skin Deep POP VIEW; Video Age Music: Stark Images, Shrill Voices, Skin Deep (ang.). W: The New York Times [on-line]. 1990-08-05. [dostęp 2012-06-23].
  95. VMA 1990 (ang.). MTV. [dostęp 2011-06-30].
  96. Drew Mackie: 25 Reasons Madonna's Blond Ambition Tour Still Rules, 25 Years Later (ang.). W: People [on-line]. 2015-04-13. [dostęp 2016-07-19].
  97. a b Guilbert 2002 ↓, s. 140.
  98. Mark Savage: Madonna returns to scene of Brits fall (ang.). BBC News, 2015-12-02. [dostęp 2016-07-19].
  99. Ciccone 2008 ↓, s. 277.
  100. a b Neil Smith: Show Stealer Madonna on Tour (ang.). BBC News, 2004-05-24. [dostęp 2008-02-12].
  101. Gary Grunt: Madonna's giant cross offensive (ang.). BBC, 2006-05-23. [dostęp 2006-05-28].
  102. Bianna Golodryga: Madonna’s “Vogue” dancers 25 years later (ang.). Yahoo! News, 2016-04-16. [dostęp 2016-07-19].
  103. Jillian Mapes: MTV VMAs' 10 Best Performances Ever: Poll Results. W: Billboard [on-line]. Nielsen Business Media, Inc, 2012-08-23. [dostęp 2012-09-22].
  104. Clayton-Lea Tony: Girl gone wild: is it time for Madonna to grow up?. W: The Irish Times [on-line]. 2012-03-23. [dostęp 2014-03-13]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-03-29)].
  105. Rob Copsey: The UK's 60 official biggest selling albums of all time revealed (ang.). The Official Charts Company, 2016-07-04. [dostęp 2016-07-19].
  106. a b The Immaculate Collection – Madonna (ang.). W: Allmusic [on-line]. [dostęp 2016-0719].
  107. The Rolling Stone Album Guide: Madonna. Simon & Schuster, 2004, s. 508. ISBN 9780743201698. [dostęp 2016-07-19]. (ang.)
  108. 100 Greatest American Albums of All Time (ang.). W: Blender [on-line]. [dostęp 2010-11-22].
  109. Joshua Rich: Madonna Banned. W: Entertainment Weekly [on-line]. Time Inc., 1998-11-20. [dostęp 2008-05-27].
  110. The 15 Most NSFW Music Videos of All Time (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. 2011-07-13. [dostęp 2016-07-19].
  111. a b c Grammy Award Winners – Madonna (ang.). Narodowa Akademia Rejestracji Sztuki i Nauki. [dostęp 2010-11-26].
  112. 10 Awesome Oscar Live Performances. W: Billboard [on-line]. Nielsen Business Media, Inc, 2012-02-24. [dostęp 2012-09-22].
  113. Madonna: Truth or Dare (1991) (ang.). IMDb. [dostęp 2012-09-22].
  114. Madonna: Truth or Dare (ang.). Rotten Tomatoes. [dostęp 2016-07-19].
  115. Jim Farber: Dancers in Madonna’s ‘Truth or Dare’ Had Truths of Their Own (ang.). W: The New York Times [on-line]. 2016-03-13. [dostęp 2016-07-19].
  116. Stephen Holden: Madonna Makes a $60 Million Deal (ang.). W: The New York Times [on-line]. 1992-04-20. [dostęp 2008-05-27].
  117. A League of Their Own (ang.). Rotten Tomatoes. [dostęp 2016-07-19].
  118. A League of Their Own (1992) (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2012-10-06].
  119. Susan King: National Film Registry selects 25 films for preservation (ang.). W: Los Angeles Times [on-line]. Tribune Company, 2012-12-19. [dostęp 2016-07-19].
  120. Best Original Song – Motion Picture (ang.). W: Złoty Glob [on-line]. Hollywoodzkie Stowarzyszenie Prasy Zagranicznej. [dostęp 2013-01-17].
  121. Caryn James: The Empress Has No Clothes (ang.). W: The New York Times [on-line]. 1992-10-25. [dostęp 2011-09-19].
  122. Vicki Goldberg: Photography View; Madonna's Book: Sex, and Not Like a Virgin. W: The New York Times [on-line]. 1992-10-25. [dostęp 2016-07-19]. s. 1–2.
  123. Roger Catlin: You can tell this book by its cover Sex' is out a day after Madonna's new album. W: The Hartford Courant [on-line]. 1992-10-21. [dostęp 2011-09-28].
  124. Benatar Giselle: Sex & Money: Inside the making of Madonna's wildly successful erotic fantasy book. W: Entertainment Weekly [on-line]. 1992-11-06. [dostęp 2012-11-30]. s. 1–3.
  125. Madonna's Sex book is most wanted (ang.). W: BBC [on-line]. 2011-08-31. [dostęp 2011-09-18].
  126. Kyle Anderson: Madonna Gets Kinky With Erotica: Wake-Up Video (ang.). MTV, 2010-10-20. [dostęp 2016-07-19].
  127. Arion Berger: Erotica by Madonna. W: Rolling Stone [on-line]. 1992-11-26. [dostęp 2011-07-04].
  128. a b Sal Cinquemani: Madonna: Erotica. W: Slant Magazine [on-line]. 2007-02-27. [dostęp 2011-07-04].
  129. Taraborrelli 2002 ↓, s. 225.
  130. Body of Evidence (1993) (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2012-10-06].
  131. Dangerous Game (1993) (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2012-10-06].
  132. Stuart Lenig: The Twisted Tale of Glam Rock. ABC-Clio, 2010, s. 145. [dostęp 2016-07-19]. (ang.)
  133. Girlie Show: Live Down Under – Madonna (ang.). W: Allmusic [on-line]. [dostęp 2017-07-10].
  134. Taraborrelli 2002 ↓, s. 232–235.
  135. Jenn Selby: David Letterman retires: Watch the interview with Madonna that became the most censored in US talk show history (ang.). W: The Independent [on-line]. Independent News & Media, 2015-05-20. [dostęp 2016-07-19].
  136. Taraborrelli 2002 ↓, s. 242.
  137. Jim Farber: Album Review: 'Bedtime Stories' (1994) (ang.). W: Entertainment Weekly [on-line]. Time Inc, 1994-10-28. [dostęp 2011-07-12].
  138. Stephen Holden: The Pop Life. W: The New York Times [on-line]. 1995-01-05. [dostęp 2016-07-19].
  139. Neil Strauss: New Faces in Grammy Nominations. W: The New York Times [on-line]. 1996-01-05. [dostęp 2010-07-09].
  140. Gian Paolo Prandstraller: The quaternary entrepreneur. The avant garde of non-material capitalism. FrancoAngeli, 2009, s. 43. ISBN 885680817X. (ang.)
  141. a b Keith Caulfield: Madonna's 40 Biggest Billboard Hits. W: Billboard [on-line]. Nielsen Business Media, Inc. [dostęp 2012-11-30].
  142. Fouz-Hernández i Jarman-Ivens 2004 ↓, s. 46.
  143. Joanna Moorhead: The surrealist muses who roared. W: The Guardian [on-line]. 2010-06-18. [dostęp 2013-02-25].
  144. El reinado de Madonna a través de sus discos (hiszp.). W: Univision [on-line]. Univision Communications. [dostęp 2013-02-06]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-08-06)].
  145. Madonna – Something to Remember (ang.). Allmusic. [dostęp 2013-01-17].
  146. Performers, Presenters Add Spark To Billboard Music Awards. . 108 (51), s. 12, 1996-12-21. ISSN 0006-2510 (ang.). [dostęp 2014-03-20]. 
  147. Madonna interview. „Juice”. 63, 1998-04. Australia (ang.). [dostęp 2016-09-23]. 
  148. Janet Maslin: Madonna, Chic Pop Star, As Chic Political Leader. W: The New York Times [on-line]. 1996-12-06. [dostęp 2009-05-26].
  149. Taraborrelli 2002 ↓, s. 285.
  150. a b Winners & Nominees 1997 (ang.). W: Złoty Glob [on-line]. Hollywoodzkie Stowarzyszenie Prasy Zagranicznej. [dostęp 2016-07-24].
  151. Evita (1996) (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2016-07-24].
  152. Clerk 2008 ↓, s. 142.
  153. Madonna – Evita [Motion Picture Music Soundtrack] (ang.). Allmusic.com. [dostęp 2013-01-17].
  154. 9 Oscars for 'English Patient' (ang.). W: The Philadelphia Inquirer [on-line]. Philadelphia Media Network, 1997-03-25. [dostęp 2016-07-24].
  155. 1997 (ang.). W: Oscary [on-line]. Amerykańska Akademia Sztuki i Wiedzy Filmowej. [dostęp 2016-07-24].
  156. Johnny Black. Making of Ray of Light. „Q”. 17 (8), 2002-08. Bauer Media Group. ISSN 0955-4955 (ang.). 
  157. Metz i Benson 1999 ↓, s. 24.
  158. a b Madonna – Ray of Light (ang.). Allmusic. [dostęp 2012-02-09].
  159. Paul Verna. Reviews & Previews – Spotlight: Madonna, Ray of Light. . 110 (11), s. 20, 1998-03-14. Nielsen Business Media, Inc. ISSN 0006-2510 (ang.). [dostęp 2011-11-04]. 
  160. 500 Greatest Albums of All Time (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. [dostęp 2012-02-09].
  161. Ben Kaye: The Top 500 Albums of All Time, according to NME. Consequence of Sound, 2013-10-25. [dostęp 2014-07-30].
  162. Taraborrelli 2002 ↓, s. 301.
  163. Taraborrelli 2002 ↓, s. 303.
  164. 1998 Video Music Awards (ang.). W: MTV Video Music Awards [on-line]. MTV Networks. [dostęp 2013-02-09].
  165. Multiple Grammy Nods for 'City of Angels,' Madonna, Faith Hill, Pat Metheny And More as Warner Bros. and Reprise Artists Shine. Warner Bros. Records, 1999-01-05. [dostęp 2014-07-30].
  166. Winners & Nominees 2000 (ang.). W: Złoty Glob [on-line]. Hollywoodzkie Stowarzyszenie Prasy Zagranicznej. [dostęp 2016-07-24].
  167. Ricky Martin [1999] (ang.). Allmusic.com. [dostęp 2013-03-02].
  168. Eric Snider: Re-Views: The Next Best Thing (ang.). MTV (MTV Networks), 2012-03-01. [dostęp 2016-09-08].
  169. a b Madonna - Awards (ang.). Internet Movie Database. [dostęp 2016-08-08].
  170. Top 100 47: American Pie (ang.). W: BBC Radio 2 [on-line]. [dostęp 2016-09-08].
  171. Sal Cinquemani: Madonna – Music (ang.). Slant Magazine, 2001-08-20. [dostęp 2012-05-14].
  172. Music - Madonna (ang.). Allmusic. [dostęp 2016-09-08].
  173. Music by Madonna (ang.). W: Metacritic [on-line]. [dostęp 2016-09-08].
  174. 500 Greatest Albums of All Time (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. 2003-11-18. [dostęp 2009-12-31].
  175. a b Madonna's Music is sweet to world's ears. W: The New Zealand Herald [on-line]. APN News & Media, 2000-09-30. [dostęp 2016-09-08].
  176. Keith Caulfield: After 11 Year Absence, Madonna's Back At No. 1 (ang.). W: Billboard [on-line]. Nielsen Business Media, Inc, 2000-09-28. [dostęp 2016-09-08].
  177. Chris Hastings: Madonna uses secret nightclub 'focus groups' to pick songs for new album (ang.). W: The Daily Telegraph [on-line]. 2005-08-28. [dostęp 2016-09-09].
  178. 43rd Annual Grammy Award Nominees (ang.). MTV News (MTV Networks), 2001-01-03. [dostęp 2016-09-08].
  179. Rob Kemp: Madonna Shatters Record For Most-Viewed Webcast, Producer Says (ang.). MTV News (MTV Networks), 2000-11-29. [dostęp 2013-02-09].
  180. Madonna's First Tour In 8 Years Kicks Off In June (ang.). W: Billboard [on-line]. Nielsen Business Media, Inc, 2006-03-30. [dostęp 2016-09-08].
  181. Madonna concert tickets go on sale. W: Daily Mail [on-line]. 2001-04-24. [dostęp 2016-09-08].
  182. a b Silvio Pietroluongo: Madonna's 'Confessions' Tour Sets Record (ang.). W: Billboard [on-line]. Nielsen Business Media, Inc, 2006-09-10. [dostęp 2009-12-31].
  183. Jon Wiederhorn: U2, 'NSYNC, Backstreet Top List Of 2001's Biggest Concert Grossers (ang.). W: MTV [on-line]. MTV Networks, 2001-12-21. [dostęp 2016-09-08].
  184. Madonna – Drowned World Tour (ang.). Allmusic. [dostęp 2013-02-09].
  185. Madonna – GHV2 (ang.). Allmusic. [dostęp 2013-02-09].
  186. Mirra Arthington: Warner finds solace in farewell CD. W: Music Week [on-line]. 2007-10-07. [dostęp 2016-09-08].
  187. Michael Billington: Up for Grabs, Wyndham's Theatre, London | Stage (ang.). W: The Guardian [on-line]. 2002-05-24. [dostęp 2012-12-07].
  188. Swept Away (2002) (ang.). W: Rotten Tomatoes [on-line]. [dostęp 2013-02-09].
  189. Swept Away (2002) (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2013-02-09].
  190. Jon Wiederhorn: Madonna Escapes Electric Chair, Engages In Deadly Duel (ang.). W: MTV [on-line]. MTV Networks, 2002-09-26. [dostęp 2016-09-08].
  191. Gary Trust: Pop, Rock, Rap Up For 'Best Song' Golden Globe. W: Billboard [on-line]. 2016-12-19. [dostęp 2016-09-08].
  192. Weighty Madonna: Rhonda Lieberman on "X-STaTIC PRo=CeSS". BNET, 2003-05-09. [dostęp 2016-09-09].
  193. Madonna – American Life (ang.). Allmusic. [dostęp 2012-03-02].
  194. Greg Kot: Madonna, don't preach – you're still Material Girl – Chicago Tribune (ang.). W: Chicago Tribune [on-line]. 2003-04-20. [dostęp 2012-05-15].
  195. a b c d Sal Cinquemani: Madonna: American Life (ang.). Slant Magazine, 2008-07-11. [dostęp 2010-01-19].
  196. Ben Ratliff: Madonna: American Life (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. 2003-04-22. [dostęp 2012-04-14].
  197. Jon Wiederhorn: Madonna Defends Her Violent 'American Life' Video (ang.). MTV News (MTV Networks), 2003-02-14. [dostęp 2016-09-09].
  198. Madonna Pulls Anti-War Video (ang.). W: Billboard [on-line]. Nielsen Business Media, Inc, 2003-04-01. [dostęp 2016-09-09].
  199. Agence France-Presse (AFP): Madonna regresa a los 80 y a sus raíces dance (hiszp.). W: El Universo [on-line]. 2005-11-14. [dostęp 2013-02-27].
  200. Ashlee Vance: Like a virgin – Madonna hacked for the very first time (ang.). W: The Register [on-line]. 2003-04-22. [dostęp 2010-04-07].
  201. Corey Moss: Madonna Smooches With Britney And Christina. MTV, 2003-08-28. [dostęp 2016-09-09].
  202. Madonna signs worldwide publishing and distribution deal with Penguin Group for illustrated storybook series (ang.). W: PR Newswire UK [on-line]. 2003-03-03. [dostęp 2013-03-25].
  203. Billy Heller: Bedtime Story; Madonna Unveils Her Latest, Weirdest Persona: Children's Book Author (ang.). W: The New York Post [on-line]. 2003-09-14. [dostęp 2016-09-09].
  204. Five Books for Children (ang.). Good Reads. [dostęp 2016-09-09].
  205. The English Roses series (ang.). Good Reads. [dostęp 2016-09-09].
  206. Taraborrelli 2002 ↓, s. 233.
  207. Brackett i Hoard 2004 ↓, s. 304.
  208. Chris Nelson: Madonna Goes to War, This Time in Court (ang.). W: The New York Times [on-line]. 2004-04-29. [dostęp 2016-09-09].
  209. David Teather: Madonna ends her Maverick era (ang.). The Guardian, 2004-06-16. [dostęp 2016-09-09].
  210. Madonna Heads List Of Year's Top Tours. W: Billboarfd [on-line]. 2004-12-13. [dostęp 2016-09-09].
  211. Louise Jury: Cliff Richard and Robbie Williams join British music's Hall of Fame. W: The Independent [on-line]. 2004-11-12. [dostęp 2016-09-09].
  212. Hollywood, music stars join forces in tsunami telethon. Australian Broadcasting Corporation, 2005-01-16. [dostęp 2016-09-09].
  213. Gil Kaufman: Jay-Z, U2, Madonna, Pink Floyd Deliver Live 8 Highlights (ang.). MTV (MTV Networks), 2005-07-02. [dostęp 2016-09-09].
  214. Jennifer Vineyard: Madonna's All Grown Up In New Doc: 'No More Evian Bottles!' (ang.). MTV (MTV Networks), 2005-10-18. [dostęp 2016-09-09].
  215. Alan Braidwood: This is the most commercial album Madonna has made in 15 years and it's magic (ang.). BBC, 2005-10-13. [dostęp 2009-08-03].
  216. Stephen M. Deusner: Album Reviews: Madonna: Confessions on a Dance Floor (ang.). W: Pitchfork Media [on-line]. 2005-11-14. [dostęp 2009-08-03].
  217. Confessions On A Dance Floor by Madonna (ang.). W: Metacritic [on-line]. [dostęp 2016-09-14].
  218. Keith Caulfield. Albums: Confessions on a Dance Floor. „Billboard”. 117 (47), s. 72, 2005-11-19. Nowy Jork. ISSN 0006-2510 (ang.). [dostęp 2009-07-27]. 
  219. Grammy Winners List: The Chicks Clean Up (ang.). W: Entertainment Weekly [on-line]. 2007-02-11. [dostęp 2009-08-06].
  220. a b Glenday 2007 ↓, s. 187.
  221. Jim DeRogatis: Madonna, "Hard Candy" (Warner Bros.) [3.5 STARS] (ang.). W: Chicago Sun-Times [on-line]. 2008-04-25. [dostęp 2012-01-03].
  222. Billboard Charts – Decade-end Singles – Dance/Club Play Songs (ang.). W: Billboard [on-line]. [dostęp 2016-09-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-11-08)].
  223. Justin Myers: Madonna’s Official Number One Singles' Sales Revealed! (ang.). Official Charts Company, 2014-02-07. [dostęp 2014-02-07].
  224. Madonna Wraps Record-Breaking Sticky & Sweet Tour in Israel (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. 2009-09-03. [dostęp 2009-10-16].
  225. Madonna takes cross show to Rome (ang.). BBC, 2006-08-07. [dostęp 2009-03-18].
  226. Judy Faber: Madonna Helps Orphans, Upsets Vatican (ang.). CBS News, 2006-08-03. [dostęp 2006-03-18].
  227. I'm Going to Tell You a Secret - Madonna (ang.). Allmusic. [dostęp 2016-09-14].
  228. The Confessions Tour - Madonna (ang.). Allmusic. [dostęp 2016-09-14].
  229. Amy Winehouse dominates with 5 awards, Kanye West takes 4. W: National Academy of Recording Arts and Sciences [on-line]. MSNBC, 2008-02-10. [dostęp 2009-10-14].
  230. Madonna, H&M Offer New Collection (ang.). W: Billboard [on-line]. 2006-12-09. [dostęp 2007-03-07].
  231. Monica Herrera: Live Earth London Wraps With Madonna Spectacular (ang.). W: Billboard [on-line]. 2007-07-07. [dostęp 2010-02-25].
  232. Keith Caulfield: Update: Madonna Confirms Deal With Live Nation (ang.). W: Billboard [on-line]. 2007-10-16. [dostęp 2010-02-25].
  233. Peter Kafka: Live Nation's $120 Million Bet: Breaking Down Madonna Deal (ang.). W: Business Insider [on-line]. 2007-10-10. [dostęp 2016-09-14].
  234. Alexis Petridis: I Am Because We Are review (ang.). W: The Guardian [on-line]. 2007-08-09. [dostęp 2008-06-14].
  235. Sheila Johnston: Filth and Wisdom: Don't give up the day job, Madonna (ang.). W: The Telegraph [on-line]. 2008-02-14. [dostęp 2016-09-14].
  236. I Am Because We Are (2008) (ang.). W: Rotten Tomatoes [on-line]. [dostęp 2016-09-14].
  237. I Am Filth and Wisdom (2008) (ang.). W: Rotten Tomatoes [on-line]. [dostęp 2016-09-14].
  238. Filth and Wisdom (2008) (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2016-09-14].
  239. Chris Harris: Madonna Shocks, Justin Timberlake Pays Tribute At Rock And Roll Hall Of Fame Ceremony (ang.). MTV (MTV Networks), 2008-03-11. [dostęp 2016-09-14].
  240. Jim Campbell: Madonna, Beasties, Mellencamp Up For Rock Hall (ang.). W: Billboard [on-line]. 2008-03-11. [dostęp 2010-02-25].
  241. Paul Sexton: Madonna Names New Album 'Licorice' (ang.). W: Billboard [on-line]. 2008-03-09. [dostęp 2010-03-26].
  242. Music - Madonna (ang.). Allmusic. [dostęp 2016-09-08].
  243. Sal Cinquemani: Madonna: Hard Candy | Music Review (ang.). W: Slant Magazine [on-line]. 2008-04-23. [dostęp 2010-04-27].
  244. Sean Michaels: Madonna to debut new single on American Idol (ang.). W: The Guardian [on-line]. 2012-01-30. [dostęp 2016-09-16].
  245. Hard Candy by Madonna (ang.). W: Metacritic [on-line]. [dostęp 2008-05-26].
  246. James C. McKinley: Spaniard Is Arrested In Leak of Madonna Single (ang.). W: The New York Times [on-line]. The New York Times Company, 2011-12-23. [dostęp 2012-01-01].
  247. Sarah Bull: Madonna's sweet success continues (ang.). W: News Limited [on-line]. 2008-05-12. [dostęp 2010-08-10].
  248. Tim Stack: Mariah Carey vs. Madonna: Total Eclipse of the Charts (ang.). W: Entertainment Weekly [on-line]. 2008-04-10. [dostęp 2009-05-05]. [zarchiwizowane z tego adresu (2009-04-26)].
  249. European Hot 100 Singles: Week Ending August 2, 2008. W: Billboard [on-line]. 2008-08-02. [dostęp 2010-11-16]. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-05-19)].
  250. Paul Sexton: Madonna Announces 'Sticky and Sweet' Tour (ang.). W: Billboard [on-line]. 2008-05-08. [dostęp 2009-11-09].
  251. Madonna tops 2008 concert league (ang.). BBC News, 2009-01-02. [dostęp 2016-09-16].
  252. Ray Waddell: Madonna Resuming Sticky & Sweet Tour This Summer (ang.). W: Billboard [on-line]. 2009-01-30. [dostęp 2009-11-09].
  253. Ray Waddell: Madonna Closes Tour In Tel Aviv; 2nd Highest Grossing Trek Of All Time (ang.). W: Billboard [on-line]. 2009-09-02. [dostęp 2009-11-09].
  254. Gil Kaufman: Madonna Breaks Her Own Solo-Tour Record With Sticky & Sweet (ang.). MTV (MTV Networks), 2009-09-03. [dostęp 2009-11-09].
  255. Tiny Montenegro town gears up for Madonna's big gig (ang.). W: Reuters [on-line]. 2008-09-25. [dostęp 2008-09-26].
  256. Leszek Bugajski: Madonna kontra Madonna. Newsweek Polska, 2009-07-12. [dostęp 2016-09-16].
  257. "Madonnę podnieca Chrystus". Onet.pl, 2009-06-19. [dostęp 2016-09-16].
  258. a b Chris Harris: Madonna's Celebration Track Listing Unveiled (ang.). MTV (MTV Networks), 2009-08-26. [dostęp 2016-09-16].
  259. El reinado de Madonna a través de sus discos (hiszp.). W: Univision [on-line]. Univision Communications. [dostęp 2013-02-06].
  260. Maura Johnston: Madonna Brings Classic 'Like A Prayer' To 'Hope For Haiti Now' Telethon (ang.). W: MTV (MTV Networks) [on-line]. 2010-01-22. [dostęp 2013-07-01].
  261. The Sticky & Sweet Tour – Madonna (ang.). W: Allmusic [on-line]. [dostęp 2016-09-21].
  262. Madonna's Material Girl Clothing Line Launches At Macy’s In New York City (ang.). W: MTV (MTV Networks) [on-line]. 2010-03-08. [dostęp 2016-09-21].
  263. Shari Weiss: Madonna opens first Hard Candy gym in Mexico City - with pictures of her face plastered on the walls (ang.). W: New York Daily News [on-line]. 2010-11-30. [dostęp 2016-09-21].
  264. Critics attack Madonna movie at Venice (ang.). CBS News, 2011-09-02. [dostęp 2016-09-21].
  265. W.E. (2012) (ang.). W: Rotten Tomatoes [on-line]. [dostęp 2016-09-21].
  266. W.E. (201) (ang.). Box Office Mojo. [dostęp 2016-09-21].
  267. Marc Schneider: Madonna Wins Best Song at Golden Globes, Jabs 'Girl' Ricky Gervais (ang.). W: Billboard [on-line]. 2012-01-15. [dostęp 2016-09-21].
  268. a b Madonna And MG Icon Announce The Launch of The 'Truth or Dare by Madonna' Brand (ang.). Madonna.com, 2011-11-03. [dostęp 2016-09-21].
  269. Rebecca Adams: Madonna Nude In New ‘Truth Or Dare’ Fragrance Ad, Surprises No One (PHOTO) (ang.). W: The Huffington Post [on-line]. 2012-11-20. [dostęp 2016-09-21].
  270. Matthew Perpetua: Madonna Signs Three-Album Deal With Interscope (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. 2011-12-14. [dostęp 2016-09-21].
  271. Vena: Madonna Halftime Show: The Reviews Are In! (ang.). W: MTV (MTV Networks) [on-line]. 2012-02-06. [dostęp 2016-09-21].
  272. Super Bowl is most-watched TV show in U.S. history -- again (ang.). National Football League, 2012-02-06. [dostęp 2016-09-21].
  273. Andrew Laughlin: Super Bowl sets Twitter record, Madonna half-time show divides users (ang.). W: Digital Spy [on-line]. 2012-02-06. [dostęp 2016-09-21].
  274. MDNA – Madonna (ang.). W: Allmusic [on-line]. [dostęp 2016-09-21].
  275. MDNA by Madonna (ang.). W: Metacritic [on-line]. [dostęp 2016-09-21].
  276. Madonna Joins Forces With Avicii (ang.). MTV (MTV Networks), 2014-02-23. [dostęp 2014-04-14].
  277. Gary Trust: Madonna Scores Record-Extending 38th Hot 100 Top 10 (ang.). W: Billboard [on-line]. 2012-02-15. [dostęp 2016-09-21].
  278. Ray Waddell: Madonna's 'MDNA' Tour Makes Billboard Boxscore's All-Time Top 10 (ang.). W: Billboard [on-line]. 2013-01-24. [dostęp 2016-09-21].
  279. Madonna Supports Gay Rights In St. Petersburg Concert (ang.). W: The Huffington Post [on-line]. 2012-08-09. [dostęp 2016-09-21].
  280. Marine Le Pen threatens to sue Madonna (ang.). W: The Daily Telegraph [on-line]. 2012-06-04. [dostęp 2016-09-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-23)].
  281. Kia Makarechi: Madonna & Guns: Singer Brandishes Fake Pistols & Machine Guns Despite Warnings, Recent Events (PHOTOS) (ang.). W: The Huffington Post [on-line]. 2012-07-23. [dostęp 2016-09-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-23)].
  282. Colorado fans upset after Madonna uses guns during concert (ang.). W: The New York Post [on-line]. 2012-10-19. [dostęp 2012-11-18].
  283. Adam Bychawski: Madonna flashes nipple during gig in Istanbul (ang.). W: NME [on-line]. 2012-06-10. [dostęp 2016-09-21]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-23)].
  284. Protestują przeciwko koncertowi Madonny w rocznicę powstania warszawskiego (pol.). Wirtualna Polska, 2012-07-13. [dostęp 2012-09-21].
  285. Finansowa wpadka. Resort sportu stracił miliony na koncercie Madonny (pol.). Dziennik.pl, 2013-05-08. [dostęp 2016-09-21].
  286. NIK: pieniądze na koncert Madonny wydano niegospodarnie. Błaszczak: Mucha powinna podać się do dymisji (pol.). Onet.pl, 2013-06-05. [dostęp 2016-09-21].
  287. Joanna Mucha nie jest już ministrem sportu, Andrzej Biernat został jej następcą (pol.). W: Eurosport [on-line]. Onet.pl, 2013-11-20. [dostęp 2016-09-21].
  288. MDNA World Tour – Madonna (ang.). W: Allmusic [on-line]. [dostęp 2016-09-21].
  289. Eriq Gardner: Madonna to Release Short Film Via BitTorrent (ang.). W: Billboard [on-line]. 2013-09-17. [dostęp 2016-09-21].
  290. John Blistein: Madonna Names Katy Perry Art for Freedom Guest Curator (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. 2014-01-07. [dostęp 2014-05-23].
  291. Debbie Emery: Macklemore and Madonna Perform 'Same Love' As 33 Couples Wed Live on Air During GRAMMYs (ang.). W: Billboard [on-line]. 2014-01-26. [dostęp 2016-09-21].
  292. Kevin Rutherford: Madonna Premiering Skin Care Brand in Japan (ang.). W: Billboard [on-line]. 2014-02-14. [dostęp 2014-02-14].
  293. Alexis Petridis: Madonna: I did not say, 'Hey, here's my music, and it's finished.' It was theft (ang.). W: The Guardian [on-line]. 2014-12-21. [dostęp 2014-12-22].
  294. Keith Caulfield: 'Empire' Soundtrack Debuts at No. 1 on Billboard 200 Chart, Madonna Arrives at No. 2 (ang.). W: Billboard [on-line]. 2015-03-17. [dostęp 2015-03-17].
  295. Sam Smith denies Madonna her 12th number one album (ang.). W: BBC [on-line]. 2015-03-15. [dostęp 2015-03-15].
  296. Rebel Heart by Madonna (ang.). W: Metacritic [on-line]. [dostęp 2016-09-21].
  297. Rose Troup Buchachan: Madonna's 13th album worst selling in two decades (ang.). The Independent, 2015-03-27. [dostęp 2016-09-21].
  298. Iciar Ochoa de Olano: La caída en barrena de Madonna (hiszp.). W: El Norte de Castilla [on-line]. 2016-03-30. [dostęp 2016-03-30].
  299. Michael Arceneaux: This Is The Problem With Rebel Heart-Era Madonna (ang.). W: VH1 [on-line]. 2015-07-23. [dostęp 2016-09-21].
  300. Katy Forrester: Madonna's album leaks online months before it's due for release - fans go wild on Twitter (ang.). W: Daily Mirror [on-line]. 2014-12-17. [dostęp 2016-09-21].
  301. Daniel Kreps: Madonna Accuses BBC Radio of 'Ageism' After Song Ban (ang.). W: Rolling Stone [on-line]. 2015-03-14. [dostęp 2016-09-21].
  302. Andrew Stephens: Madonna announces Australian tour stops in first trip here in 23 years (ang.). W: The Sydney Morning Herald [on-line]. 2015-06-22. [dostęp 2016-09-21].
  303. Bob Allen: Madonna Leads Hot Tours Roundup With Final Rebel Heart Shows (ang.). W: Billboard [on-line]. 2016-03-30. [dostęp 2016-03-31].
  304. Daniel Welsh: Madonna Dons Clown Outfit For Completely Bizarre Club Show In Australia (ang.). W: The Huffington Post [on-line]. 2016-03-10. [dostęp 2016-09-21].
  305. Jem Aswad: Madonna & Stevie Wonder Pay Tribute to Prince at 2016 Billboard Music Awards (ang.). W: Billboard [on-line]. 2016-05-22. [dostęp 2016-09-21].
  306. a b Grant 2005 ↓, s. 6.
  307. a b Barry Walters: Biography – Madonna. W: Rolling Stone [on-line]. Jann Wenner, 2004. [dostęp 2008-04-29].
  308. Bego 2000 ↓, s. 122.
  309. a b c d e f g h Fouz-Hernández i Jarman-Ivens 2004 ↓, s. 59–61.
  310. Bronson 2002 ↓, s. 329.
  311. Rooksby 2004 ↓, s. 44.
  312. Inez van Lamsweerde, Matadin, Vinoodh. Madonna Chooses Dare. „Spin”. 14 (4), s. 70–76, April 1998. SPIN Media LLC. ISSN 0886-3032. [dostęp 2010-02-26]. 
  313. a b c d e Fouz-Hernández i Jarman-Ivens 2004 ↓, s. 55–58.
  314. Maria Raha. Cinderella's big score: women of the punk and indie underground. . 1078 (09), 1987-09-21. Jann Wenner. ISSN 0032-791X. 
  315. a b c Metz i Benson 1999 ↓, s. 161.
  316. Morton 2002 ↓, s. 20.
  317. Metz i Benson 1999 ↓, s. 163.
  318. Fouz-Hernández i Jarman-Ivens 2004 ↓, s. 145.
  319. Kellner 1995 ↓, s. 271.
  320. Clerk 2002 ↓, s. 44.
  321. Welton 1998 ↓, s. 234.
  322. Cross 2007 ↓, s. 70.
  323. MJ: Madonna – najlepsze teledyski. Newsweek.pl, 2009-08-13. [dostęp 2010-11-30].
  324. Who has won the most MTV Video Music Awards?. . 16 (2), s. 58, March 2008. Vibe Media Group. ISSN 1070-4701. 
  325. Marek Świrkowicz. Kosmiczna monarchini. „Polska The Times – Warszawa”, s. 17, 2009-08-14. Polskapresse (ang.). 
  326. Jason Stratley: Madonna: Virgin Tour: Review. 1985-05-03. [dostęp 2010-01-07].
  327. Heidi Sherman. Madonna 'The Virgin Tour' 1985. „Spin”. 17 (7), s. 23, 2001-07-09. ISSN 0886-3032. [dostęp 2010-07-02]. 
  328. a b Debbi Voller. Madonna: The Style Book. , s. 21, 1999. Omnibus Press. 
  329. Metz i Benson 1999 ↓, s. 9-12.
  330. Barry Walters. Crucifixes, Leather and Hits. . 1067 (56), 2006-06-01. Jann Wenner. ISSN 0035-791X. 
  331. Cory Moss: Few Hits, Many Costumes At Madonna Tour Launch. W: MTV [on-line]. MTV Networks, 2001-06-11. [dostęp 2009-12-29].
  332. David Segal: Prime Madonna. W: The Washington Post [on-line]. The Washington Post Company, 2004-06-15. [dostęp 2009-10-29].
  333. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie sticky
    BŁĄD PRZYPISÓW
  334. Niewiarygodny show Madonny. Fakt.pl, 2009-08-15. [dostęp 2010-12-02].
  335. Glenday 2007 ↓, s. 167.
  336. Błąd w przypisach: Błąd w składni elementu <ref>. Brak tekstu w przypisie o nazwie rsinducted
    BŁĄD PRZYPISÓW
  337. Billboard Hot 100 Chart 50th Anniversary. W: Billboard [on-line]. Nielsen Business Media, Inc. [dostęp 2009-10-01].
  338. The musical superstars. W: BBC [on-line]. [dostęp 2008-06-09].
  339. Gavin Ryan: ARIA Singles Chart Book 1988–2008. Wyd. 1st. Mt. Martha, Victoria: Moonlight Publishing, 2009, s. 91–92.
  340. Madonna singles discography. W: RPM [on-line]. RPM Library Archives. [dostęp 2009-10-08].
  341. Madonna. Allmusic. [dostęp 2010-12-10].
  342. Kevin Markey: 100 Most Important Women of the 20th Century. Ladies' Home Journal Books, 1998. ISBN 0696208237.
  343. Peter Castro: Live From The Headlines. W: CNN [on-line]. 2003-07-21. [dostęp 2010-02-29].
  344. Echiniscus madonnae. W: Tardigrada Newsletter [on-line]. Michalczyk & Kaczmarek, 2006. [dostęp 2016-04-14].
  345. Echiniscus madonnae. Integrated Taxonomic Information System. [dostęp 2008-06-03].
  346. Gallo 2006 ↓, s. 67.
  347. Axelrod 2007 ↓, s. 103.
  348. a b c Fouz-Hernández i Jarman-Ivens 2004 ↓, s. 168.
  349. Tetzlaff 1993 ↓, s. 259.
  350. Ian Youngs: Madonna fights to keep pop crown. W: BBC [on-line]. 2003-04-18. [dostęp 2010-02-27].
  351. a b Fouz-Hernández i Jarman-Ivens 2004 ↓, s. 162.
  352. Streitmatter 2004 ↓, s. 34.
  353. Boteach 2005 ↓, s. 110.
  354. Cross 2007 ↓, s. 107.
  355. Fouz-Hernández i Jarman-Ivens 2004 ↓, s. 161.
  356. Fouz-Hernández i Jarman-Ivens 2004 ↓, s. 67–70.
  357. Barry Egan: U2 strike a chord in the best albums from 2009. W: The Independent [on-line]. Independent News & Media, 2010-01-03. [dostęp 2010-07-23].
  358. Top Selling Artists. Recording Industry Association of America. [dostęp 2008-06-09].
  359. The American Recording Industry Announces Its Artists of the Century. Recording Industry Association of America, 1999-11-10. [dostęp 2008-01-30].
  360. Charles Arthur: Hi-tech pirates copy CDs 'for a few pence'. W: The Independent [on-line]. Independent News & Media, 2001-06-13. [dostęp 2011-01-02].
  361. Kramarae i Spender 2000 ↓, s. 459.
  362. Gary Susman: So-called Chaos. W: Entertainment Weekly [on-line]. 2004-06-15. [dostęp 2009-08-03].
  363. Robert Sandall: Why Madonna is still a Material Girl. W: The Times [on-line]. 2009-04-05. [dostęp 2009-08-09].
  364. Ian Johnston: Get a head for business, tune into Madonna. W: The Scotsman [on-line]. Johnston Press, 2004-09-23. [dostęp 2010-07-24].
  365. Jamie Anderson: Case Study: Madonna. W: The Times [on-line]. 2007-01-18. [dostęp 2009-08-03].
  366. Morton 2002 ↓, s. 89.
  367. Taraborrelli 2002 ↓, s. 167.
  368. Michael McWilliams: Why the rock world hates Madonna. W: Detroit News [on-line]. 1990-04-21. [dostęp 2009-10-11].

Bibliografia[edytuj]

  1. Alan Axelrod: One thousand one people who made America. National Geographic Books, 2007. ISBN 9781426200526.
  2. Mark Bego: Madonna: Blonde Ambition. Cooper Square Press, 2000. ISBN 9780815410515.
  3. David A. Bohem: Guinness Book of World Records 1990. Sterling Publications, 1990. ISBN 0806957913.
  4. Shmuel Boteach: Hating women: America's hostile campaign against the fairer sex. HarperCollins, 2005. ISBN 9780060781224.
  5. Nathan Brackett, Christian Hoard: The New Rolling Stone Album Guide. Simon & Schuster, 2004. ISBN 0743201698.
  6. Fred Bronson: The Billboard Book of Number 1 Hits. Billboard books, 2003. ISBN 0823076776.
  7. Christopher Ciccone: Moje życie z Madonną. Simon Spotlight Entertainment, 2008. ISBN 1416587624.
  8. Nicole Claro: Madonna. Chelsea House Publishers, 1994. ISBN 978-0-7910-2330-3. (ang.)
  9. Carol Clerk: Madonnastyle. Omnibus Press, 2002. ISBN 0-7119-8874-9.
  10. Mary Cross: Madonna: A Biography. Greenwood Publishing Group, 2007. ISBN 0313338116.
  11. Daryl Easlea, Eddi Fiegel: Madonna: Królowa muzyki pop. Outline Press Ltd., 2012. ISBN 9788376420523.
  12. Stephen Thomas Erlewine, Vladimir Bogdanov, Chris Woodstra: All music guide to rock: the definitive guide to rock, pop, and soul. Hal Leonard Corporation, 2002, s. 1399. ISBN 087930653X.
  13. Santiago Fouz-Hernández, Freyatytuł Jarman-Ivens: Madonna's Drowned Worlds. Ashgate Publishing, Ltd, 2004. ISBN 0-7546-3372-1.
  14. Bill Friskics-Warren: I'll Take You There: Pop Music and the Urge for Transcendence. Continuum International Publishing Group, 2006. ISBN 0826419216.
  15. Carmine Gallo: 10 Simple Secrets of the World's Greatest Business Communicators. Sourcebooks, 2006. ISBN 9781402206962.
  16. Holly George-Warren: Madonna: The Rolling Stone Files. Hyperion Books, 1997. ISBN 0786881542.
  17. Craig Glenday: Guinness Book of World Records 2007. Bantam Books, 2007. ISBN 055358992X.
  18. Robert Grant: Contemporary Strategy Analysis. Wiley-Blackwell, 2005. ISBN 9781405119993.
  19. Georges-Claude Guilbert: Madonna as postmodern myth. McFarland, 2002. ISBN 0786414081.
  20. Peter Guralnick: Best Music Writing. Da Capo Press, 2000. ISBN 0306809990.
  21. Phoebe Hoban: Basquiat: A Quick Killing in Art. Penguin Books, 2004. ISBN 0143035126.
  22. Rosalind Horton: Women Who Changed the World. Quercus, 2007. ISBN 1847240267.
  23. Douglas Kellner: Media Culture: Cultural Studies, Identity, and Politics Between the Modern and the Postmodern. Routledge, 1995. ISBN 0415105706.
  24. Cheris Kramarae, Dale Spender: Routledge International Encyclopedia of Women: Global Women's Issues and Knowledge. Routledge, 2000. ISBN 0415920914.
  25. Stuart Lenig: The Twisted Tale of Glam Rock. Praeger, 2010. ISBN 0313379864.
  26. Dave McAleer: Hit Singles: Top 20 Charts from 1954 to the Present Day. Hal Leonard Corporation, 2004. ISBN 0-87930-808-7.
  27. Allen Metz, Carol Benson: The Madonna Companion: Two Decades of Commentary. Music Sales Group, 1999. ISBN 0825671949.
  28. Andrew Morton: Madonna. Macmillan Publishers, 2002. ISBN 0312983107.
  29. Lucy O'Brien: Madonna: Like an Icon. HarperCollins, 2007. ISBN 0593055470.
  30. Roxanne Orgill: Shout, Sister, Shout!: Ten Girl Singers who Shaped a Century. Simon and Schuster, 2001. ISBN 0689819919.
  31. Michael Pitts: Famous Movie Detectives. Scarecrow Press, 2004. ISBN 0810836904.
  32. Matthew Rettenmund: Madonnica: The Woman & The Icon From A To Z. Macmillan, 1995. ISBN 0312117825.
  33. Pamela Robertson: Guilty Pleasures: Feminist Camp From Mae West to Madonna. Duke University Press, 1996. ISBN 978-0822317487.
  34. Rikky Rooksby: The Complete Guide to the Music of Madonna. Omnibus Press, 2004. ISBN 0711998833.
  35. Adam Sexton: Desperately Seeking Madonna: In Search of the Meaning of the World's Most Famous Woman. Delta Publishing Inc., 1993. ISBN 0385306881.
  36. Chris Smith: 101 Albums That Changed Popular Music. Oxford University Press, 2009. ISBN 978-0-19-537371-4.
  37. Mick St. Michael: Madonna talking: Madonna in Her Own Words. Omnibus Press, 2004. ISBN 1844494187.
  38. Rodger Streitmatter: Sex Sells!. Westview Press, 2004. ISBN 9780813342481.
  39. Randy J. Taraborrelli: Madonna: An Intimate Biography. Simon and Schuster, 2002. ISBN 0743228804.
  40. David Tetzlaff: Metatextual Girl. Westview Press, 1993. ISBN 0813313961.
  41. Barbara Victor: Goddess, Inside Madonna. Cliff Street Books, 2001. ISBN 0-06-019930-X.
  42. Debbie Voller: Madonna: The Style Book. Omnibus Press, 1999. ISBN 0711975116.
  43. Holly Warren, George Patricia Romanowski, Bashe Patricia Romanowski, Jon Pareles: The Rolling Stone Encyclopedia of Rock & Roll. Fireside, 2001. ISBN 0743201205.
  44. Donn Welton: Body and flesh: a philosophical reader. Wiley-Blackwell, 1998. ISBN 1577181263.
  45. Hyatt Wesley: The Billboard Book of Number One Adult Contemporary Hits. Billboard books, 1999. ISBN 0823076938.

Linki zewnętrzne[edytuj]